Lirim Gashi, Prizren
____
Teksa rrinim ulur në një kafene aq të mbytur nga tymi, sa dukej sikur edhe mushkëritë tona po kërkonin azil politik, shoku im i fëmijërisë, me sytë e lodhur nga lajmet e përditshme dhe me zemrën e rënduar nga marrëzia e kësaj bote, ma theu heshtjen:
— Ka ardhur koha të rebelohemi kundër këtij rendi të çuditshëm botëror. Tre për qind e njerëzve kanë grumbulluar më shumë pasuri sesa nëntëdhjetë e shtatë për qind e pjesës tjetër të njerëzimit së bashku.
E vështrova gjatë, pa thënë asnjë fjalë.
Jo sepse nuk kisha përgjigje, por sepse ka fjali që meritojnë të përtypen në heshtje përpara se të kundërshtohen ose të plotësohen. Nganjëherë, heshtja është forma më e lartë e respektit për njeriun që ende beson se bota mund të shpëtohet.
Pastaj buzëqesha lehtë.
— Miku im, rebelimi është si zjarri. Kur digjet në vatër, ngroh shtëpinë. Kur shpërthen nën çati, përpin jo vetëm shtëpinë, por edhe lagjen.
Sot nuk na mungojnë rebelët. Na mungojnë njerëzit që e dinë saktësisht çfarë mbrojnë.
Sot rebelohen partitë kundër njëra-tjetrës, shtetet kundër fqinjëve, ideologjitë kundër arsyes, tregjet kundër njeriut, teknologjia kundër privatësisë, madje edhe vetë fjalët kundër kuptimit të tyre.
Në këtë kakofoni të përgjithshme ka nisur të rebelohet edhe vetë natyra.
Jo sepse është hakmarrëse, por sepse nuk njeh mëshirë përballë budallallëkut njerëzor.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye nuk kemi aq shumë nevojë për një revolucion të ri, sa për një zgjim, sado të vonuar, të ndërgjegjes.
Do të ishte mirë që njerëzit e zakonshëm t’ua kujtonin atyre që ulen në kolltuqet e pushtetit se vota nuk është certifikatë pandëshkueshmërie, por një kontratë besimi me popullin.
Po aq mirë do të ishte që pronarëve të fabrikave, të cilët prodhojnë male me gjëra të panevojshme e ndotëse, t’u shpjegohej një e vërtetë e thjeshtë që nuk mësohet në fakultetet e ekonomisë.
Atmosfera nuk është magazina e mbeturinave të tyre.
Qielli nuk është oxhaku i fabrikave.
Detet nuk janë kazanë plehrash.
Pyjet nuk janë lëndë djegëse për lakminë.
Dhe natyra nuk është shërbëtorja e askujt.
Sa naiv duhet të jetë njeriu që, pasi e ka helmuar ajrin, pret të marrë frymë me aromë trëndafilash!
Sa qesharak është ai që, pasi i ka zhveshur malet dhe fushat nga flora dhe fauna, pret që shirat ta bëjnë punën e kopshtarëve!
Sa tragjik është qytetërimi ynë, që suksesin e mat me fitimin tremujor, ndërsa dështimin me temperaturën e planetit vetëm kur termometri i troket në oborrin e vet!
Natyra nuk organizon konferenca për shtyp.
Nuk mban fjalime elektorale.
Nuk premton.
Nuk gënjen.
Ajo vetëm përgjigjet.
Çdo pemë e prerë është një fjali.
Çdo lumë i helmuar është një paragraf.
Çdo specie e zhdukur është një kapitull që nuk do të shkruhet më kurrë.
Dhe kur libri i saj mbyllet, nuk ekziston botues që mund ta ribotojë.
Prandaj, ndoshta beteja më e madhe e kohës sonë nuk zhvillohet kundër një sistemi, një partie apo një perandorie ekonomike.
Beteja e vërtetë zhvillohet mes lakmisë dhe ndërgjegjes.
Nëse fiton lakmia, njeriu do të vazhdojë të ndërtojë pallate mbi rrënojat e së ardhmes së fëmijëve të vet.
Nëse fiton ndërgjegjja, ndoshta më në fund do ta kuptojmë se Tokën nuk e kemi trashëguar nga paraardhësit tanë, por e kemi marrë hua nga pasardhësit tanë.
Dhe është shumë më e lehtë të shkatërrosh një botë sesa të ndërtosh një tjetër.
Shoku im e dëgjoi deri në fund arsyetimin tim, pa më ndërprerë asnjëherë. Pastaj mori filxhanin e kafesë, e rrotulloi ngadalë mbi tavolinë dhe, duke buzëqeshur me atë hidhërim të heshtur që vetëm përvoja di ta vizatojë në fytyrën e njeriut, më pyeti:
— Atëherë, sipas teje, ku i ka rrënjët e gjithë kjo katrahurë?
Shikova nga dritarja. Jashtë, njerëzit nxitonin sikur vetë koha t’u kishte shpallur luftë. Secili vraponte pas diçkaje, por fare pak dukej se e dinin drejt cilit cak po i çonte ai vrap.
— Rrënja? — iu përgjigja. — Rrënja është humbja e ekuilibrit.
Asnjë pemë nuk e përthith të gjithë ujin e pyllit vetëm për vete. Asnjë lumë nuk e mban ujin peng, duke e lënë tokën përreth të thahet nga etja. As dielli nuk i ndriçon vetëm pallatet, duke i lënë kasollet në errësirë.
Vetëm njeriu e quan mençuri grumbullimin e tepërt dhe pastaj habitet kur mungesa troket diku tjetër.
Universi qëndron falë ekuilibrit. Trupi i njeriut jeton falë ekuilibrit. Mjafton edhe ndryshimi më i vogël negativ i temperaturës ose i tensionit të gjakut që organizmi ta japë alarmin.
Por kur vjen puna te pasuria, burimet dhe mundësitë, sillemi sikur ligjet e ekuilibrit të mos ekzistonin.
Kur kapitali grumbullohet në duart e pak njerëzve, nuk zmadhohet vetëm ai grumbull; diku tjetër zmadhohet edhe mungesa.
Kur ushqimi hidhet në mbeturina në një cep të botës, ndërsa në një cep tjetër fëmijët bien në gjumë të uritur, nuk kemi të bëjmë vetëm me një paradoks ekonomik. Kemi të bëjmë me një dështim moral.
Kur një pjesë e njerëzimit shpenzon pasuri marramendëse për luks të tepërt, ndërsa miliona të tjerë nuk kanë qasje në ujë të pijshëm, arsim apo kujdes shëndetësor, nuk cenohet vetëm statistika. Cenohet edhe vetë ndjenja e dinjitetit dhe drejtësisë.
Ndoshta pikërisht këtu i kanë fillesat shumë prej plagëve që e mundojnë botën.
Varfëria lind dëshpërimin.
Dëshpërimi lind konfliktet.
Konfliktet lindin urrejtjen.
Urrejtja lind luftërat.
Dhe luftërat, si gjithmonë, ua marrin jetën njerëzve të zakonshëm, ndërsa përfitimet i korrin ata që rrallëherë i dëgjojnë shpërthimet nga afër.
Edhe migrimet e popullsisë, edhe dallimet në lindshmëri, edhe pabarazitë në jetëgjatësi janë pjesë e së njëjtës tablo, së bashku me arsimin, shëndetësinë, kulturën dhe mundësitë që një shoqëri ua ofron njerëzve të saj.
Nuk është rastësi që aty ku mungojnë siguria dhe shpresa për të ardhmen, familjet marrin vendime ndryshe nga ato që jetojnë në shoqëri me mirëqenie dhe mbështetje sociale.
Prandaj nuk mjafton të pyesim pse një pjesë e botës po plaket, ndërsa pjesa tjetër mbetet e zhytur në varfëri.
Duhet të pyesim edhe se si shpërndahen mundësitë, burimet dhe frytet e punës njerëzore.
Sepse drejtësia nuk do të thotë që të gjithë të kenë njësoj.
Drejtësia do të thotë që askush të mos ketë aq shumë sa të mund ta blejë fatin e miliona njerëzve, ndërsa miliona të tjerë të kenë aq pak sa të mos mund ta sigurojnë as edhe një ditë jetë me dinjitet.
Natyra e di këtë.
Prandaj ajo kërkon pareshtur ekuilibër.
Sa herë që njeriu e prish atë, natyra nuk hakmerret. Ajo thjesht nis ta rivendosë sipas ligjeve të veta, të cilat rrallëherë janë të buta.
Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh që qytetërimi ynë ende nuk e ka përvetësuar:
Pa drejtësi nuk ka paqe.
Pa ekuilibër nuk ka qëndrueshmëri.
Dhe pa një shpërndarje më të drejtë të kapitalit, të mundësive, të burimeve dhe të përgjegjësive, as pasuria më e madhe nuk mund ta blejë sigurinë që përpiqet ta mbrojë pas mureve gjithnjë e më të larta të hipokrizisë dhe cinizmit.
