Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan
____
Ballkani Perëndimor mbetet ende një nga hapësirat më të ndjeshme të kontinentit evropian. Edhe pse luftërat e përgjakshme të dekadave të fundit kanë përfunduar, pasojat e tyre politike, psikologjike dhe ndërkombëtare vazhdojnë të ndihen. Kufijtë janë përcaktuar, por mosmarrëveshjet nuk janë zhdukur; shtetet janë krijuar, por mosbesimi ndërmjet popujve ende nuk është kapërcyer plotësisht. Pikërisht për këtë arsye, Bashkimi Evropian duhet ta shohë integrimin e Ballkanit Perëndimor jo vetëm si një proces teknik të plotësimit të kritereve, por si një projekt historik të paqes dhe stabilitetit në Evropë.
Për këtë rajon do të duhej të mendohej një zgjidhje më e guximshme politike: anëtarësimi në paketë i Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë së Veriut, Malit të Zi dhe Serbisë, duke krijuar një perspektivë të përbashkët dhe duke e mbyllur përfundimisht kapitullin e ndarjeve ballkanike. Nuk bëhet fjalë për t’i shpërblyer shtetet për atë që nuk kanë arritur, por për ta përdorur anëtarësimin evropian si instrument për ta përshpejtuar transformimin e tyre.
Sigurisht, disa nga këto vende ende nuk i kanë përmbushur të gjitha standardet e kërkuara për anëtarësim. Por a duhet të jetë kjo arsyeja për ta shtyrë pafundësisht integrimin e një rajoni që ka kaluar nëpër katër luftëra shkatërruese dhe që ende bart pasojat e tyre? Ndoshta në këtë rast Evropës do t’i duhej një dozë e arsyeshme fleksibiliteti politik: jo t’i braktisë standardet e veta, por të pranojë se anëtarësimi mund të jetë pikërisht mekanizmi për arritjen më të shpejtë të këtyre standardeve.
Brenda strukturave evropiane, kontrolli institucional, sundimi i ligjit, standardet demokratike, ekonomia e tregut dhe respektimi i të drejtave të njeriut do të mund të përparonin më shpejt sesa në një proces të pafund pritjeje jashtë Bashkimit. Kushtëzimi do të vazhdonte, por brenda një kornize të përbashkët politike, juridike dhe ekonomike. Kështu, integrimi nuk do të ishte fundi i reformave, por fillimi i një faze të re dhe më intensive të tyre.
Mbi të gjitha, anëtarësimi i përbashkët do ta ndryshonte vetë logjikën politike të rajonit. Sot, kufijtë shtetërorë vazhdojnë të kenë peshë të madhe politike dhe shpesh përdoren për të ushqyer nacionalizmin, mosbesimin dhe pretendimet territoriale. Brenda Bashkimit Evropian, kufijtë nuk zhduken juridikisht, por humbin një pjesë të madhe të peshës së tyre politike. Lëvizja e lirë e njerëzve, kapitalit, mallrave dhe ideve krijon një ndërvarësi që i bën konfliktet shumë më pak të mundshme dhe bashkëpunimin shumë më të leverdishëm.
Në një hapësirë të tillë, edhe çështjet që sot duken të pazgjidhshme do të fillonin të relativizoheshin. Serbia dhe Kosova, për shembull, do të gjendeshin në të njëjtën familje politike evropiane. Kjo nuk do t’i zhdukte menjëherë dallimet dhe problemet e tyre, por do ta ndryshonte rrënjësisht mënyrën e trajtimit të tyre. Ajo që sot mund të shihet si konflikt ndërmjet dy hapësirave politike do të mund të shndërrohej gradualisht në një çështje brenda një hapësire të përbashkët evropiane.
Kjo do të ishte edhe një goditje ndaj politikës së pretendimeve territoriale. Kur kufiri shtetëror nuk është më barrierë për lëvizjen, bashkëpunimin dhe zhvillimin ekonomik, motivi për ta ndryshuar atë me presion politik ose konflikt humbet ndjeshëm. Evropa e ka dëshmuar tashmë se pajtimi ndërmjet popujve nuk arrihet duke harruar historinë, por duke krijuar një të ardhme ku konfliktet e së kaluarës bëhen gjithnjë e më pak të dobishme.
Pikërisht këtu qëndron edhe përgjegjësia strategjike e Bashkimit Evropian. Sa më gjatë që Ballkani Perëndimor mbetet në “dhomën e pritjes” të Evropës, aq më shumë hapësirë krijohet për ndikime të tjera politike, ekonomike, kulturore dhe fetare. Vakumi nuk mbetet kurrë bosh. Kur një fuqi ose një organizim politik nuk e mbush hapësirën e vet strategjike, të tjerët përpiqen ta bëjnë këtë.
Kjo vlen të merret në konsideratë edhe në hapësirën shqiptare. Shqiptarët janë një popull evropian dhe identiteti i tyre nuk mund të reduktohet në përkatësinë fetare. Islami është pjesë e historisë dhe kulturës shqiptare, ashtu siç janë pjesë e saj edhe traditat katolike dhe ortodokse. Pikërisht përvoja shqiptare e bashkëjetesës fetare është një vlerë që duhet ruajtur dhe jo shndërruar në instrument përçarjeje.
Shqiptarët nuk janë kundër asnjë kulture, feje apo populli tjetër. Por një gjë është shkëmbimi i lirë kulturor dhe fetar, ndërsa krejt tjetër është përdorimi i tij si instrument për qëllime politike ose për imponimin gradual të një orientimi të caktuar identitar. Çdo ndikim i jashtëm, qoftë nga Turqia, bota arabe apo cilido aktor tjetër, duhet të respektojë vullnetin, kulturën dhe orientimin e shoqërive ku vepron. Integrimi evropian do t’u jepte shqiptarëve dhe popujve të tjerë të rajonit një kornizë më të qëndrueshme evropiane, pa ua cenuar identitetet kombëtare, fetare apo kulturore.
Kjo çështje ka edhe një dimension tjetër: propagandën dhe perceptimin ndërkombëtar. Përpjekjet për ta paraqitur popullin shqiptar si një shoqëri të përcaktuar kryesisht nga islami radikal do të ishin shumë më të vështira në një realitet ku shqiptarët do të ishin të integruar plotësisht në strukturat politike, juridike dhe shoqërore të Evropës. Identiteti evropian i shqiptarëve nuk ka nevojë të shpiket; ai duhet të forcohet përmes lidhjes së drejtpërdrejtë me institucionet evropiane.
Prandaj, zgjerimi i BE-së drejt Ballkanit Perëndimor nuk duhet parë vetëm si çështje burokratike. Ai është edhe një çështje e sigurisë evropiane. Një Ballkan i integruar do të ishte më pak i ekspozuar ndaj nacionalizmave, më pak i prekshëm nga ndikimet destabilizuese dhe më i lidhur ekonomikisht e politikisht me pjesën tjetër të kontinentit.
Evropa duhet ta kuptojë se stabiliteti i Ballkanit nuk është një dhuratë që ajo ua bën popujve të këtij rajoni. Është investim në sigurinë dhe të ardhmen e vet Evropës.
Në vend që të presë derisa çdo shtet të bëhet “i përsosur” për Evropën, BE-ja duhet të pyesë nëse vetë anëtarësimi mund t’i ndihmojë këto shtete të bëhen më shpejt evropiane në standarde, institucione dhe kulturë politike. Historia e Bashkimit Evropian dëshmon se integrimi nuk ka qenë vetëm rezultat i përshtatjes së shteteve me Evropën; në shumë raste, vetë integrimi ka qenë forca që i ka transformuar ato.
Prandaj, një vendim politik për ta integruar Ballkanin Perëndimor në një perspektivë të përbashkët do të ishte shumë më tepër se një zgjerim territorial i Bashkimit Evropian. Do të ishte një akt historik përmbyllës i një epoke konfliktesh.
Një ditë, kufijtë e Ballkanit duhet të pushojnë së qeni vija që ndajnë popujt dhe të bëhen vetëm kufij administrativë brenda një hapësire të përbashkët evropiane. Shqiptari, serbi, boshnjaku, maqedonasi, malazezi dhe çdo qytetar tjetër i rajonit duhet të mund ta ruajë identitetin e vet, por njëkohësisht të ndihet pjesë e së njëjtës Evropë.
Kjo do të ishte fitorja e vërtetë e Evropës në Ballkan: jo fshirja e dallimeve, por shndërrimi i tyre nga burim konflikti në pasuri të një Evrope të bashkuar.
Nëse BE-ja dëshiron ta mbyllë njëherë e përgjithmonë kapitullin e luftërave dhe armiqësive ballkanike, ndoshta ka ardhur koha të mos pyesë vetëm: “A jeni gati për Evropën?”, por edhe: “A është Evropa gati ta përfshijë përfundimisht Ballkanin në veten e saj?”
Më 26. Gusht 2026
