Agim Vuniqi, Washinton
____
Vendimi i fundit i Dhomave të Specializuara në Hagë ndaj ish-udhëheqësve politikë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) riaktualizon një pyetje themelore në teorinë e konflikteve dhe ndërtimit të shtetit: A mundet një shtëpi gjyqësore, me kritere burokratike të shekullit XXI, të deshifrojë me saktësi natyrën e një kryengritjeje popullore asimetrike?Në përpjekjen e saj për të vërtetuar ekzistencën e një kontrolli efektiv klerikal dhe një komande të centralizuar vertikale — elemente këto të domosdoshme për të mbështetur doktrinën juridike të Ndërmarrjes së Përbashkët Kriminale — Gjykata Speciale ka injoruar realitetin sociologjik dhe gjeopolitik të terrenit në Kosovën e viteve 1997-1999. Ajo ka ngatërruar aspiratën politike me aftësinë operacionale dhe ka privuar, në mënyrë ankronike, rolin e vërtetë të katalizatorit të asaj lufte.
Prekai si katalizator institucional: Masovizimi spontan
Në vlerësimin e institucioneve të suksesshme apo lëvizjeve çlirimtare, është gabim analitik të supozohet se strukturat politike krijojnë ndjenjën kombëtare; shpesh, është shpërthimi spontan kombëtar ai që detyron krijimin e strukturave. Përpara marsit të vitit 1998, UÇK-ja nuk ekzistonte si një ushtri konvencionale me linja të qarta logjistike dhe zinxhir komandues të sanksionuar. Ajo përbëhej nga celula klandestine, të izoluara dhe me autonomi të plotë taktike.Motori i vërtetë, i vetëm dhe i pakontestueshëm i këtij masovizimi ishte Adem Jashari dhe familja Jashari. Sakrifica e tyre në Prekaz nuk ishte një urdhër ushtarak i lëshuar nga ndonjë seli politike; ajo ishte një akt absolut rezistence që transformoi sociologjinë e konfliktit. Pas marsit të vitit 1998, UÇK-ja u masovizua jo përmes një procesi rekrutimi institucional apo burokratik, por si një reagim organik vullnetar i një popullate që përballej me rrezikun e shfarosjes. Kur një popull ngrihet masivisht për të mbrojtur pragun e shtëpisë, koncepti i “kontrollit efektiv” nga një grup individësh në distancë bëhet një fiksion juridik.
Gabimi i realizmit gjyqësor: Iluzioni i “Shtabit të Përgjithshëm”
Nga perspektiva e realizmit gjeopolitik, fuqia matet me aftësinë për të projektuar vullnetin dhe për të zbatuar sanksione në terren. Prokuroria në Hagë ka ngritur tezën se një grup i caktuar drejtuesish politikë posedonin autoritetin absolut mbi çdo zonë operative. Ky supozim injoron fragmentimin ekstrem të luftës guerile.Komandantët e zonave operative funksiononin me një shkallë të lartë pavarësie, të kushtëzuar nga gjeografia, rrethimi ushtarak dhe mungesa e komunikimit modern. Përpjekjet e figurave politike si Hashim Thaçi për të strukturuar UÇK-në, për të krijuar një Drejtori Politike dhe për të përfaqësuar lëvizjen në arenën ndërkombëtare (si në Rambuje), ishin përpjekje për të krijuar legjitimitet të jashtëm, jo dëshmi e një kontrolli të brendshëm operacional. Duke e dënuar udhëheqjen politike bazuar në supozimin e një komande piramidale, gjykata ka projektuar një strukturë imagjinare mbi një realitet që ishte horizontal, fluid dhe i decentralizuar.
Legjitimiteti i luftës përballë drejtësisë teknike
Historia na mëson se marrëdhëniet ndërmjet ligjit dhe forcës janë gjithmonë komplekse. Kur drejtësia ndërkombëtare shkëputet nga konteksti historik, ajo rrezikon të prodhojë vendime që nuk sjellin pajtim, por prodhojnë anomali narrative.Duke u përpjekur të kodifikojë luftën e UÇK-së si një sipërmarrje të organizuar nga lart-poshtë, Gjykata Speciale ka kontestuar logjikën e vetë kryengritjes. Përpjekja për të barazuar peshën e vendimmarrjes politike të mëvonshme me rolin ekzistencial të themeluesve të vërtetë në terren dështon përpara testit të historisë. Komandanti i vetëm dhe i pakontestueshëm që bashkoi dhe masovizoi atë lëvizje mbetet Adem Jashari; çdo strukturë që erdhi pas tij ishte thjesht një përpjekje e vështirë për të menaxhuar një valë popullore që kishte marrë tashmë rrugën e saj të pandalshme drejt lirisë. Vendimet gjyqësore mund të dënojnë individë, por ato nuk mund të rishkruajnë mekanikën e një kryengritjeje popullore për mbijetesë.
