Enver Ferati, Mitrovicë
IDEJA PËR PROJEKT
Ideja per ndertimin e liqenit të Ujmanit (Gazivodes) ka lind në vitet e 60-ta të shekullit të kaluar. Me aprovimin e Reformes ekonomike në ish-Jugosllavi filloi një etapë e re e industrializimit në ekonomi.
Në keto vite Mitrovica filloi me u bë qender industriale me objektet e “Trepçes” në Mitrovicë: Industria Kimike, Elektroliza e zinkut, Fabrika e akumulatoreve, në Zveçan: Metalurgjia e plumbit, Shkritorja me Rafinerinë, Flotacioni, u paraqitë nevoja e madhe për ujë industrial per keto objekte. Marrë parasysh nevojen per ujë industrial, per pije dhe ujitje të tokes bujqësore në rrafshin e Kosoves në siperfaqe prej 30.000 ha.
Kuvendi i Kosoves e themeloi Ndermarrjen ‘’Iber-Lepenc’’ me 28.shkurt 1967 me seli në Prishtinë per drejtor u caktue Novica Stojanoviqi, nga Prishtina, kurse prej kuadrave shqiptare drejtor i parë i ndermarrjes ka qenë inxh. Esat Këpuska, (1932-2015) fillimisht drejtor teknik e pastaj drejtor gjeneral në periudhen deri me 30.06.1984 Pas tij drejtor gjeneral i ndermarrjes është zgjedh prof.dr. Bashkim Kabashi, profesor në Fakultetin e Bujqesisë i cili ende jeton në Prishtinë.
Ideja ka qenë me u zhvillue dy projekte të ndara ‘‘Iber‘‘ e ‘‘Lepenc‘‘ në kuader të firmes. Projekti ‘‘Lepenc‘‘ nuk ka fillue kurr të ndertohet per shkaqe të ndryshme. Qëllimi ka qenë që uji nga “Lepenci” dhe nga ’’Ibri’’ të shfrytzohet për pije, ujë industral, ujitje në fushën e Kosovës nga Ferizaji e Mitrovica deri në Prishtinë, si dhe për prodhimin e energjisë elektrike një hidrocentral më të vogël në lumin “Lepenc” në lokalitetin Firajë.
LUMI IBËR
Lumi ‘’Ibër’’ buron 10 km mbi qytetin e Rozhajës (1.109 m) nën malet e Hajlës (2405 m) në Mal të Zi, afer kufirit të Kosovës dhe Serbisë dhe fillon rrjedhja e tij në drejtim të qytezës së Rozhajës (Mali I Zi) dhe lokalitetit Ribariq që i takon Komunës së Tutinit, (Sërbi) me 726 m. lartesi mbidetare e pastaj hynë në teritorin e Kosovës, ku fillon akumulimi i ujit në Liqenin e Ujmanit i cili e ka gjatësinë e tërsishme 24 km deri te penda në Ujman (Gazivodë). Në luginën e lumit Ibër ka disa lumenjë te vogël që derdhën në të dy anet e lumit në rrjedhjen e tij deri në Zubin Potok.
Pas shumë përgaditjve, studimeve dhe veprimeve të udhëheqsisë se atëhershme të Kosovës u arrijtë pelqimi që Kosova ti drejtohet me kerkesë Bankes Botërore, per financimin e ketij projekti, edhe me perkrahjen e Qeverisë Federale të YU që udhëhiqej nga Xhemajl Bijediqi, nga BeH (1917-1977).
Vlersimi i ekspertëve vendor dhe i Bankes Botërore: INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT INTERNATIONAL DEVELOPMENT ASSOCIATION APPRAISAL OF THE IBAR MULTIPURPOSE WATER PROJECT YUGOSLAVIA April 19, 1971 (105 pages – dokumenti origjinal ne gjuhen angleze).
Ne kete vlersim pozitiv te ekspertve te Bankes Boterore, del propozimi qe te aprovohet kerkesa e Kosoves dhe te lejohet kredia ne vlere prej 45 mio/$ me interes 7.25% me afat këthimi për 30 vite. ‘‘Grace‘‘ periudha 6 vjet. Nenshkruhet Kontrata me Nr. 777-YU ne mes Bankes Nderkombtare per Rindertim dhe Zhvillim (IBRD) dhe ndermarrjes Iber-Lepenc me daten 30 qershor 1971. Kontrata si çdo kontrate publike mes shteteve është dashtë të Ratifikohet në Kuvendin e Kosoves e cila është bërë me daten 25.prill 1972 dhe është publikuar në “Gazetën zyrtare të KSA te Kosovës” me daten 26 prill 1972. Gazeta në dy gjuhë në shtojcë të ketij shkrimi. Nr.12/1972 në 11 faqe. Pjesa tjetër e mjeteve të nevojshme janë siguruar nga Federata në bazë të Ligjit mbi Fondin per kreditimin e zhvillimit më të shpejtë të Republikave dhe KSA të Kosovës, – (obligim ligjor) si vise më pak të zhvilluara në ish-YU dhe nga Buxheti i Kosovës.
Mjetet për projekt janë derdhë në Bankën e Bashkuar të Kosovës – BANKKOS si Banka me e madhe ne Kosove.
SHPRONSIMI I TOKES, OBJEKTEVE BANESORE DHE JO-BANESORE NE TERREN
Në këtë kohë teritori dhe vet lokaliteti Zubin Potok, si Bashkësi Lokale ka qenë pjesë përbërse e Komunës së Mitrovicës. Është arrijtë pëlqimi me banorët lokal që janë të prekur me fundosjen e pronave të tyre me ujë të Liqenit te bëhet kompenzimi (blerja) me çmimin e tregut të pronave të tyre (në mes tjerash edhe pemëve dhe drunjëve) që është dashtë të largohen na tereni. Komuna e Mitrovices, si pergjegjese për shpronsim ka formue Komisionet profesionae (serbë dhe shqiptarë) qe kane bere vlersimin e çdo prone dhe janë marrë Vendime adekuate individuale për pagesë edhe në teritorin jashtë Kosovës.
Nga ky teritor është dashtë te largohen (disa) pjeserisht 13 lokalitete – fshatra te vogëla me afër 1.500 banorë. Fshatrat dhe pronat kane qene ne luginen e lumit “Ibër” në të dy anet e lumit. Pronaret e ketyre pronave me financat e shpronsimit kryesisht kane ble prona dhe shtepia ne Serbi. Keto vendime individuale per shpronesim gjinden ne arshiven e Komunes se Mitrovices, ne Arshiven rajonale ne Mitrovice, ose ne arshiven e ndermarrjes. Pas vitit 1981 udheheqesia nacionaliste e Serbisë e sulmoi Kosoven dhe udheqesinë politike të saj me akuza te fabrikuara se serbet e asaj pjese jane shperngulë me presion nga Kosova, gjë qe nuk ka qene fare e vertetë.
Duhet cekë se Rajoni i Kollashinit te Ibrit ne vitin 1971 ka pase 7.965 kurse ne vitin 1981, 8.600 banorë sipas regjistrimeve zyrtare të atyre viteve.
FILLIMI I NDERTIMIT TE PENDES NE UJMAN
Pasi e Kredia dhe mjetet tjera per fillimin e puneve dhe pageses se shpronsimeve u be efektive, u nenshkruan kontratat e para. Fillimi e puneve qe u shenue me një solemnitet rasti me 12. Korrrik 1972 ku gurthemelin e fillimit te puneve e vuri kryetari i atëhershëm i Qeverisë federale jugosllave z. Xhemajl Bijediq në prezencen e perfaqesuesit e IBRD-es, udheheqesisë së Kosovës dhe mediave te shkruara dhe televizive. Pas shumë studimeve të nevojshme, projekti është bërë nga firma ‘‘Energoprojekt‘‘ nga Beogradi, penda – diga u ngritë ma material gëlqeror dhe të argjiles – dheut. Në ndertimin e ketij projekti kanë marrë pjesë disa firma nga ish-YU si: ‘‘Hidrotehnika‘‘, ‘‘Unioninvest‘‘, ‘‘Ramiz Sadiku‘‘, ‘‘Rudis‘‘etj. me kontrata komerciale.
Njëkohësisht ka fillue puna edhe në ndertimin e kanalit nga Liqeni sekundar-kompenzues i Pridvoricës i cili është 5-6 km më poshtë se Liqeni Ujmanit. Penda ka perfunduar se ndertuari dhe u mbushë me ujë në vitin 1977 kurse Hidrocentrali i Ujmanit është leshue në prodhim të rrymës në vitin 1983. Pranimin teknik të terë sistemit e ka miratue Komisioni i formuar nga KE (Qeveria) e KSA te Kosoves, me 31.10.1983 ne krye me prof.dr. Tomë Berishen, nga Universiteti Teknik i Zagrebit dhe 18 anetarë te Komisionit të profesioneve dhe expertëve për pranim.
Tërë projekti i Hidrosistemit ‘‘Iber-Lepenc‘‘ ka perfunduar me sukses dhe është miratuar me auditimin zyrtar të IBRD – WORLD BANK me datën 03.06.1986 – gjegjesishtë me Raportin e Performances të Projektit nga raporti prej 74 faqeve ne gjuhen angleze: ’’PROJECT PERFORMANCE AUDIT REPORT SOCIALIST FEDERAL REPUBLIC OF YUGOSLAVIA – “IBAR”MULTIPURPOSE WATER PROJECT (LOAN 777-YU) June 3, 1986
INFRASTRUKTURA E NDERTUAR: Ndërtimi i këtij sistemi është paraparë të bëhet në dy faza: – ‘‘IBRI‘‘ (ka përfunduar në vitin 1986).
– ‘‘LEPENCI‘‘ (nuk është realizuar). Ndërkaq kjo ndërmarrje që nga pas lufta është transformuar në Ndërmarrje Publike N.H. ‘‘Ibër-Lepenc” nga UNMIK-u. Pas Korporatizimit të ndërrmarjes, më 01.01.2008, Ndërmarrja është shëndrruar në Ndërrmarje Hidro-Ekonomike “Ibër-Lepenc” Sh. A.
Ndërmarrja është Shoqëri Aksionare në pronësi 100% të Qeverisë së Republikës së Kosovës. Veprimtaria – penda në Ujman mundëson akumulimin e ujit sasia e të cilit përdoret për: Prodhimin e energjisë elektrike në HC Ujman 2 x 17.5 MW – 95 GWh/vit. Turbinat e HC janë prodhim të firmes ‘‘Litostroj‘‘ Lublana, kurse gjeneratorët janë prodhim të firmes nga Zagrebi, ‘‘Rade Koncar‘‘. Mundëson furnizimin e industrisë me ujë të papërpunuar:
– KEK-u
– Feronikeli dhe
– ‘‘Trepça‘‘ Mitrovicë, Zveçan, Tuneli i Parë dhe Stantërg.
Furnizimin e ujësjellësve regjional me ujë të papërpunuar:
– Ujësjellësi regjional i Mitrovicës,
– Ujësjellësi regjional i Prishtinës. Furnizimin e bujqësisë me ujë për ujitje per afer 20.000 ha.
Infrastruktura, objektet e ndërmarrjes shtrihen në territoret e 7 komunave dhe atë: Zubin Potok, Mitrovicë, Vushtrri, Obiliq, Prishtinë, Fushë Kosovë dhe Drenas; Zona ujëmbledhëse përbëhet nga ujëmbledhës te drejtpërdrejtë në zonë malore të shtrirë në tre shtete: Mali i Zi, Serbia dhe Kosova. Penda Liqeni artificial Ujman me lartësin h=107.5 m, Akumulimi Ujman 390 milion m³, Siperfaqja 11.9 km2, 9.2 km2 në teritorinë e Kosovës dhe 2,7 km2 në teritorinë e Serbisë, gjatesia deri në 24 km varsishtë prej nivelit të liqenit.
Liqeni u mbushë me ujë në vitin 1977 Hidrocentrali Ujman 2 x 17.5 MW, Penda-diga Pridvoricë me lartësi h=10 m, Akumulimi Pridvoricë 480,000 m³, Kanali kryesor 49 km kalon neper 4 komuna dhe 31 vendbanime rurale, Kanale kryesore 146 km, Stacione pompike për ujitje 14, Objekte ndarëse 4, Rrjeti nëntokësor për ujitje 766 km, Rreth 120 km largpërçues.
