Ka ditë kur hesht. Jo sepse nuk kam çfarë të them, por sepse më duhet kohë të rikuperohem nga sasia marramendëse e budallallëkut që disa analistë televizivë arrijnë ta prodhojnë brenda një nate të vetme televizive.
Ka marrëzi që nuk më zemërojnë menjëherë; ato më mpijnë.
Për një çast, ma lëkundin besimin se mendja njerëzore mund ta trajtojë me kaq lehtësi dhe papërgjegjësi kompleksitetin e politikës.
Pastaj pyes veten: si është e mundur që pikërisht njerëz të tillë të jenë mysafirët më të privilegjuar të emisioneve politike më të ndjekura?
Si është e mundur që ata të paraqiten si autoritete etike, morale dhe profesionale të analizës politike, ndërkohë që me pothuajse çdo fjali bëjnë çmos t’ia zhdukin analizës vetë kuptimin dhe ta shkatërrojnë atë si disiplinë intelektuale?
Sepse analiza nuk është një grumbull paragjykimesh të shqiptuara me vetëbesimin e një gomari.
Analiza nuk është improvizim që bëhet më i besueshëm vetëm pse shoqërohet me një besim të tepruar në injorancën personale.
Përkundrazi.
Analiza është përpjekja për ta kuptuar një realitet kompleks përmes dijes shumëdisiplinore.
Por kur analiza zëvendësohet me mendim bardh e zi, me shije të keqe, me banalitet dhe me logjikë mejhanesh, ajo shndërrohet në karikaturë të vetvetes.
Dhe kur pikërisht kjo karikaturë shitet në orarin më të ndjekur televiziv si standard i analizës, nuk degradohet vetëm debati publik.
Degradohet edhe shija kulturore e një shoqërie të tërë.
Po aq shqetësuese është edhe një pyetje tjetër.
A e kuptojnë vallë moderatorët se zgjedhja e analistëve flet po aq për karakterin dhe nivelin e tyre profesional, sa edhe për mysafirët që ftojnë?
Sepse çdo moderator e ndërton reputacionin e vet përmes njerëzve të cilëve ua dorëzon mikrofonin.
Mjafton ta dëgjosh Astrit Gashin për ta kuptuar këtë fenomen.
Ai ka një prirje pothuajse patologjike për të nxjerrë përfundime të thjeshta për çështje jashtëzakonisht komplekse, me një vetëbesim që nuk mbështetet mbi argumente, por mbi bindjen se zëri i lartë mund ta zëvendësojë mendimin e thellë.
Shqiptarët këtë fenomen e kanë përmbledhur në një proverbë brilante:
“Nga goja e tij rrëshqet fjala si nga bytha e lopës bajga.”
Është një metaforë e pamëshirshme për mendimet që dalin nga goja para se të kalojnë nëpër tru.
Në një moment ai deklaron:
“Albin Kurti ia mori LDK-së Vjosa Osmanin.”
Mjafton kjo fjali mjafton për ta zbuluar absurditetin e mënyrës së tij të të menduarit.
Sipas kësaj logjike, Vjosa Osmani nuk është subjekt politik me vullnet, me bindje dhe me vendimmarrje të vetën.
Ajo reduktohet në një objekt që dikush mund t’ia marrë dikujt tjetër e pastaj t’ia rikthejë, sikur të ishte një çokollatë mbi tavolinën e Isa Mustafës, të cilën Albin Kurti e mori, e hëngri dhe, pasi e përfundoi procesin biologjik të tretjes, ia ktheu sërish LDK-së.
Ironia është se kjo metaforë groteske nuk tregon asgjë për Albin Kurtin dhe as për Vjosa Osmanin.
Ajo e zbulon vetëm mënyrën se si Astrit Gashi e kupton politikën: si tregti objektesh dhe jo si marrëdhënie mes njerëzve të lirë.
Në të vërtetë, Vjosa Osmani nuk ka qenë dhe nuk është lodër dhe pronë e askujt.
Ajo nuk ishte as çokollata e Isa Mustafës, as trofeu politik i Albin Kurtit.
Arsyet e largimit të saj nga LDK-ja nuk kishin të bënin me ndonjë “rrëmbim politik”.
Ato buronin nga kriza e brendshme e asaj partie.
Ajo pa aty njerëz, metoda dhe procese vendimmarrëse me të cilat, të paktën në atë kohë, nuk mund të identifikohej dhe as t’i mbështeste.
Pas zgjedhjeve të vitit 2019, kur ishte figura më e votuar dhe më e fuqishme elektorale e LDK-së, ajo u margjinalizua pikërisht nga udhëheqja që më parë kishte përfituar nga popullariteti i saj.
Me fjalë të tjera, e shfrytëzuan dhe më pas e flakën.
Në ato rrethana ishte krejtësisht logjike ta kërkonte një platformë tjetër politike.
Dhe platforma më e fuqishme ishte Lëvizja Vetëvendosje, nën udhëheqjen e Albin Kurtit, i cili e gëzonte atëherë, ashtu si edhe sot, një mbështetje të jashtëzakonshme qytetare.
Prandaj bashkëpunimi mes Vjosa Osmanit dhe Albin Kurtit nuk ishte akt romantizmi politik.
Ishte një vendim racional për ndërtimin e një kapitali të ri politik.
Më vonë, Vjosa Osmani vendosi ta keqpërdorte pikërisht atë kapital politik, të krijuar edhe falë këtij bashkëpunimi, për një drejtim tjetër politik, shpeshherë edhe kundër Albin Kurtit.
Kjo është pjesë e karakterit së saj njerëzor dhe politik, prandaj përgjegjësinë për atë vendim e mban vetëm ajo.
Por kjo nuk e bën të vërtetë pretendimin se dikush ia “mori” dikujt Vjosën.
Jo.
Njerëzit nuk janë sende.
Politika nuk është depo mallrash.
Dhe analiza nuk është licencë për ta zëvendësuar realitetin me metafora primitive.
Kur një analist nuk e kupton këtë dallim elementar, ai nuk e shpjegon politikën.
Ai vetëm zbulon kufijtë e horizontit të vet intelektual.
Për ta kuptuar dëmin e një analize të tillë, nuk mjafton ta shohim si problem mediatik.
Ajo është problem i higjienës mendore të një shoqërie.
Sepse propaganda nuk fillon aty ku gënjehet.
Propaganda fillon aty ku njerëzit mësohen të mos mendojnë.
Dhe mënyra më elegante për ta vrarë mendimin nuk është censura.
Është banaliteti.
Një regjim autoritar të detyron të heshtësh.
Një debat publik i mbushur me pseudoanalistë ta zbraz mendjen.
Në fund, të dyja çojnë pothuajse në të njëjtin rezultat: qytetari e humb aftësinë për ta dalluar argumentin nga zhurma.
Prandaj historia na mëson se shoqëritë rrallëherë fillojnë të rrënohen në parlament.
Ato fillojnë të rrënohen në kulturën e debatit.
Kur mediokriteti shpallet kompetencë dhe padija flet me tonin e profesorit, demokracia e humb sistemin e saj imunitar.
Në filozofi ekziston një dallim themelor mes mendimit dhe dijes.
Mendimi është i lirë.
Dija është përgjegjësi.
Problemi lind kur mendimi maskohet si dije dhe shpallet vetë standard.
Pikërisht aty lind pseudoanalisti.
Ai nuk e studion realitetin.
Ai e improvizon atë.
Nuk ndërton argumente.
Prodhon përshtypje.
Dhe, si çdo mjeshtër i efektit sipërfaqësor, nuk ka nevojë për fakte.
I mjafton vetëbesimi.
Efraim Kishoni ndoshta do ta përshkruante një figurë të tillë si një njeri që hyn në sallën e operacionit me një lugë supe dhe, pasi pacienti vdes, deklaron me krenari se problemi nuk ishte luga, por organizmi tepër i ndërlikuar i pacientit.
Kështu funksionon edhe një pjesë e analizës sonë politike.
Kur realiteti nuk përputhet me teorinë e analistit, atëherë fajin nuk e ka teoria.
Fajin e ka realiteti.
Nga pikëpamja psikologjike, ky fenomen është jashtëzakonisht interesant.
Sa më pak të dijë një njeri për një temë, aq më shumë priret ta mbivlerësojë dijen e vet.
Ndërsa ai që di vërtet, zakonisht flet me kujdes, sepse e njeh kompleksitetin e gjërave.
Prandaj në studiot tona televizive shohim një paradoks të jashtëzakonshëm.
Pikërisht njerëzit si Astrit Gashi, Berat Buzhala, Baton Haxhiu, Lirim Mehmetaj dhe të ngjashmit e tyre, që kanë më së paku arsye për të qenë të sigurt në vetvete, i shfaqen bindjet e tyre me sigurinë e gomarit.
Ndërsa njerëzit si Sadri Ramabaja, Elvis Hoxha dhe disa të tjerë të formatit të tyre, që kanë lexuar, studiuar dhe menduar gjatë dhe seriozisht, flasin me përmbajtje, sepse e dinë se politika nuk është një ekuacion me një të panjohur, por një univers me mijëra variabla.
Nga këndvështrimi sociologjik, pasojat janë edhe më të rënda.
Shoqëritë nuk formësohen vetëm nga ligjet.
Ato formësohen nga modelet që admirojnë.
Kur televizioni e shpërblen mendimin sipërfaqësor me famë, njerëzit fillojnë ta ngatërrojnë famën me kompetencën.
Kështu lind një brez që beson se nuk ka nevojë të studiojë histori, ekonomi, filozofi politike, psikologji sociale, të drejtë kushtetuese apo marrëdhënie ndërkombëtare për t’u bërë analist.
Mjafton të flasësh pa pushim.
Në atë çast, spektakli zëvendëson studimin.
Zëri zëvendëson argumentin.
Shfaqja zëvendëson arsyen.
Dhe televizioni nuk prodhon më dije, por influencerë të padijes.
Nga pikëpamja pedagogjike, dëmi është pothuajse i pallogaritshëm.
Një fëmijë që rritet duke parë se më të zhurmshmit konsiderohen më të mençurit, humbet motivimin për të fituar dije.
Pse të lexojë dhjetë libra, kur dhjetë slogane mjaftojnë për të bërë karrierë?
Kështu fillon zhvlerësimi i dijes.
Jo në universitete.
Por në ekran.
Nga këndvështrimi kulturor, një shoqëri humbet shijen.
Ashtu si një njeri që ushqehet për vite me radhë vetëm me ushqim të prishur dhe harron shijen e bukës së mirë, edhe një publik që ushqehet për vite me analiza të dobëta fillon ta konsiderojë mediokritetin si normalitet.
Kjo është tragjedia e vërtetë.
Sepse shija nuk lind me njeriun.
Ajo edukohet.
Dhe po ashtu edukohet edhe mungesa e shijes.
Nga pikëpamja etike, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi analistin.
Ajo bie po aq mbi moderatorin.
Sepse moderatori nuk është kamerier që shpërndan mikrofonë.
Ai është portieri i debatit publik.
Nëse portieri e lë stadiumin pa rregulla, nuk duhet të habitet kur fusha pushtohet nga huliganët.
Çdo mysafir i ftuar është njëkohësisht një deklaratë morale e moderatorit.
Çdo panel është autobiografia e tij profesionale.
Nga pikëpamja epistemologjike, dëmi është edhe më i thellë.
Kur qytetari ekspozohet çdo mbrëmje ndaj analizave që nuk dallojnë faktet nga interpretimet, ai e humbet dalëngadalë edhe vetë këtë aftësi.
Dhe kur humbet aftësia për ta dalluar të vërtetën nga përshtypja, demokracia fillon të funksionojë si një autobus pa timon, i drejtuar nga dikush që nuk e di dallimin mes frenës dhe radios.
Kishoni ndoshta do të shtonte se udhëtarët, në vend që të zbresin nga autobusi, diskutojnë se sa artistikisht ai përplaset me shtyllat.
Kjo nuk është më komedi.
Është tragjedi e maskuar si argëtim.
Historia na tregon se popujt jo gjithmonë i sjellin në pushtet më të aftët.
Shpesh ngjisin lart ata që dinë të manipulojnë tregun e emocioneve.
Sepse votuesit nuk vendosin vetëm mbi bazën e informacionit.
Ata vendosin mbi bazën e perceptimit.
Dhe perceptimi është pikërisht fusha ku mediat ushtrojnë ndikimin më të madh.
Kur qytetari dëgjon për vite me radhë të njëjtat klishe, të njëjtat shtrembërime dhe të njëjtat analiza intelektualisht të varfra, ai fillon ta shohë botën me sytë e njerëzve që nuk e kanë kuptuar kurrë qartë atë.
Prandaj fuqia e mediave është shumë më e madhe sesa duket.
Ato nuk vendosin drejtpërdrejt se kush fiton zgjedhjet.
Ato përcaktojnë nivelin intelektual mbi të cilin zhvillohen zgjedhjet.
Kur ky nivel bie nën tokë, edhe politika fillon të gërmojë.
Dhe kur gërmon mjaftueshëm gjatë, një ditë nuk prodhon më burra shteti.
Prodhon vetëm varrmihës profesionistë të interesit privat.
Prandaj lufta për cilësinë e analizës nuk është luks akademik.
Është luftë për cilësinë e demokracisë.
Sepse çdo shoqëri qeveriset në fund jo vetëm nga politikanët që zgjedh, por edhe nga niveli i të menduarit që pranon si normal.
Dhe kur absurdi duket i arsyeshëm vetëm sepse përsëritet çdo mbrëmje në televizion, problemi nuk qëndron më vetëm te analisti.
Atëherë shoqëria ka filluar ta ngatërrojë jehonën me mendimin, zhurmën me argumentin dhe famën me urtësinë.
Në atë çast nuk kemi më një krizë të analistëve.
Kemi një krizë të qytetërimit.
