Fjalët e një prifti që e vazhdoj rrugën e priftërinjve atdhetarë në histori

Dom Nikë Ukgjini:  Për ta kuptuar më mirë situatën time në Guci,  kur punoja si priftë i porsadalë nga bankat studentor, duhet pasur parasysh,  ajo çka kishte ndodhur më malësorët e komunitetit katolik, gjatë shtrëngatave të së kaluarës së afërt: betejat më serbet e malazezet,  diktaturën komuniste e cila zbehu qelizën shqiptare pa dallime besimi dhe shpërnguljen e popullatës shqiptare si pasoj e shtrëngimeve politike, etnike dhe ekonomike të sllave.

Gjeneratës së cilës i shërbeja, besoj që iu kujtoheshin mirë, gjyshërit e tyre, të cilët i u rrëfenin, kohën e kur ata luftonin kundër turqve gjatë viteve, 1910, në mbrojtje të Maleve të Kelmendit që shtriheshin deri në Plavë e Guci, disa prej tyre kishin qenë dhe të plagosur! Pastaj,  përleshjet e malësorëve, të kryera kundra malazezëve e serbëve, në vitin 1913, më rastin e pagëzimit të dhunshëm të shqiptarëve të dyja besimeve, ku një numër i madh i shqiptarëve nga dhuna, ishin larguar për në Turqi e Shqipëri dhe një pjesë e tyre qenë pushkatuar në Qafen e Previsë, afër Andrijevice.

Shqiptaret të dyja besimeve, sipas shënimeve të kohës, kanë bëre rezistencë të jashtëzakonshme kundër sllave, gjatë viteve me radhë deri në vitin 1921, në mbrojtje të kufijve etnik të këtyre  zonave, duke shprehur mos pajtimin më kufijtë  e  Konferencës së Londrës, e cila më një të rëne të lapsit i lan jashtë kufijve të Shqipërisë Etnike.

Një plagë tjetër që e rrëfenin malësorët ishte, Lufta e Dytë Botërore dhe pasojat e lëna pas.

Gjatë luftës së Dytë Botërore, ku një pjesë e shqiptarëve qenë përcaktuar në anën e pushtuesve, sepse na kishin premtuar Shqipërinë etnike., më rastin e qeverisjes lokale italiane, në këto zona, kishin vendosur burra të respektuar:  komandantë ,  Prekë Calin e Vermoshit, pastaj, Gjelosh Prelë Kolën Nikçi, Sali Nikoçin, Med Osin Cekiç, Gjokë Prelë Curranaj etj. Në Plavë kishin vendosur Shemso Ferrin nga familja e Jakup Ferrit me shumë plavjanë të tjerë të respektuar.

“Mustafa Memiċ në librin e tij “Plav i Gusinje u prošlosti” (Plava dhe Gucia në të kaluarën) Beograd, 1989, në faqen 281 shkruan se, në vitin 1941, bartësit kryesorë të idesë së Shqipërisë së Madhe në këto treva ishin,  Prek Cali dhe Kisha katolike në krye më Atë (Pater) David Picin, famullitar në Selcë, dhe bashkëpunëtorët: Mark Martini, Fran Pali dhe Nikollë Gjoka,  Prelë Kolë Shyti e Gjon Ded Vukli, ”  rrëfente plaku, Dedë Zef Nikçi.

Të gjithë malësorët e vjetër me të cilët pata rast të bisedoja, i përmendin lidhjet e mira që kanë dominuar vazhdimisht, në mes të shqiptareve të besimit katolik me ata të besimit mysliman, sepse arsye ishte, se ata, kuptohet ishin të një kombi, të një familje, por dhe të një fisi e vëllazërie. Madje, kishte raste të lidhjeve të mira edhe më komunitetin të quajtur boshnjak (shqiptarë të islamizuar dhe të sllavizuar, që rrjedhkëshin prej fiseve shqiptare), për shkak të kaluarës sonë historike.

Të gjithë kishin porosi të njëjtë me etërit  e tyre: burrëri, besë, bujari, tiparet këto të njerëzve të këtyre maleve kreshnike që mbijetuan sundim pas sundimi.

Këta pleq fisnike rrëfenin edhe tregime të tjera këta, por nën zë, në mënyrë që të mos ta kuptonin gojët të liga. Këta ishin ata që në dritën e zbehtë të kandilit, shpalosnin kujtimet e tyre :  Dedë Zef Nikçi, Palok Ujkë Cara, Zef Lulash Nikçi, Marash Paloka, Kolë Gjeka, Zef Doka, Prekë e Lekë Sokol, Curranaj etj.

Malësorët, kohën  pas  luftës së Dyte Botërore, e mbanin në kujtime të hidhura.  Pas fitores të partizanëve në vitin 1944,  OZNA – UDB-a Jugosllave, kishte filluar në vitin 1946, arrestimet dhe maltretimet e malësorëve, gjoja duke i kërkuar anëtarët  të grupit të ballistëve. Shumë nacionalistë shqiptarë nga këto troje, katolikë po ashtu edhe myslimanë, ishin detyruar të iknin për në Shqipëri. Ata që i zinin i dërgonin si robër në burgun famëkeq të quajtur, burgu Bogdanev Kraj, në Cetinë.

Pas prishjes së marrëdhënieve të Jugosllavisë më Shqipërinë, në vitin 1949, në zonat kufitare si në Plavë e Guci etj.,  lindi afera, vëllavrasëse e quajtur “terrenistët” që solli vrasje të shqiptarëve në të dyja anët e zonave kufitare, e cila zgjati deri në vitet 1958. Pasi që u bënë pastrimet të duhura, sipas ideologëve komuniste,  në të dyja anët e kufijve, shteti Jugosllav, pati sajuar  idenë e Brigadave për Bashkim-Vëllazërim të të gjitha kombeve, që jetonin brenda këtij shëtit federativë, ku bënin pjesë edhe shqiptaret.

Por, kujtime e hidhura e së kaluarës, presionet etnike, varfëria, sollën për shqiptarët një plagë të re, atë shpërnguljes pa kthim,  e cila në viset e Plavës së Gucisë, morri hov në vitet e 60-ta – 70-ta, për të vazhduar deri në vitin1985. Shumë familje i shiten pasuritë, krejt çfarë patën dhe u nisën për në botën perëndimore. Dikush shkoi në Kroaci, të  tjetër në Gjermani, Francë, Belgjikë etj. Por shumica  e tyre shkuan në kampet që Organizata  Kombeve të Bashkuara i kishin organizuar nëper Itali, prej nga shumica e tyre,  pastaj u shpërngulen për në SHBA, duke mbetur shtëpitë e tyre të mbyllura përgjithmonë,  në terrin e Bjeshkëve të Nemuna. Shënohet së nga, viti 1960 – 1985,  vetëm nga komuniteti katolik,  kanë qenë shpërngulur, 116 familje, më 565 banorë.

Dom Nikë Ukgjini: Pozita e popullit shqiptar në Mal të Zi, gjatë kohës kur shërbeja atje, ishte mjafte e zymtë. Flasim për vitet 1985, kur kishte 7% të popullatës, ose 41 mijë banor shqiptar në rang republike.  Viset e banuara me shqiptarë në përgjithësi, ishin më të pazhvilluara! E gjithë kjo reflektohej edhe në trevën e Plavës dhe Gucisë, ku jetonin 21% të shqiptarëve në ketë komunë , e ku dominonin 58 % banorët të ashtu quajtur, boshnjak e mysliman ( shqiptar të sllavizuar dhe islamizuar).

Kur është  fjala për komunën e Plavës e cila përfshinte dhe Gucinë më rrethina,  padrejtësia ishte e theksuar, në fushën e punësimit. Në marrëdhënie pune 40 % malazezë të punësuar,  e 4,5% shqiptarë, edhe pse malazezët përbënin vetëm 21% të popullsisë të kësaj komune, aq sa kishte dhe shqiptarë. Gjithashtu në trevat e banuara me shqiptarë nuk zbatohej dygjuhësia. Emërtimet e vendbanimeve bëheshin vetëm në njërën gjuhë, atë sllave. Në disa mjedise nxënësit shqiptarë ishin të detyruar të zhvillojnë mësimin në gjuhën sllave, më pretekst se nuk kishin kuadro mësimore. Plan programet me mësim në gjuhën shqipe, ishin shumë të cunguara, në lëndët mësimore:  të historisë, gjeografisë, gjuhës shqipe e muzikës, të cilat përktheheshin nga sllavishtja në shqip.

Dom Nikë Ukgjini: Për ta kuptuar më mirë, egërsimin që e kishte politika sllavo – ortodokse,  ndaj shqiptarëve të besimit katolik, më vonë dhe ndaj meje, duhet kujtuar historikun e krijimit dhe funksionimit të tempullit të Hyjit-Kishës, e cila qëndroj gjatë shtrëngatave historike,  si një shkëndijë e pa fikur, rrëzë bjeshkëve të Trojanit e të Majës së Karafilit, të cilat shpesh errësoheshin nga pushtimet serbo – ortodokse.

Malësoret të besimit katolik që zbriten në Plavë e Guci,  nga bjeshkët e Shalës, Thethit, Triepshit, Kelmendit, si: Nikç, Vukël, Brojë,  etj., si zëvendësim i banorëve të mëparshëm të cilët tashmë ishin sllavizuar dhe islamizuar, më rastin mbylljes definitive të kufijve, në mes dy shteteve, 1925,  ata po në këtë vit,  ndërtuan një bashkësi katolike, ku mblidheshin për lutje në një shtëpi private.

Në vitet e më vonshëm,  përkundrejt kundërshtimit të priftit serb – ortodoks, Gjorgje Shekullarac,  arritën, në vitin 1935, për ta ndërtuar Kishën madhështore prej guri, e cila edhe sot shkëlqen në fshatin Dol, në afërsi të Gucisë. Famullia në vitin 1935, kishte 35 familje, të gjithë të ardhura nga zona e veriut të Shqipërisë, të larguar për shkaqe historike e politike.

Famullia e Gucisë, e cila nga themelimi administrohej nga dioqeza e Shkupit, për shkak të mungesë së klerikëve të rregullt, furnizohej me priftërinj të kohë pas kohe, nga:  Peja, Mitrovica, Novosella, Gjakova,  deri kur në vitin 1953, për famullitar të rregull më banim në Guci,  qe emëruar, Dom Millorad Defar, i cili qëndroj deri në vitin 1961.

Për shkak të rrethanave politike, kur Mali i Zi, kërkonte edhe në aspektin fetar sa më tepër pavarësi, në përfundim të mandatit të Dom Rrok Mateut, (1961-1969), famullia e Gucisë, qe shkëputur në vitin 1969, nga dioqeza e Shkupit, duke kaluar nën juridiksionin e Kryedioqezës së Tivarit.

Me rastin krijimit të rrethanave të reja politike në Shqipërinë komuniste, famullia si bashkësi katolike, në vitin1961, u shtua në numër më emigrant azilant politik, nga Shqipëria, ku numri i përgjithshme, kishte arritur, në 800 besimtarë. Besimtaret ishin të shpërndarë në Guci, pastaj, Doli, Buzxhak, Gernqar, Llaze, Dragi, Dosugje, në Vishnjevë, Pepaj, Rzhanicë, Plavë, Murinë, deri në Beranë. Në vitet pas, siç dihet, për shkaqe politike dhe ekonomike, malësorët e të dy besimeve, qenë shpërngulur masovikishtë deri në vitin 1985, në vendet perëndimore, e në vitet në vazhdim numri i të shpërnguljeve kishte pësuar rënie  të dukshme. Gjatë kohës kur qëndroja si famullitar  (1982-1995), famullia kryesisht kishte,  21 shtëpi me 110 besimtarë.

Në lidhje me situatën politike ndaj priftit në famullinë e Gucisë, ku flitej e predikohej shqip, ka ndodhur keqtrajtime me priftin e shqiptarizuar, dom Millorad (Marjani), Defar, cili gjithë jetën e kishte kaluar në Kishat shqiptare nëpër Kosovë.

Në fakt, maltretimet e UDB-ës ndaj priftit dhe murgeshave të cilat merreshin më te varfër dhe të sëmurë pa dallime besimi,  ishin të shpeshta. Në vitin 1957 Dom Milloradi akuzohej për shkeljen e ligjit jo ekzistues. Sipas ligjit gojor të UDB-ës , ai kishte mësuar fëmijën uratë (në shqip) në shtëpinë e vet dhe jo në Kishë dhe për ketë arsye u dënua me 30 ditë burgim të cilin e kreu në Berane. Disa muaj më vonë ai përsëri dënohet me 30 ditë burg, këtë herë për pagëzimin e një fëmije i cili më parë nuk ishte regjistruar në zyrat e shtetit. Në vitet e më vonshme, burgimi i tretë  35 ditësh erdhi pasi ai kishte vu kurorë në Kishë, një çifti të ri edhe ata të pa regjistruar më parë në zyrat e shtetit.

Shqiptaret në të gjithë këtë zonë, nga Vuthajtë e deri mbi Plavë,  në Kuji i Hotit, për shkak të rrethanave historike e politike, gjendeshin si pakicë e cila kishte nevojë për ta kujdesur e ushqyer edhe më traditat tona, kulturore në gjuhen shqipe. Edhe pse për fat të mirë, para meje në këto zona kishin punuar më kujdes klerikët e përkushtuar, si folkloristi e etnografi i njohur Atë Kolë Berisha (1973-1979), dhe atdhetari, dom Aton Kçira (1979 -1981), sidoqoftë, duhej vazhduar veprimtaria atdhetare, tani në kushtet të reja jetese. Prandaj veprimtaria ime konsiderohej si një zë i ngritur për mbrojtjen e idealeve dhe vlerave të njëmendta kombëtare të popullit tonë.

Në konakun e kishës së Dolit në Guci, në viti 1984 ngrita muzeu etnografik i vetmi në territorin e shqiptarëve, në të cilin qenë të renditur me dhjetëra eksponatet nga trevat e shqiptarëve në Mal të Zi:  nga Plava e Gucia, Hoti e Gruda, Triepshi e Kraja, Rugova etj., të radhitur dhe të klasifikuar sipas gjinisë, grupmoshës dhe funksionit. Përveç punimeve prej drurit dhe metalit, të cilat përdoren në amvisëri dhe bujqësi (sheka, tpini, mjelca, buljera, vargoni, plori etj.) dhe punimeve me dorë ose me vek (strajca, brezi, çorapët, bohçet etj.), megjithatë kaptinë e veçantë ishte  veshja popullore, si  xhubleta e cila është më origjinalja në kulturën mesdhetare, e edhe më herët. Dukuri e rrallë me një histori në vete ishte edhe veshja e grave të Shestanit me këmishën karakteristike dhe me gërshetim gjysmërreth mbi kokë të cilën A. Stipçeviqi e identifikoi si veshje ilire me vazhdimësi në veshjet popullore shqiptare. Këto eksponate etnografike dëshmojnë për traditën popullore, për kulturën e lashtë dhe autentike, e cila u ruajt me dashuri në këto troje, disa prej të cilave edhe sot përdoren dhe vishen me respekt të veçantë.

Pas largimit tim nga famullia e Gucisë, i gjithë materiali muzeor, ju dhurua më një proces verbal të vitit 2001, Institutit Albanologjik në Prishtinë, për efekte studimi, pasurimi dhe  ekspozimi.

Për shkak se shqiptart privoheshin nga te drejtat një nacionaliteti, e nuk kishin të drejtën për të pasur shoqëri kulturore të pastër shqiptare,  në vitin 1989, nxita dhe organizimin,  SHKA “Maja e Karajfilit” , me qendër në Vuthaj, e cila në ato treva vepron ende sot.

Duhet theksuar se në kishën e Dolit të Gucisë,  për herë të parë (nga të gjitha trevat shqiptar), është organizuar bashkimi (tubimi) i të gjithë shqiptarëve për ta mbajtur – Tribunën letrare kushtuar shkrimtarit tonë të madh Gjergj Fishtës (më, 30.XII.1990), pasi  aktivitetit nuk u lejua të mbahej në shtëpinë e kulturës në Guci. Për ta keqpërdorur takimin, më këtë rast,  boshnjake (shqiptaret e islamizuar e të sllavizuar ) me të madhe  përhapnin lajmin se  Frati (dom Nika) , do të thotë une, i kishte pagëzuar të gjithë nga Vuthajt dhe Martinajt! Pra jo vetëm ky fat tregonte se une isha i ndjekur dhe përgjuar ngado që lëvizja andaj më ndodhi edhe ajo dhunë e milicisë serbe në Pejë, kur pata ardhur i përgjakur në gazetën Rilindja, siç e rikujton ti si gazetar i asaj kohe.

Në kuadër te jetës kulturore e arsimore, isha nismëtari i cili organizova nënshkrimin e prindërve nga fshatrat e Gucisë, duke kërkuar prej Ministrisë së Arsimit të Malit të Zi, që lënda e edukatës muzikore në shkollën fillore në Guci të ligjërohet në gjuhën shqipe dhe assesi në sllavishte. Dhe kësaj ia arritëm, duke e siguruar mësuesin i cili vinte më autobus enkas prej Prishtine.

Kuptohet së e gjithë, veprimtaria e dendur kombëtare e zhvilluar, sidomos në gjatë viteve 1989 – 1992, kishte bërë që politika  serbe e kohës, të më ndiqte këmba-këmbës.

Dom Nikë Ukgjini: Gjatë viteve 1989-1992, për shkak të gjendjes së luftës në ish Jugosllavi e në veçanti në Kosovë, gjendesha pothuajse kudo: në Mal të Zi, në Kosovë, duke udhëhequr, Komisionet  ndërkombëtar për Drejtat e Lirit të Njeriut, nga Parisi, Helsingu, Vjena,  etje., pastaj tubime,  në shtetet e ndryshme të Evropës Perëndimore, si, Holandë, demonstrata në Hagë, (dt. 7. 09, 1991), ku u kërkua  Kosova të jetë e barabartë me republikat të tjera,  Zvicër, demonstrata në Gjenevë, nga dt. 26-29, I. 1992, etj., dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në të gjitha qarqet ndërkombëtar, flisja, shkruaja, për shkeljen e lirive  dhe të drejtave të shqiptarëve,  në Kosovë nga agresioni serb,  dhe rreth problemeve të shqiptarëve në Mal të Zi.  Po kështu e ngritja zërin  rreth problemit të shpërnguljes së shqiptarëve nga trojet e tyre etnike si dhe kthimin e tyre në vatrat shekullore, për çfarë ishte formuar në vitin 1990, në rang republike një shoqatë e tillë,  kryetar i së cilës isha unë.

Gjithë aktiviteti vëzhgohej nga propagandës sllave, andaj  ushtronin trysni të paparë edhe organet shtetërore dhe ata të sigurimit duke me keqtrajtuar, duke më ftuar në biseda informative, në cilësinë kryetarit të  Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut me seli në Prishtinë – dega e Plavës për Mal të Zi dhe kryetar i Shoqatës së Mërgimtarëve Shqiptarë nga Mali i Zi. Këto provokime pushteti malazez i tregoj, duke mos më dhënë dokumentet personale, vizën dalëse për Republikën e Shqipërisë, ftesat e shpeshta në polici, akuzat e trilluara nëpër gjyqe e deri te tentimi për të më dërguar në vuajtjen  e dënimit 30  burgosje (akti i MPB / dega e Plavës nr. 3590, dt. 23.11.1992; akti i Gjyqit komunal për Kundërvajtje nr. 57/92 dt. 16.6.1992). Pastaj, Zyra e Sigurimit Plavë nr. 82 dt. 29.3.1993; akti i MPB – dega e Plavës nr. 04-UP-I-060/27/893/94 dt.12.5.1994 etj.

Nga të gjitha torturimet e ndodhura, në kujtesë  të pa shlyer më ka mbetur rasti i dt. 24 -25  nëntori i vitit të 1990, kur policia serbe në afërsi të Patriarkanës Ortodokse serbe në Pejë më arrestuan, e ku në stacionin e policisë e kalova një natë ferri, ku pos i rrahur, më kërcënuan se do të më çojnë në kufi më Shqipërinë e atje do më  vrasin, së gjoja kam tentuar të kaloja kufirin ilegalisht. Arsyeja e arrestimit dhe  dërgimit të nesërmen (që ishte ditë e dielë, dt. 25 ) në gjykatë për të më dënuar,  ishte se në çantën time të dorës gjetën literaturë shkencore nga historia e teologjia dhe një etiketë e adresar me shqiponjë pa yll. Pas marrjes në pyetje nga gjykatësit, Bujar Hoxha, më liruan, por si dhuratë për Krishtlindje, nga Gjykata e dhunshme e cila ishte instaluar në Kosovë,  mora  dënimin,  më burgim prej 30 ditësh, me të drejtë e ankimimit.

Për ngjarjen e ndodhur, shkruan gazetat e vendit si dhe ato të huajat. U informuan: Këshilli për Liritë dhe të Drejtat e Njeriut të Helsingut, deputetët e Parlamentit të Evropës, sekretari i Unionit Demokratik të Evropës si dhe ambasadori i Vatikanit në Jugosllavi, me qendër ne Beograd.

Meqenëse, situatë në Kosove, nga dhuna serbe përkeqësohej dita ditës,  ankimimi i bërë falas nga Avokati Bajram Kelmendit, më ishte refuzuar në të gjitha shkallet e gjykatave të dhunshme. Se fundmi, gjykata e Pejës,   vendimin e prerë për zbatim të urdhrit të vuajtjes së dënimit prej 30 ditësh, ia kishte përcjellë  Gjykatës së Komunës së Plavës dhe kjo e fundit vendimin i kishte dhënë, Policisë së Plavës, për zbatim.

Në të kuptuar lajmin se policia është duke bërë gati mandatin për arrestim, dhe në anën tjetër  ideja  së në burgun famëkeq të Bijelo Poljës, do përballesha më kriminelet e luftës, vendosa të arratiseshim, më dt. 12. nëntor 1991, duke kaluar herët në mëngjes, (dt. 13 ) rreth orës 4. 30, ilegalisht kufirin Jugosllavë në pjesën e Dolit, dhe u duke u ngjitur në majën e Vejushës, të piramida kufitar nr. 18, në shoqërimin e djalit më emrin,  Flamuri nga Vermoshi,  si njohës i mirë i zonës në fjalë. Pas kalimit të vijës piramidale, i gëzuar pa masë, sepse nuk u ndeshëm për fat më rojet e kufirit Jugosllavë e ku aventura të shndërrohej në ndonjë tragjedi, u lëshuam tatëpjetës  si zogë mali drejtë Lëpushës, për të arritur së fundmi, tepër të lumtur në fshatin Vermosh.

Tani më një frymëmarrje të lehtësuar, pasi që u tregua rasti i volitshëm për udhëtim,  po atë ditë, tani me  Gjovalinin nga Vermoshi, vazhduam rrugëtimin drejtë Shkodrës, më një kamion mallrash. Për shkak të largësisë se caktuar, arritëm deri në Brigjet e Hotit, ku atë natë bujtëm të shtëpia e Palok Meçajt. Të nesërmen (ditë e mërkure) shumë herët, ( ora 4.30) vazhduam rrugën më një makinë veturë, drejt qytetit të Shkodrës, të ëndërruar e lakmuar  gjatë tërë jetës.

Pas qëndrimit në Shkodër, ku takova klerikët e posa liruar nga burgjet komuniste, katedralen akoma më pamjen e pallatit të sportit,  rrugët dhe qytetin që më dukeshin si një fantazmë, po atë natë bujtëm, jo larg qytetit,  në fshatin Gruda e Re, në shtëpinë, e Prelë Mark Smajlaj. Të nesërmen me datën 14. nëntor ( dita e  enjte ), herën në mëngjes,  më veturën e Prelë Markut, udhëtuam drejt Tirane.  Meqenëse qëllimi im final ishte udhëtimi për në Perëndimi, po atë ditë sigurova biletën  për të nesërmen (ditën e premte) vajtje për Budapest. Deri sa isha në pritje të udhëtimit,  bëra disa vizita në qendra kulturore të kryeqytetit dhe në mbrëmje fjeta në hotel më emër përmallues, Arbëria. Më datën 15 nëntor, me aeroplan të linjës,  Rinas – Budapest, udhëtova drejt shtigjeve të lirisë, nëpër shtetet e Evropës që prodhonin liri dhe demokraci për mbarë njerëzimin.

Në botën shqiptare nëpër Evrope, në mesin e partive  politike modeste,  gjallëronte edhe  Partia Shqiptare Demokristiane, në krye më Lazër Krasniqin. Ajo në thelbin e vet e kishte si qellim, rrëzimin e kauzës serbe, se në Kosove, po zhvillohej luftë kundër islamit. Për këtë arsye, më këtë raste, sëbashku më kryesinë e partisë në fjalë, bëmë vizita, në parlamentin Zviceran dhe takuam disa qeveritar të qeverisë Zvicerane (Widmer, 3. XII. ’91;  Gross, 4. XII. ‘91). Në Kroaci takuam parti të ndryshme politike, dhe Austri (15. XII, ‘ 91), takuam Ambasadorin e Vatikanit  në Vjenë,  Mons.  Donato Squicciarini, të cilin ndër të tjera, e informuam për krizën humanitar në Kosovë.

Meqenëse mërgimtarët tanë  nga Mali i Zi, janë të shpërngulur  në Amerikë, morra rrugën përtej oqeanit me datën 17 dhjetor 1991, vija Amsterdam – New York.  Atje pata takime të shumta, aktivitet kulturore e politike, intervista për mediat Shqiptaro-Amerikane,  e ç’ mallime me ata që i njihja, që më parë në vendlindje. Më pas me datën 17 janar 1992, mora rrugën e kthimit,  me linjën ajrore  New York,  Amsterdam, e Zyrich (Zvicër) , për në Evropë.

Pasi në Zhenevë, nga dt, 26 – 29, I. 1992, zhvilloheshin demonstrata e shqiptarëve, kundër dhunës serbe në Kosovë, mora pjesë aktive në dy raste s’ bashku më prof. Abdyllah Kajarakdiu, dhe Lazër Ukgjini.

Dom Nikë Ukgjini: Si nuk kisha…Gjendja në atë kohë ishte e acaruar nga projekti për zgjerime territoriale i Serbisë, që banorët serbë i merrte si shkas për ndezjen e luftës.

Dhe së fundmi erdhi koha për tu kthye në frontin e luftës së ftohet, me linjën ajrore, Zyrich – Tiranë, më datën 3 shkurt 1992.

Pas qëndrimit për shumë  ditësh dhe takimeve të ndryshme në Shqipëri, e cila e gjora, ballafaqohej me shkatërrimin e vetëvetes, nga diktatura egër komuniste, më datën 19 shkurt 1992,  nëpërmjet udhëtimit, pak sa të çuditshëm, Pogradec, Strugë, Shkup, Beograd e Podgoricë, arrita në Mal të Zi.

Në pritje prej dy javësh të informacionit eventuale të skadimit të lëndës së dënimit, për çfarë isha arratisur, qëndrova në Podgoricë! Dhe më në fund, mblodha forcën e mendjen e  më dt. 6 mars 1992,  pas mungesës gjashtëmujore, kthehem në famullin tim në Plavë e Guci.

Derisa mendoja sa në Mal të Zi, tashmë situata deri diku do ketë kaluar në një normalitet dhe rasti im do jetë tejkaluar, ndodhi e pa pritura, arrestimi i im i dytë, tashmë nga policia malazeze, më datën 23 mars 1992, deri sa isha duke qëndruar për kafe të mirëseardhjes,  në shtëpinë mikut tim, Tomë Kolë Gjekaj. Policia që më prangosi, u soll me shumë korrektësi, duke ma  dorëzuar aktvendimin nga kryetarja e gjykatës së Plavës, Nevenka Prashqeviq, e cila për shumë muaj,  kishte qenë në pritje të kthimit tim nga perëndimi, kur isha (12. nëntor 1991), nga Plava e Gucia,  në mënyrë ilegale nëpërmjet Shqipërisë.

Pas qëndrimi po atë  natë (data 23 mars) në postin e policisë së Plavës, në orët e mëngjesit  të dt. 24 mars 1992, policia me dërgojë në gjykatë për marrjen konfirmimit, për të më dërguar në vuajtjen e dënimit, në burgun e Bijelo Poljes. E kur mendova dhe isha i bindur së çdo gjë tashmë kishte marrë fund, ndodhi ajo, siç thuhet në popull, “fati në fatkeqësi”,  gjykatësja, Nevenka, ato ditë kishte pasë udhëtuar në një takim zyrtar, për në Beograd dhe nuk  ndodhej atë ditë, në vendin e punës! Gjykatësi tjetër,  më emrin Jagosh, posa e mori aktvendimin dhe i lexojë motivet e aktakuzës, duke e kuptuar se këto motive për Malin e Zi, ndoshta ishin të tejkaluar, u shpreh para meje e policisë se: “lënda është e kryegjykatësesë tjetër dhe se nuk mund ta nënshkruaj dërgimin për vuajtje të dënimit”!  Në ato momente edhe më tepër në mua u  zgjua ndjenja, “së Zoti është në anenë  time”.

Edhe ky rast pati jehonë në qarqet diplomatike dhe në qeverisjen lokale, ku Këshilli i Komunës së Plavës, më shumicën e këshilltarëve,  boshnjak e shqiptarë, hodhën kritika të ashpra ndaj Gjykatës së Plavës për rastin tim, sa që kryetarja e Gjykatës, Prashçeviq, më datën 27 prill 1992, kthej mbrapshtë, vendimin e Gjykatës së Pejës, me pretekstin së personi në fjalë nuk gjendet fare fizikisht në Mal të Zi.

Kështu përfundojë saga dhe ankthi për vuajtjen e dënimit më 30 ditë burgim, por jo dhe për shqiptarët në Kosovë të cilët për ditë torturoheshin e shtypeshin nga makineria serbe, për të drejtat, kombëtar e shpalljes se pavarësisë nga shteti serb.

Krahas asaj çfarë kishte ndodhur, vazhdoja edhe matej  në vitet 1993-94, të jem aktiv dhe zëri i ndërgjegjes, për të drejtat e shqiptarëve, në Mal të Zi, qoftë edhe në rolin e Kryetarit të Shoqatës për pengimin e shpërnguljeve. Mbaja kontakte  më qarqet politike, në Shqipëri,  më Ministrin e Jashtme, – Drejtorinë për Marrëdhënie Ndërshqiptare dhe Diasporë (8. II. 1993;  8. III. 1994); në Malit të Zi, (9. IX. 1993; 12.V. 1994); më Komisionet ndërkombëtar, të OSBE-es, (15. 04. 1993) dhe Komisionet e të Drejtave e lirive të njeriut më qendër në Vjenë (19.07.1993), etj. Teksti bazë i bisedimeve ishte Memorandumi, për gjendjen e shqiptarëve të papërkufizuar në Mal të Zi, dërguar Institucioneve Ndërkombëtar, në gjuhë të ndryshme dhe të botuar në gazeta të kohës që në vitin 1992 e në vazhdim. Në tekst theksohej diskriminimi i shqiptarëve në fushat si në punësim, në arsim, në zbatimin e dygjuhësisë, në përdorimin e simboleve kombëtare e deri në informim të gjitha të adresuara institucioneve republikane dhe tyre ndërkombëtare. (Shih, botimin, “Në shërbimi të Zotit e Kombit”, ribotim. Fishta, Lezhë, 2024 dhe Ditari im,  ende në dorëshkrim).

Viti 1995, përkojë më 60 vjetorin e ndërtimit të Kishës së Gucisë, /1935/, të iniciuar nga bashkatdhetarët tanë nga Amerika, të mbajtur me 10.VI. 1995 në Guci, ku morën pjesë me qindra mysafire e të ftuar. Mesha u celebrua në oborr të Kishës nën udhëheqjen e Kryeipeshkvitë të Tivarit,  Mons. Pjetër Prekoliqi dhe shumë priftërinj nga Mali i Zi e Kosova.  Në këtë manifestim të rëndësishëm morën pjesë: Ministri i fesë pranë qeverisë së Malit të Zi, Slobodan Tomoviq; në emër të bashkësisë myslimane,  Imami, Haxhi Rexhep Lulani; kryetari i komunës së Plavës, Sadria Baliç; kryetari i Bashkësisë lokale të Gucisë,  Hysnia Nikocaj, përfaqësues të partive politike në Plavës e Gucisë e shumë të tjerë.

Dom Nikë Ukgjini: Ky vit, njëherë  përkojë edhe me tërheqjen time nga famullia e Gucisë, me datën 11 gusht 1995, pas një veprimtarie trembëdhjetëvjeçare të dendur dhe mbresëlënës, por edhe më shumë, rreziqe.

Pasi Shqipëria dhe Kisha Katolike e porsadalë nga diktatura e gjatë komuniste, ishte në kërkim të misionarëve të ndryshëm fetar, i ndjeja veten obligim që të shkoja në ndihëm, duke i përqendruar në Kryedioqezën e Shkodrës.  Sepse e kuptoja mire së, një Shqipëri e konsoliduar do  jepte kontribut më të madhe për çështjen shqiptare, se sa një individ apo grupim politik, njerëzish të caktuar në Mal te Zi apo Kosovë.

Dom Nikë Ukgjini: Me ardhjen time për të vepruar në famullin e Kuklit në vitin 2007, krahas ëndrrave të mia që të bëja shkencë në fushën e historisë, këtu më lindi dhe një “ëndërr” tjetër e madhe, për të filluar punimet në rikonstruksionin e Kompleksit “Ndre Mjeda” në fshatin Kukël, komuna e Bushatit.

Meqë, Kisha dhe shtëpia (qela) ku ruhet pjesa më e madhe e jetës së poetit të “Vajit të bylbylit”, “Shtegtarit”, “Tringës”, “Shkodrës”, “Lissus”, të projektuara dhe punuara nga ai vetë, ishin në degradim e sipër nga sistemi komunist, për shumë vite u përpoqa të gjeja rrugëdalje.

Pas shumë kërkesave për gjetjen e donatorëve që do ndihmonin në investimin e këtij projekti të hartuar nga ark. Zef Çuni,  më në fund ajo u arrit dhe duke bërë të mundur fillimin e punimeve në qershor të vitit 2011. Ata, të cilët i dhanë shtytje fillimit të punimeve janë mërgimtarë të Kuklit në Itali dhe ata nga Kosova e Mali i Zi, që jetonin në Amerikë, e të tjerë,  cilët edhe pse jetonin larg, mbeten dashamirës të atdheut. Nga Shkodra duhet veçuar, sipërmarrësin Z. Gjergj Leqejza, i cili mbeti bashkudhëtar i imi në shtigjet restauruese të objekteve të tjera kulturorë gjatë viteve në vazhdim. Kisha e poetit e ndërtuar në vitin 1913 dhe gjithë ambienti përreth si dhe vendosja e shtatores së dom Ndreut në bronz e realizuar nga skulptori Sadik Spahia, u inauguruan më 1 gusht të vitit 2012. Pas grumbullimit të fondeve të tjera u arrit restaurimi edhe i shtëpisë dhe krijimi i muzeut e ku spikat tryeza 100 vjeçare e restauruar e poetit,  duke i vendosur në dispozicion të vizitorëve në vitin 2014.

Dom Nikë Ukgjini: Ideja e mbajtjes së takimeve “Ditët e Mjedës”e hedhur nga një grup intelektualësh nga Shkodra u konkretizua në ditën përkujtimore të vdekjes  së poetit, me 1 gusht 2011 dhe  datëlindjes së Mjedës, më 20 nëntor, organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike në Tiranë. Ditët e Mjedës, të organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike, Qendra Muzeore Ndre Mjeda dhe Komuna Bushat,  vazhduan të mbaheshin edhe në vitet në vazhdim.

Më 1 gusht 2012, nga këto tri subjekte, u organizua në Bushat Konferenca Shkencore për Mjedën,  më pjesëmarrjen e studiuesve nga Shkodra, Tirana, Kosova dhe Maqedonia. Ndërsa në orët e pasdites në Kukël u zhvillua përurimi i Qendrës dhe i shtatores së Mjedës. Me këtë rast lindi ideja që krahas krijimit të Qendrës kushtuar poetit, të botohej dhe një revistë e cila do përmbante materiale studimore e kulturore që kanë të bëjnë për poetin Mjeda, duke e titulluar thjesht “Mjedologji”. Numri i parë do startonte në vitin 2014, më botimin e të gjitha materialeve studimore, gjithsej njëzet të dala nga Konferenca e vitit 2012, botim i Qendrës se Studimeve Albanologjike e Qendrës Muzeore Ndre Mjeda. Deri tani kemi nxjerrë në dritë pesë vëllime, ku i fundit i është kushtuar letërsisë për fëmije të Ndre Mjedës, botim i Qendrës sonë dhe Departamenti të Gjuhës e Letërsisë të Universitetit te Shkodrës.Revista duke qenë prodhim i qarqeve studimore, qoftë më parë i Qendrës së Studimeve Albanologjike dhe tani i departamentit të lart cituar, ka arritur mjaftueshëm suksesin e vet si e tillë dhe  krahas botimeve të ndryshme të autorëve të tjerë për Mjedën, plotëson boshllëkun e krijuar me vite me dashje apo pa dashje për personin shumëdimensional që aq shumë i dha të mira shqiptarisë.

Në vitin të 100-vjetoritë të ndërtimit të Kishës, realizuar nga poeti Mjeda në vitin 1913, pati aktivitete të ndryshme të organizuara nga Qendra e Studimeve Albanologjike, Qendra Muzeale Ndre Mjeda dhe Komuna e Bushatit. Ndër të tjera do veçoja më 11 maj në ambientet e Kishës u mbajt promovimi i 10 vëllimeve të monografisë seriale Mjeda, të autorit Mentor Quku. Puna e palodhur e Mentor Qukut për Mjedën është vlerësuar si kolosale, sepse ai i ka njohur lexuesit me fusha të panjohura deri më sot, me të cilat është marrë poeti Mjeda.

Qendra Muzeore ka qenë vazhdimisht në vëmendje të vizitorëve të shumtë, nga nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme, nga Shkodra e Tirana, deri tek vizitat e ndryshme të piktorëve, skulptorëve, aktorëve të filmave, studiuesve, diplomatëve të huaj dhe vendas. Qendra është vazhdimisht në fokusin e mediave pamore kombëtare dhe medias së shkruar në Shqipëri dhe Kosovë. Ajo është bërë objekt studimi për shumë studentë nga Universitetet shtetërore e private nga Shkodra e Tirana. Kukli, ku poeti kaloi tredhjet vite të jetës, nga vend i lënë pas dore, tani është shndërruar në një vatër të rëndësime kulturore gjithëkombëtare. Edhe pse poeti Mjeda ende nuk ka një varr, ngritja e kësaj Qendre është një klithmë për strukturat e lidhura me kulturën, shkencën, arsimin, për të qenë sa më të ndërgjegjshëm në përhapjen e kësaj figure të madhe që na nderon para botës së qytetëruar.

Qendra në vitin 2016 është regjistruar si pasuri Kombëtare me emërtim “Shtëpia muze Ndre Mjeda”.

Dom Nikë Ukgjini: Ditët e Mjedës mbahen që plotë katërmbëdhjetë vite më radhë me program të larmishëm kulturor e jo vetëm studimor. Me ketë rast do veçoja vizitën me 1 gusht të vitit 2016 të pjesëmarrëseve në Seminarin Ndërkombëtarë të 35, për gjuhen, letërsinë e kulturën shqiptare, që organizohet nga Fakultetit Filologjik i Prishtinës dhe Fakultetit Histori-Filologji i Tiranës, ku para studiuesve të huaj qe mbajtur kumtesa për veprën e Mjedës dhe shfaqja e filmit dokumentar “Andrra e Jetës” kushtuar poetit.

Pra krahas programeve kulturore e argëtuese, mbahen dhe dy apo tre tema studimore që lidhen me veprimtarinë e poetit Mjeda. Pra flakadani “Ditët e Mjedës” jep mundësinë e shkëlqyer për takime të llojllojshme që kanë të bëjnë me jetën kulturore të Mjedës e të shqiptarëve në përgjithësi.

Dom Nikë Ukgjini: Monumentet kishtare historike e kulturore të mesjetës si vazhdimësi e antikitetit e  identitetit Iliro- Arbëror, në vendin tonë kanë ardhur dalëngadalë duke u zhdukur e dëmtuar dhe duke u pakësuar në numër. Kanë ndikuar gjatë shekujve luftërat e shpeshta, pushtimet e huaja sidomos ajo turke, tërmetet  etj., por padyshim në dëmtimet e zhdukjen e tyre e ka ndikuar në kohërat e caktuara edhe pakujdesja e njerëzve, mungesa e rezistencës së materialeve të ndërtimit ose të pikturimit. Në shumë raste mbishkrimet e afresket janë mbuluar me suva, janë lyer me gëlqere ose është pikturuar rishtazi sipër tyre etj.

Shkodra ,  Lezha e Durrësi,  që në shek. I-IV për përmenden si nyje të rëndësishme, rrugëve të njohura të kohës nga Salona (Spliti i sotëm)  për në Durrës (Dyracio), për të vazhduar më pas për Naissus (Nishin i sotëm) për të cilat ka edhe mjafte gjurme arkeologjike, si dhe Durrësi për vija Apia e Ingatia , nga Kostandinopoja, për në Brindesi e Romë.

Një nga proceset me mbresëlënëse të kësaj periudhe është dhe përhapja e fesë se re, krishterimit. Ndërsa burimet historike si korrespodenca e papëve, fillojnë të flasin për herë të parë  për Durrësin shek. I; për Shkodrën në shek. IV e për Lezhën VI, etj.. Në shek. e IX, në koncilin e Delmitanus, dhe sidomos në fund të shek. XI (1089), papati përmend të gjithë ipeshkvit te Arbërisë Veriore si: Tivarin, Shkodrën, Lezhën, Durrësin e dioqezat të tjera në Arbëri. Kjo nënkupton, si organizimi kishtar dhe objektet e tyre ndërtimore, krahasoheshin më objektet e kultit të stili romanike e gotike, që shkëlqenin në boten perëndimore, për të vazhduar kështu edhe gjatë principatave Arbërore në shekujt XIII-XIV.

Gjendja e objekteve kishtare në shekullin XVII na bëhët me e qartë në saj të informacioneve qe marrim  nga raportet kishtare nga Marin Bici në vitin 1610, Pjeter Budi, Franga Bardhi, Pjeter Bogdani, e në vitin 1703, nga Vinçenc Zmajeviq i cili në Kuvendin e Arbrit na informon nder të tjera hollësisht për gjendjen e mjerueshme të kishave me afreske murale,  në dioqezën e Shkodrës e Lezhës, Sapës, Durrësit, të shkatërruar nga turqit osmanlinj.

Pas fillimit të shkatërrimit të Perandorisë osmane në shekullin XIX, shënohet, ringritja mbi rrënojat e vjetra e meremetimi i shumë kishave e manastireve, në fshatra të kohës mesjetare si dhe ndërtimi i Kishave katedrale, për dioqezën e Lezhës në fshatin Kallmët në vitin 1845, në Shkodër në vitin 1865 dhe Delbnisht për kryedioqezën e Durrësit.

Objekte kulti në Veri të Shqipërisë, qenë shndërruar në stalla bagëtishë, vend grumbullimi bujqësor, vatër kulture e depo ushtarake dhe disa Kisha monumentale i hodhën në erë me lëndë eksplozivëve, si: Kisha romano-gotike, e shek. XII e Shën Marisë në Vau i Dejës; e Shën Nikollës në Kakarriq, Lezhë, e shekullit XIII; Shën Ndout në Sebaste të Laçit, po e shek.. XIII dhe ajo e Shën Eufemisë në Kallmet të Lezhës e shek.. XIII etj. Ndërsa në qarkun e Lezhës, godinat  e Arqipeshkvisë së Durrësit në Delbnishtë, Milot e shek. shek. XIX, dhe muret dhe rrënoja të kishës së Shën Premtës dhe e selisë ipeshkvore të Arbënisë në Gallatë, Kurbin, të shek. XIII.

Në ruajtjen e monumenteve specialiste janë nisur jo vetëm nga periudha e vjetërsisë, si periudha paraturke të shekujve XIII-XV, por në radhë të parë nga rëndësia e tyre për njohjen dhe studimin e historisë së arteve figurative shqiptare dhe për historinë e kulturës sonë në përgjithësi.

 Nder burimet dokumentare historike  të Kuvendit të Arbërit (1703) në veri të Shqipërisë, numërohen rreth 85 objekte kishtare të nivelit ekselent që ishin të dëmtuar nga pushtuesit osman. Sidoqoftë, ndër këto objekte kishtare të mesjetës në veri të Shqipërisë, me ngrehinë të plotë, më shumë gjurme të afreskeve dhe që i kanë rezistuar furtunave të egra të kohërave deri sot janë Kisha e Balldrenit, e Rubikut të shek. XII dhe e Pllanës e shek. XIII.

Pas sistemimit dhe restaurimit me fonde private e jo nga Ministria e Kulturës siç duhej të ishte, të Kishës të poetit Mjeda në Kukël, (2014) kishave mesjetare me afreske, Monumente Kulture të Balldrenit (2019) dhe asaj të Pllanës, (2020), duke kuptuar rolin që ka në historinë e popullit tonë Kisha e Kuvendit të Arbrit e vitit 1703 në Merqi të Lezhës, bashkë një grup specialistësh hartuam vitin 2021,  projektin për rivitalizimin të këtij Kuvendi Arbëror. Projekti në fjalë u shtri në gjithë hapësirën e oborrit të Kishës, dhe vetë Kishën e cila ka pasur një ndërhyrje të thellë në vitin 1996 nga famullitari i atëhershëm Dom Dodë Gjergji. Mjerisht qela (shtëpia e famullisë) e shek. XVII, mbeti e pa rehabilituar me muret të saja të rrënuara.

Punimet  me fonde private kanë filluar që në muajin maj të vitit 2022, duke bëre ndërhyrje restauruese si: vendosjen e çatisë, heqjen e suvatimit të jashtëm, ndërtimin e absidës e të narteksit si dhe sistemimin e oborrit. Në brendësi të Kishës, pos të tjerash u vendosen dy shtatore prej guri të protagonistëve kryesorë të Kuvendit të Arbrit, papa Klementit XI Albani, me origjinë arbërore nga Laçi i Kurbinit i cili hartoi takimin e Kuvendit të Arbëri dhe shtatorja e delegatit të papatit Imzot Vinçenc Zmajeviqit, i cili mblodhi ipeshkvijtë nga të gjitha trevat shqiptare, nga Tivari e Shkupi, për krijimin e një strategjie për ta mbrojtur popullin nga dhuna fizike, kulturore  e shpirtërore turke.

Punimet patën vazhduar edhe gjatë vitit Jubilar të 320 vjetorit të këtij Kuvendit,  që u shpall në fillim vitit 2023 me 14 janar, data kur u mbajt kuvendi i Arbrit.

Në qendër të Dajcit të Zadrimes, e përuruar më 30 dhjetor 2021, Qendra Përkujtimore kushtuar Gazullorëve.  Është një monument mbarëkombëtar që simbolizon klerikët Gazullorë më të shquar të Shqipërisë në shekuj. I gjitha vepra u organizua nga, unë e Dom Angjelin Krygja dhe disa besimtar atje.

Në këtë Qendër Përkujtimore, spikat emblema e dom Gjon Gazullit të ri (1893-1927)  deputet edhe në qeverinë e Fan Nolit, bashkëpunëtor me Koliqin, Avni Rustemin, Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinën, të cilin e vari në litar,  qeveria zogiste në Shkodër më 5 mars 1927. Po këtu spikat dhe emri i gjuhëtarit të njohur për shkencën shqiptare, dom Nikollë Gazulli (1895-1946), vëllai i Gjonit që u vra pa gjyq nga forcat komuniste në Shkrel të Malësisë së Madhe më 23 mars 1946.

Kjo Qendër mban në gjirin e saj edhe vëllezërit të kohës së Skënderbeut: Gjon Gazulli (1400-1465) astronom, fizikan, matematicien, filozof, shkencëtar i famshëm evropian dhe Pal Gazulli (1405-1470), diplomat, dijetar i shquar, themelues i bibliotekës së Raguzës (Dubrovnikut) dhe disa bibliotekave në Padova të Italisë.

Punimet filluan me 20 gusht dhe përfunduan me 22 dhjetor, 2021. Financimi u bë nga dashamirës të ndryshëm të kulturës shqiptare.

Studimi i kishave të mesjetës, konservimi i rrënojave, rikonstruktimi apo ringritja e tyre  është tepër e rëndësishme sepse është koha kur formësohet popullsia arbërore. Ato janë sot për sot dëshmia e vetme për ta njohur më mirë, kulturën, gjuhën, historinë e popullit tonë. Thuhet se: “Tradita nuk është adhurimi i hirit por ruejtja e zjarrit.”

Dom Nikë Ukgjini: Me këtë rast doja të jepja përgjigje atyre shtrembërueseve të qëllimshëm të historisë,  duke iu referuar një shkrimi të studiuesit turk të kohës së fundit, të botuar në librin: Shqipëria Veriore (1878–1918) dhe impakti i fuqive evropiane, (Gjergj Fishta, Lezhë, 2025).  Botim i Akteve të Konferencës Shkencore Ndërkombëtare e mbajtur në Shkodër me dt. 18 tetor 2024.

               Në vitet e këtij  shekullit të ri, kur historianët  ulen të shkruajnë historinë e viteve nga Kongresi i Berlinit (1878), e deri të Konferenca e Londrës (1913) apo ajo e  Parisit (1919),  pa dyshim  do të përqendroheshin  të Konferenca e Berlinit dhe dy luftërat e mëdha Ballkanike të cilat  kanë lanë gjurmë të paharruar, sidomos në memorien e popullit shqiptar.

Mes kapitujve kushtuar këtyre luftërave do të zënë vend, pa dyshim, ethet e luftës që kishin mbërthyer kombin shqiptar dhe pasojat e tmerrshme, politike, shoqërore, sociale e nacionale, qe e shoqëronin atë, si pasoi e pushtimeve shumë shekullor të turqve  dhe vërsulja e fqinjëve tanë në grabitjen të trojeve tona stërgjyshore.

Një kuptim më i thellë i së kaluarës osmane, në lidhje më shqiptarët në kapërcellin të shek. XIX, duhet shkruar me referenca të qarta historike, larg emocioneve apo interesave personale.

Prof. Dr. Vahdettin Engin, nga Turqia, në studimin, Një këndvështrim i përgjithshëm i Abdylhamidit II ndaj politikës së Shqipërisë së Veriut, të botuar në librin në fjalë,  mendojë se duhet ishte në vëmendje të veçantë të personaliteteve akademike dhe studiuesve, por dhe popullit të thjeshtë.  Si studiues në moshë, me provoje të gjatë studimore në fushën e historisë,  të kohës  të Sulltanit Abdylhamid të II,  (1876-1908) më temën në fjalë, përfaqësojë një periudhë kyçe të historisë se Shqipërisë dhe të rajonit, kur ngjarjet e mëdha evropiane dhe ballkanike ndërthureshin drejtpërdrejt me përpjekjet e shqiptarëve për afirmimin e tyre politik, kulturor dhe kombëtar.

Studiuesit turk, prof. Engin, më paraqitjen e temës në fjalë,  është shumë korrekt nga ana historike, dhe brenda kuadrit të këndvështrimit turk të historisë. Por,  ai si dhe shumë studiues të tjerë që jetojnë e veprojnë brenda shtetit turk, në krahasim me ata studiues që veprojnë jashtë shtetit ,  duke përdorur, për pushtimet osmane  shprehjet se  “osmanet çlirimtar të shqiptarëve”, “mirëqenie e shqiptarëve”, “zgjerim i osmaneve”, “administrim i shqiptarëve”, ose “paqe sociale” , “përqafim i islamit”  sidoqoftë, përpiqen (ndoshta nga presioni e politikes turke), të riformulojnë kujtesën kolektive dhe të ndryshojnë perceptimin e shqiptarëve për të kaluarën e tyre nën pushtimin e egër osman.

Por,  nga ana tjetër, Prof. Engin,  paraqitjen e ngjarjeve dhe interpretimet të fakteve historike, në ligjërimin  e zhvilluar më këtë rast,  i ka serioze, pa lajthitje të tepruara me  neo-otomane, dhe sipas këndvështrimit të një historiografie të mirëfilltë studimore.

Duke hedhur një vështrim të shkurtër të lëndes së paraqitur nga prof. Engin, që fillimet të shkrimit, hedh në tryezë dëshminë  e tij, se shqiptarët përbëjnë një nga popujt më të vjetër të Ballkanit dhe se shqiptarët e kanë prejardhjen nga ilirët, gjë që ky argument vazhdimisht është mohuar nga sllavet.  Me zgjerimin (do thotë në fakt pushtim) e territoreve osmane në Ballkan, shek..XIV, osmanët, dëshmon autori,  gjithnjë e më shumë ndesheshin, (nuk ishin të mikrpritur) me shqiptarët. Prof. Engin, nuk e anashkalon dhe kalimin e shqiptarëve në islam si një faktor i rëndësishëm në historinë tonë arbërore, duke u shprehure se, në Shqipërinë e sundimit të Perandorisë Osmane, bejlerët vendas pranuan Islamin duke u përfshirë në sistemin e timarit dhe me kalimin e kohës Islami gjeti mundësinë të përhapej në mesin e shqiptarëve.

Kjo përhapje,  e pranon autori, ishte një proces i gjatë që vazhdoi deri në shekullin XIX. Shqiptarët vazhdon autori, që jetonin në veri të Shqipërisë e kishin besimin katolik dhe islamin sunit, ndërsa ata që jetonin në jug përqafuan besimin ortodoks dhe bektashi. Shqiptarët, të cilët jetuan për shumë vite nën sundimin osman, pohon autori,  ndryshe nga popujt e tjerë ballkanikë, ishin kombi që u identifikua më së shumti me osmanët. Kuptohet kjo ka ndodh për faktin se shqiptarët në pjesën më të madhe ishin islamizuar.

Prof. Engin, nuk i anashkalon ngjarjet më Kongresin e  Berlinit të vitit 1878, kur Serbia, Rumania, Bullgaria  dhe Mali i Zi u shkëputën nga Perandoria Osmane dhe u bënë të pavarura dhe ku  gjatë Kongresit të Berlinit u vendos që disa rajone të Shqipërisë t’i jepeshin shteteve fqinjë. Ky vendim i zemëroi shqiptarët dhe çoi në mbledhjen e Lidhjes së Prizrenit. Kjo organizatë që fillimisht kishte mbështetjen e Perandorisë Osmane, me kalimin e kohës,  shprehet autori,  filloi të mbështeste idenë e një Shqipërie të pavarur dhe  përballë kësaj situate, Perandoria Osmane tërhoqi mbështetjen e saj dhe shpërndave Lidhjen e Prizrenit.

               Shqipëria e Veriut dhe Shkodra qëndruan, sipas autorit  nën administratën osmane për më shumë se katërqind vjet. Gjatë gjithë kohës, pushteti osman, pati lejuar arsimin në gjuhën arabe, turke, por jo arsimimin në gjuhën shqipe. Sylltani, Abdyl Hamiti II e ruajti praktikisht sistemin osman të “mileteve”, që i identifikonte shtetasit shqiptar sipas fesë. Duke vepruar kështu, ai i krijoi pengesa dhe vështirësi të shumta për përdorimin e gjuhës shqipe.

Në lidhje me ketë fenomen, prof . Engin, shpjegon së, në vitin 1891 ndodhi një ngjarje interesante në vilajetin e Shkodrës: Me iniciativën e një prej personaliteteve të shquara të Shkodrës, Haxhi Hasan Efendi, në xhamitë e qytetit u nis një praktikë. Sipas kësaj, pas leximit të hutbes së xhumasë (të premtes) në arabisht, imami ua shpjegonte kuptimin në gjuhën shqipe xhematit (besimtarëve,) dhe më vonë, më urdhër të sulltan Abdylhamiti II, përfundimisht ndaloje hutben në gjuhen shqipe .

Me meremetimet e ndërtimet religjioze për interesa të huaja e prej të huajve, pas vitit 1999 në Kosovë dhe jo vetëm ka zënë të ndryshoj shumëçka në mënyren e të menduarit. Islami Politik, tashmë global, edhe në Kosovë e ka lënë e lën ndikimin e vet duke depërtuar tek njerëzit, sidomos tek shtresat më të varfëra të tyre? Si e shihni këtë problem të ri, të paimagjinueshëm deri dje?

Dom Nikë Ukgjini:  Me ëndje nuk dëshiroj të përgjigjem në këtë pyetje, që parasëgjithash i takon një kombi të përgjigjet , e jo një prifi sikurse une. Por,megjithatë, e theksoj se pavarësish religjionit që e praktikojnë shqiptarët, duhet të jemi tepër të vëmendshëm dhe të qëndrojmë tek kultura jonë kombëtare, tek historia jonë, tek traditat tona, tek doket e zakonet shumëshekullore.