_____
Rezultatet e PISA-s nuk janë thjesht një renditje ndërkombëtare dhe as një turp që përmendet disa ditë për t’u harruar deri në testimin e radhës. Ato janë radiografia më e qartë e një sistemi arsimor që u jep nxënësve dëftesa, studentëve diploma dhe të rriturve tituj, por shumë prej tyre nuk i pajis me aftësinë për të kuptuar një tekst, për të arsyetuar dhe për ta zbatuar dijen në jetën reale.
Të dhënat më të reja të PISA 2025, të publikuara nga OECD në shtator 2026, janë alarmante: vetëm 16 për qind e 15-vjeçarëve në Kosovë e arritën nivelin minimal të aftësisë në lexim, ndërsa mesatarja e OECD-së ishte 69 për qind. Në matematikë, vetëm 15 për qind arritën pragun bazë, kundrejt 65 për qind në OECD. Kjo do të thotë se rreth pesë nga gjashtë nxënës nuk mund ta përdorin në mënyrë të sigurt dijen bazë për të kuptuar një tekst me gjatësi mesatare ose për ta zgjidhur një problem të thjeshtë praktik. OECD, PISA 2025 – Kosovo Country
Kjo nuk është mangësi e inteligjencës së fëmijëve të Kosovës. Është dështim i të rriturve dhe i institucioneve që e kanë organizuar arsimin.
Shkollim formal, por jo domosdoshmërisht dije funksionale
Termi “analfabetizëm funksional” nuk nënkupton se një person nuk di t’i njohë shkronjat. Ai mund të lexojë fjalët, por nuk e kupton mirë idenë kryesore; mund të riprodhojë një përkufizim, por nuk di ta përdorë; mund të ketë diplomë, por vështirësohet kur duhet të shkruajë një arsyetim të qartë, të interpretojë një dokument ose të dallojë faktin nga opinioni.
PISA pikërisht këtë mat: jo sa faqe ka mësuar nxënësi përmendësh, por çfarë është në gjendje të bëjë me dijen.
Kur nxënësi mësohet të riprodhojë fjalët e mësuesit, studenti të kalojë provimin me skripta, ndërsa diploma shndërrohet në kusht formal punësimi, krijohet një zinxhir i rrezikshëm:
shkollë pa kuptim → diplomë pa kompetencë → punësim pa meritë → administratë pa profesionalizëm.
PISA nuk dëshmon vetvetiu se një nëpunës është punësuar politikisht, por tregon dobësinë e bazës njerëzore prej së cilës rekrutohet administrata. Kur kësaj i shtohen klientelizmi, konkurset e dyshimta dhe ndikimi partiak, pasoja nuk është vetëm administratë e ngadalshme. Krijohet një aparat që nuk di ose nuk guxon ta analizojë ligjin, ta kundërshtojë urdhrin e gabuar dhe ta mbrojë interesin publik.
Universitetet nuk mund ta korrigjojnë atë që shkolla nuk e ka ndërtuar
Kosova ka zgjeruar me shpejtësi numrin e institucioneve dhe programeve universitare. Agjencia e Akreditimit raportoi në vitin 2026 se mbulonte 22 institucione dhe 354 programe. Ndërkohë, anëtarësimi i Agjencisë në Regjistrin Evropian të Sigurimit të Cilësisë paraqet përparim institucional që duhet njohur. Por akreditimi formal nuk është dëshmi se çdo program prodhon dije, kërkim shkencor dhe kompetenca profesionale. CHEA, Komisioni Evropian – Raporti për Kosovën 2025.
Universiteti nuk mund ta zëvendësojë shkollën fillore. Nëse studenti arrin në fakultet pa aftësi të qëndrueshme leximi, shkrimi dhe argumentimi, universiteti rrezikon vetëm t’ia certifikojë mangësitë. Atëherë titulli akademik bëhet dekor shoqëror, jo provë kompetence.
Pasojat shfaqen në dokumentet administrative, raportet institucionale, portalet dhe debatet publike: fjali pa strukturë, përdorim i pasaktë i termave, pamundësi për të dalluar pretendimin nga dëshmia dhe vështirësi për të ndërtuar një argument me hyrje, zhvillim dhe përfundim.
Kriza e gjuhës është krizë e mendimit
Problemi më pak i diskutuar është dobësimi i zotërimit të shqipes standarde. Kjo nuk është luftë kundër gegërishtes. Gegërishtja është pasuri historike, letrare dhe kulturore; standardi është mjeti i përbashkët i shkollës, administratës, shkencës dhe komunikimit kombëtar.
Nxënësi duhet t’i njohë dhe t’i respektojë të dyja. Por nuk duhet të mbetet i mbyllur në një zhargon të varfër të rrugës dhe rrjeteve sociale, i cili nuk është as gegërishte e kultivuar, as shqipe standarde.
Shembujt shihen çdo ditë: përdorimi i fjalëve pa kuptimin e tyre të saktë; fjali pa lidhje logjike; ngatërrimi i trajtave gramatikore; tekste ku nuk dallohet kush vepron, ndaj kujt dhe me çfarë pasoje. Këto nuk janë vetëm gabime drejtshkrimore. Gjuha e paqartë prodhon mendim të paqartë, vendime të paqarta dhe, në administratë, akte që mund të cenojnë të drejtat e qytetarit.
Institucionet duhet të matin veçmas aftësinë e nxënësve për të lexuar me kuptim, për të përmbledhur, argumentuar dhe shkruar. Komentet në rrjetet sociale mund të jenë sinjal kulturor, por nuk janë matje shkencore; për diagnozë duhen teste kombëtare dhe kërkime gjuhësore periodike.
A duhet Kosova ta marrë sistemin shkollor të Shqipërisë?
Kosova dhe Shqipëria duhet të ndërtojnë një hapësirë të përbashkët arsimore e gjuhësore, por jo ta kopjojnë mekanikisht njëra-tjetrën. Edhe Shqipëria mbetet nën mesataren e OECD-së, ndërsa OECD ka kërkuar kujdes metodologjik gjatë interpretimit të rezultateve të saj në PISA 2025. Prandaj, importimi i të gjithë sistemit shqiptar nuk do ta zgjidhte automatikisht krizën e Kosovës. OECD, PISA 2025 – Albania Country Note*
Ajo që mund dhe duhet të bëhet është bashkimi i kapaciteteve:
standarde të përbashkëta për gjuhën shqipe dhe leximin;
tekste të përbashkëta cilësore, të vlerësuara nga ekspertë;
shkëmbim mësuesish, profesorësh dhe recensentësh;
fjalorë terminologjikë për administratën, drejtësinë dhe shkencat;
test kombëtar të leximit me kuptim në klasat III, VI dhe IX;
licencim dhe rivlerësim profesional të mësuesve;
mbyllje të programeve universitare që nuk plotësojnë kriteret;
provim profesional të paanshëm për hyrje në administratën publike.
Reforma duhet të fillojë nga leximi në vitet e para. Banka Botërore ka paralajmëruar se qasja e dobët në edukimin parashkollor kontribuon në nivele të ulëta të shkrim-leximit dhe matematikës bazë; në vitin shkollor 2021/22 vetëm 19.5 për qind e fëmijëve 0–6 vjeç ishin të përfshirë në shërbimet e edukimit dhe kujdesit të hershëm. Banka Botërore
Shteti nuk mbahet me diploma, por me kompetencë
Kosova nuk mund të ketë administratë profesionale, ekonomi prodhuese dhe demokraci funksionale nëse shumica dërrmuese e nxënësve nuk e arrin pragun minimal të leximit dhe arsyetimit. Nuk mjafton ndryshimi i ministrit, hartimi i një strategjie tjetër apo blerja e pajisjeve digjitale. Vetë Raporti i Komisionit Evropian konstaton se shkrim-leximi digjital mbetet dukshëm nën standardet e BE-së dhe se vazhdojnë mangësitë në trajnimin e mësuesve dhe qeverisjen e arsimit.
Arsimi duhet të çlirohet nga rehatia institucionale, inflacioni i notave, komercializimi i diplomave dhe ndikimi partiak. Financimi i shkollave dhe universiteteve duhet të lidhet me rezultate të matshme, ndërsa punësimi publik me kompetencë të verifikueshme.
PISA nuk po thotë se fëmijët e Kosovës nuk kanë potencial. Përkundrazi, ajo po dëshmon se potenciali i tyre po humbet në një sistem që shpesh shpërblen bindjen dhe riprodhimin, jo dijen dhe mendimin kritik.
Nëse Kosova vazhdon të prodhojë diploma pa zotërim të gjuhës, tituj pa kërkim dhe vende pune pa meritë, ajo nuk do të mbetet vetëm prapa në tabelat e OECD-së. Do të mbetet pa kokën profesionale që mendon, administron dhe mbron shtetin.
