____
KUSH MA DOGJI SHTËPINË?
Nga shtëpia e djegur e prindërve të mi te Kolonia Art-Turizëm “KODRA” – një histori që Serbia nuk arriti ta shuajë
Nga Sak Muji
Kjo nuk është vetëm historia e një shtëpie të djegur.
Është historia e një familjeje shqiptare.
Është historia e një të burgosuri politik.
Është historia e një regjimi që më dënoi mua me 10 vjet burg të rëndë, ndërsa vite më vonë lufta serbe dogji edhe shtëpinë ku jetonin prindërit e mi.
Dhe është historia e një vendi që sot, në vend se të jetë vetëm një plagë, është kthyer në shtëpi arti, kujtese dhe dëshmie.
SHTËPIA E PRINDËRVE TË MI
Shtëpia për të cilën flas njihej prej kohësh si:
“SHTËPIA E HAXHI LAJQIT”
Prindërit e mi e kishin blerë nga Haxhi Lajqi rreth viteve 1983–1984.
Prej asaj kohe ajo ishte shtëpia jonë.
Aty jetonin prindërit e mi.
Aty ishte familja.
Aty ishte jeta jonë.
Kur unë vuaja dënimin prej 10 vjetësh në burgjet e regjimit jugosllav-serb, prindërit e mi vazhdonin jetën e tyre në atë shtëpi.
Unë isha i dënuar politikisht nga Serbia.
Më pas, vite më vonë, lufta që Serbia zhvilloi mbi popullin e Kosovës solli edhe djegien e kësaj shtëpie.
Pra, historia ime personale dhe historia e kësaj shtëpie janë të lidhura nga i njëjti regjim:
fillimisht burgu, pastaj lufta, pastaj djegia.
SERBIA MË BURGOSI MUA – DHE MË PAS DOGJI EDHE SHTËPINË E FAMILJES SIME
Më 1981, regjimi jugosllav-serb më dënoi me 10 vjet burg për veprimtarinë time politike dhe kombëtare.
Nga ai dënim kalova vite të rënda në burg.
Burgun nuk e përjetova vetëm si mbyllje fizike.
E përjetova si sistem për ta thyer njeriun.
Izolim.
Presion.
Dhuna.
Poshtërim.
Përpjekje për të ta shuar mendimin.
Por nuk ma shuan.
Dhe më vonë, kur Serbia zhvilloi luftën mbi Kosovën, dhuna nuk mbeti më vetëm brenda mureve të burgjeve.
Ajo hyri në shtëpitë tona.
Në oborret tona.
Në familjet tona.
Në fshatrat tona.
Dhe edhe shtëpia e prindërve të mi u dogj.
Prandaj sot, kur shoh videon e luftës, nuk shoh vetëm tulla të nxira.
Shoh vazhdimësinë e një politike represioni:
nga burgu te flaka.
VIDEOJA KA EMRA, ZËRA DHE GJURMË
Videoklipi që kam sot në dispozicion është i rëndësishëm sepse nuk tregon vetëm një ndërtesë të dëmtuar.
Në të shfaqen persona me pamje ushtarake.
Dëgjohen zëra.
Shfaqen mbishkrime.
Dhe në një nga muret lexohet:
“ČERČIL – GNJILANE – D. JOVANOVIĆ”
Ky është fakt vizual.
Mbishkrimi është aty.
Po ashtu, në audio përmendet edhe Haxhi Lajqi.
Për mua kjo ka peshë të jashtëzakonshme, sepse shtëpia jonë njihej pikërisht si “Shtëpia e Haxhi Lajqit”.
Kjo ngre pyetje që duhet t’i hetojë shteti:
Kush janë njerëzit në video?
Kush është D. Jovanović?
Çfarë do të thotë lidhja me “Gnjilane”?
Kush është “Čerčil”?
Kush e përmend Haxhi Lajqin dhe pse?
Si e njihnin emrin e shtëpisë?
Kush ua kishte treguar?
A ishin aty gjatë djegies apo menjëherë pas saj?
Këto nuk janë pyetje të vogla.
Janë pyetje hetimore.
MURET E DJEGURA SOT MBAJNË VIZATIMET E BURGUT
Por historia nuk mbaroi me zjarrin.
Kjo është ndoshta pjesa më e fortë e gjithë rrëfimit tim.
Shtëpia u rindërtua.
Dhe sot, në atë vend ku dikur ishte shtëpia e djegur e prindërve të mi, ekziston:
KOLONIA ART-TURIZËM “KODRA”
Sot ajo hapësirë nuk është më vetëm një pronë familjare.
Është vend arti.
Vend kujtese.
Vend dëshmie.
Në të ruhen dhe ekspozohen mbi 500 vepra arti, përfshirë vizatime të burgut, punime nga vitet e përndjekjes dhe vepra që dëshmojnë jetën time nën represionin e regjimit serb.
Pra ironia e historisë është e fuqishme:
regjimi që më futi në burg nuk arriti t’i zhdukë vizatimet e mia.
Lufta që dogji shtëpinë e familjes sime nuk arriti ta zhdukë kujtesën.
Sot, pikërisht aty, në vendin ku dikur kishte zjarr e shkatërrim, qëndrojnë qindra vepra që dëshmojnë çfarë kam përjetuar.
KODRA – PËRGJIGJJA IME NDAJ SHKATËRRIMIT
Ndoshta ata që dogjën shtëpinë menduan se aty do të mbetej vetëm hi.
Por sot aty është KODRA.
Në vend të flakës – art.
Në vend të plaçkitjes – trashëgimi.
Në vend të heshtjes – dëshmi.
Në vend të frikës – kujtesë.
Në muret e shtëpisë së rindërtuar janë veprat e mia.
Vizatim pas vizatimi.
Kujtim pas kujtimi.
Burgu pas burgu.
Njeriu mund ta djegë një shtëpi.
Por nuk mund ta djegë historinë.
MBI 500 VEPRA QË REGJIMI NUK ARRITI T’I SHUANTE
Sot në Koloninë Art-Turizëm “KODRA” kam një fond prej mbi 500 punimesh.
Mes tyre janë vizatimet e burgut, punimet e mëvonshme, kujtesa e përndjekjes politike dhe cikle të tjera artistike.
Shumë prej tyre lindën nga dhimbja.
Por sot nuk i shoh vetëm si dhimbje.
I shoh si dokument.
Si dëshmi.
Si trashëgimi.
Sepse një vizatim i bërë në burg ka diçka që një raport administrativ nuk e ka:
ka frymën e njeriut që e ka përjetuar dhunën.
Dhe pikërisht këto vepra sot ndodhen aty ku familja ime dikur kishte shtëpinë.
NJË PARADOKS QË HISTORIA E SHKRUAN VETË
Serbia më dënoi me burg.
Por nuk ma ndaloi dorën.
Serbia zhvilloi luftë mbi Kosovën.
Por nuk na zhduku.
Shtëpia u dogj.
Por u rindërtua.
Sot aty është një koloni arti.
Dhe në të ruhen pikërisht dëshmitë e persekutimit tim nga regjimi që deshi të më heshtte.
A ka ironi më të madhe historike se kjo?
Ata dogjën shtëpinë.
Unë e mbusha përsëri me kujtesë.
POR PYETJA MBETET
Pavarësisht se shtëpia është rindërtuar, pavarësisht se sot aty është Kolonia Art-Turizëm “KODRA”, një pyetje nuk është rindërtuar ende nga drejtësia:
KUSH E DOGJI?
Kush ishte aty?
Kush e njihte shtëpinë?
Kush e përmendi emrin e Haxhi Lajqit?
Kush la emrat në mure?
Kush ishte D. Jovanović?
Cila njësi operonte aty?
Kush ishte komandanti?
Kush e dha urdhrin?
Kush ia vuri flakën?
APEL DËSHMITARËVE
Për këtë arsye u bëj thirrje të gjithë atyre që njohin personat, zërat, emrat dhe mbishkrimet në video:
flisni.
Nëse njihni ndonjë fytyrë:
flisni.
Nëse njihni ndonjë zë:
flisni.
Nëse dini kush ishte D. Jovanović:
flisni.
Nëse dini çfarë njësie ishte aty:
flisni.
Nëse dini kush e dogji shtëpinë:
flisni.
Nuk kërkoj hakmarrje.
Kërkoj emrin.
Kërkoj faktin.
Kërkoj provën.
Kërkoj drejtësinë.
NGA BURGU TE KODRA
Historia ime mund të përmblidhet në tri pamje:
Burgu.
Shtëpia e djegur.
KODRA.
Regjimi më burgosi.
Lufta ma dogji shtëpinë.
Por sot, në atë vend, kam ngritur artin tim.
Dhe mbi 500 vepra flasin.
Flasin për burgun.
Flasin për persekutimin.
Flasin për Kosovën.
Flasin për mbijetesën.
Flasin për kujtesën.
Dhe derisa drejtësia ta japë përgjigjen, edhe unë do të vazhdoj ta bëj publike pyetjen:
KUSH E DOGJI SHTËPINË E PRINDËRVE TË MI – “SHTËPINË E HAXHI LAJQIT”?
Shtëpinë e dogjën.
Mua më burgosën.
Por kujtesën nuk e burgosën dhe artin nuk e dogjën.
Sot ajo shtëpi është Kolonia Art-Turizëm “KODRA”.
Dhe aty, mes qindra vizatimeve të burgut dhe veprave të mia, historia vazhdon të dëshmojë.
