Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912, vendi u përball me një realitet të vështirë: mungesë institucioneve, ndarje krahinore, ndikime të huaja dhe një popullsi e varfër e paarsimuar.
Në mars 1914, Fuqitë e Mëdha vendosën në fron Princin Vilhelm Vid, një gjerman protestant, si sovran të Shqipërisë. Kjo zgjedhje u pa me dyshim nga shumë shqiptarë, sidomos nga shtresat e lidhura me Perandorinë Osmane.
Shkaqet e kryengritjes:
• Nostalgjia për Perandorinë Osmane: shumë fshatarë e shihnin Stambollin si qendër të rendit dhe besimit.
• Varfëria dhe mungesa e autoritetit shtetëror: qeveria e Vidit nuk kishte kontroll real jashtë Durrësit.
• Propaganda fetare dhe politike: figura si Haxhi Qamili dhe Musa Qazimi, ish-funksionarë osmanë, e paraqitën Vidin si “të huaj” dhe “të krishterë”, duke e lidhur kundërshtimin me mbrojtjen e fesë islame.
• Ndikimi i jashtëm: agjentë osmanë dhe grekë nxitën trazira për të dobësuar shtetin e ri shqiptar.
Udhëheqësit:
• Haxhi Qamili, një fshatar nga Sharra e Tiranës, u bë figurë popullore mes masave të varfra.
• Musa Qazimi, ish-mufti i Tiranës, ishte ideologu fetar i lëvizjes.
Ata shpallën parullën: “Duam Babën!”, që nënkuptonte rikthimin e sulltanit osman.
Zhvillimi i kryengritjes:
• Filloi në maj 1914 në zonën e Kavajës, Tiranës dhe Elbasanit.
• Rebelët sulmuan Durrësin, dogjën dokumente shtetërore dhe ekzekutuan zyrtarë që mbështesnin Vidin.
• Qeveria e Vidit u rrëzua në shtator 1914, dhe princi u largua nga Shqipëria.
• Pas largimit të tij, vendi ra në kaos, me grupe të armatosura që sundonin lokalitetet.
Pasojat:
• Kryengritja u shtyp më 1915 nga forcat besnike ndaj qeverisë së re dhe nga ndërhyrja e jashtme.
• Haxhi Qamili dhe Musa Qazimi u kapën dhe u ekzekutuan.
• Revolta la pas një trashëgimi të hidhur: përçarje fetare dhe krahinore, si dhe një imazh negativ për pjesën myslimane të popullsisë, që në fakt nuk ishte homogjene në qëndrime.
Kryengritja e Haxhi Qamilit nuk ishte thjesht “revoltë myslimane kundër pavarësisë”, por një shpërthim social i një populli të varfër e të manipuluar, ku feja u përdor si mjet politik.
Ajo tregoi se mungesa e arsimit dhe institucioneve e bën një shoqëri të prekshme ndaj propagandës dhe nostalgjisë për sundimtarë të huaj.
