Ka deklarata që tronditin për brutalitetin e tyre dhe ka deklarata që tronditin sepse përpiqen ta shndërrojnë robërinë në liri, pushtimin në çlirim dhe nënshtrimin në lavdi. Të parat janë të rrezikshme, por të dytat janë edhe më të rrezikshme, sepse synojnë të ndryshojnë kujtesën e një populli.
Deklarata e ministres serbe Snežana Paunović, e cila u shpreh se, po të ishte në vend të Sllobodan Millosheviqit në vitin 1998, do ta kishte spastruar etnikisht Kosovën, është një deklaratë që bie ndesh me çdo normë të qytetërimit. Ajo nuk është vetëm një fyerje për viktimat e luftës, por edhe një përpjekje për të relativizuar një politikë që u dënua nga mbarë bota.
Por pyetja që lind natyrshëm është kjo: a mjafton të shqetësohemi vetëm kur mohimi i vuajtjeve tona vjen nga Beogradi? Apo duhet të shqetësohemi po aq kur interpretime të diskutueshme për historinë shqiptare dalin edhe nga figura publike brenda shoqërisë sonë?
Kur një pushtim shumë shekullor përshkruhet si “çlirim”, nuk kemi të bëjmë vetëm me një debat historiografie. Kemi të bëjmë me një mënyrë të leximit të së kaluarës që shumë qytetarë e konsiderojnë në kundërshtim me përvojën historike shqiptare. Për shumë studiues, periudha osmane ishte një kohë e gjatë sundimi të huaj, me pasoja të thella politike, shoqërore e kulturore. Pikërisht për këtë arsye, lavdërimi pa rezerva i saj ngjall kundërshtime të forta.
Historia nuk është qilim që shtrihet sipas dëshirës së pushtetit apo ideologjisë. Ajo nuk zbukurohet me retorikë dhe nuk ndryshon me deklarata. Faktet historike nuk mund të zëvendësohen me nostalgji politike.
Po aq shqetësuese janë edhe deklaratat që krijojnë përshtypjen se shteti duhet të ecë sipas vullnetit të një autoriteti fetar ose, në të kundërt, do të përballet me pasoja. Në një republikë demokratike dhe kushtetuese, ligjin nuk e shkruajnë institucionet fetare, por qytetarët përmes institucioneve të tyre. Kosova nuk është pronë e asnjë ideologjie dhe as e ndonjë institucioni të vetëm; ajo u takon të gjithë qytetarëve të saj.
Ironia është se ndërsa në Beograd ende dëgjohen zëra që nuk janë shkëputur nga fryma e Millosheviqit, në hapësirën shqiptare herë pas here shfaqen përpjekje për ta paraqitur pushtimin si bekim. Njëra anë relativizon krimet e shekullit XX, tjetra idealizon një periudhë shumë më të hershme të sundimit të huaj. Të dyja qasjet, ndonëse të ndryshme në përmbajtje, kanë një pikë të përbashkët: sfidojnë kujtesën historike dhe kërkojnë ta zbehin atë.
Shqiptarët nuk kanë nevojë të ndërtojnë identitetin e tyre mbi mohimin e askujt, por as nuk duhet ta ndërtojnë mbi harresën e historisë së tyre. Kujtesa historike nuk është pengesë për bashkëjetesën; përkundrazi, ajo është kusht që pajtimi të mbështetet mbi të vërtetën dhe jo mbi shtrembërimin e saj.
Prandaj, çdo deklaratë që nxit urrejtje, justifikon spastrimin etnik apo idealizon periudha pushtimi duhet të kundërshtohet me argumente, me dinjitet dhe me përgjegjësi. Sepse një komb mund të mbijetojë edhe pas pushtimeve, por e ka shumë më të vështirë të mbijetojë kur fillon të humbasë kujtesën e vet.
Historia nuk kërkon adhurues. Historia kërkon të vërtetën. Dhe e vërteta nuk ndryshon, sado të ndryshojnë pushtetet, ideologjitë apo interesat e ditës.
Një popull mund të falë shumë gjëra, por nuk ka të drejtë të harrojë historinë e vet. Kujtesa kombëtare nuk është barrë e së kaluarës; ajo është garancia e së ardhmes.
