Fjalët e një prifti që e vazhdoj rrugën e priftërinjve atdhetarë në histori

Me priftin Dom Nikë Ukgjini, njihem herët, që nga fillimi i punës sime në gazetën Rilindja. Nika gjithmonë e ka treguar përkushtimin e tij njerëzor si prift, duke qëndruar gjithnjë në anën e së drejtës dhe mirësisë. Jeta e Nikës, prandaj, është jetë e një njeriu të ndjekur se me dijet, energjinë e kureshtjen e tij e ka përfaqësuar vijën e përpjekjeve të priftërinjve atdhetarë në historinë e kombit. Jo vetëm të atyre që pësuan për të vërtetën në shekullin e kaluar. Deri në ditën e sotshme Dom Nikë Ukgjini, ka ndërtuar atë që e ka shembur pushtimi, duke dhënë shembull se me punë e angazhime të pandërprera njeriu i mirë dhe i drejtë, njeriu që ka kulturë, dije e zemër të madhe, e ngre atë që ka mbetur nën hije, anash dhe e harruar, që ka mbetur e rrënuar apo e shembur nga historia e pamëshirshme ndër pushtime, sidomos nën rrënimet pushtuese të Perandorisë Osmane. 

Dom Nikë Ukgjinin për këtë arsye e intervistoj për librin “Shqiptarët në luftë me Islamin Global”, pasi ai si gjithmonë ka se çka të thotë. 

Ukgjini, u lind më 19 janar 1957, në Dugojevë, Klinë – Kosovë. Pas mbarimit të Shkollës fillore në vendlindje, mori mësimet e mesme në gjimnazin klasik në Paulinum në Suboticë të Vojvodinës. Në vitin 1982 përfundoi studimet filozofike dhe teologjike në Zagreb (Kroaci). U shugurua meshtar për kryedioqezën e Tivarit, më 20. 06. 1982, në Podgoricë.

Ka shërbyer në famullinë e Gucisë, (Mali i Zi). Më pas në Shkrel, Bogë, Reç të Malësisë së Madhe, ( Shqipëri), dhe prapë në Mal të Zi, në famullinë e Shën Gjergjit. Pas rikthimit definitive në Shqipëri në fillim të vitit 2004,  në tetor të 2006 emërohet famullitar në Kishën e Kuklit.                                                               

Veprimtaria shoqërore:

Në vitin 2002,  mbrojti temën e doktoraturës më titull “Shqiptarët katolikë në Shqipërinë e Veriut dhe në Malin e Zi të sotëm gjatë shek. XV-XIX, pranë Universitetit të Zagrebit, Fakulteti Teologjik. Nga viti 1998 -2024,  docent i lëndës së historisë pranë Institutit, Filozofik e Teologjik në Shkodër dhe nga 2004 – 2024, kryeredaktor i revistës “Kumbona e së Dielës”, organ i Arqipeshkvisë së Shkodrës. 

Autor libri: Shkreli, Volaj, Shkodër, 1989; Shqiptarët katolikë në Shqipërinë e Veriut dhe në Malin e Zi të sotëm gjatë pushtimit osman shek. XV-XIX, (gjuhën kroate) Universiteti i Zagrebit, 2002; Kisha Katolike në Trevat Shqiptare, Shoqata e Jezuite, Tiranë, 2016 dhe libri:  Ndre Mjeda, Qendra Muzeore, Botime Fishta, Lezhë, 2015. Themelues e Redaktor i revistës, Mjedologji. Autor i shumë  artikujve studimorë dhe pjesëmarrës i dhjetave Konferencave Shkencore, brenda dhe jashtë vendit. Redaktor, bashkredaktor dhe recensent i shumë veprave studimore.

Është producent i filmave dokumentar-artistik, kushtuar figurave të shquara të letërsisë shqipe: Dorarti gojëmbël, 2003; U doni Gjoni, 2005; Pak dritë në Errësirë, 2006; Misioni i ringjallur, 2007;  Heronjtë e Librit, 2008; Andrra e Jetës, 2009;  Çeta e Profetëve, 2010; Në Gjurmët e Fishtës dhe Gjeçovit, 2011; Pasqyra e të Rrëfyemit, 2013 ;  Ndërtues i fjalës dhe i veprës, Tiranë, 2015.

Spikat në organizimin e veprimtarisë restauruese: Qendra Muzeale Ndre Mjeda në Kukël 2012; restaurimi i Kishave mesjetare, Balldre; 2019; Pllanë, 2020 e Kishën e Kuvendit të Arbrit në Mërqi, 2023, në Bashkinë Lezhë.

Dom Nikë Ukgjini, në studion e tij në Kukël

Dom Nikë Ukgjini, keni qenë aktiv në mbrojtjen e të drejtave dhe lirive njerëzore të shqiptarëve, si prift i ri në Guci. Për këto ngjarje që e shquajnë angazhimin tënd si njeri e prift është shkruar edhe libri, që e përshkruan atë ecejake. Në librin tuaj “Në shërbim të Zotit” rrëfeni gjerë e gjatë për ato rrugë…Si e gjete si prift Shqiptarin e asaj ane dhe cila ishte e kaluara e tyre? 

Dom Nikë Ukgjini:  Për ta kuptuar më mirë situatën time në Guci,  kur shërbeja si priftë i porsadalë nga bankat studentore, duhet kuptuar më parë, ajo çka kishte ndodhur më malësorët e komunitetit katolik, gjatë shtrëngatave të së kaluarës së afërt si: betejat më serbet e malazezet; diktaturën komuniste e cila zbehu qelizën shqiptare pa dallime besimi dhe shpërnguljen e popullatës shqiptare si pasojë e shtrëngimeve politike, etnike dhe ekonomike nga ana e sllavëve.

Gjeneratës së cilës i shërbeja, iu kujtoheshin mirë gjyshërit e tyre, të cilët u rrëfenin për kohën e rëndë kur ata luftonin kundër turqve gjatë viteve, sikurse ishte viti 1910, në mbrojtje të Maleve të Kelmendit, që shtriheshin nga Boga, Selca, Vukli, e deri në Plavë e Guci, e ku disa prej tyre kishin qenë dhe të plagosur, gjatë këtyre luftimeve! Pastaj, përleshjet e malësorëve, të ndodhura kundra malazezëve e serbëve, në vitin 1913, me rastin e pagëzimit të dhunshëm të shqiptarëve të dyja besimeve, (myslimane e katolike) në ortodoksin serbe, ku një numër i madh i shqiptarëve nga dhuna, ishin larguar për në Turqi e Shqipëri dhe një pjesë e tyre qenë pushkatuar në Qafen e Previsë, afër Andrijevicë, ku mendohet se ishin pushkatuar rreth 1.500 shqiptarë.

Shqiptaret të dyja besimeve, sipas shënimeve të kohës, kanë bërë rezistencë të jashtëzakonshme kundër sllavëve (crnagorëve), gjatë viteve më radhë deri në vitin 1921, në mbrojtje të kufijve etnikë të këtyre zonave, duke e shprehur mospajtimin me kufijtë e caktuar nga Konferenca e Londrës, në vitin 1878, e cila më një të rënë të lapsit i lan jashtë kufijve këto treva të Shqipërisë natyrale.

Një plagë tjetër që e rrëfenin malësorët ishte Lufta e Dytë Botërore dhe pasojat e lëna pas, prej saj. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ku një pjesë e shqiptarëve qenë përcaktuar në anën e pushtuesve, Italisë dhe Gjermanisë, sepse na kishin premtuar Shqipërinë natyrale, më rastin e qeverisjes lokale italiane në këto zona, kishin vendosur burra të respektuar: komandantët Prekë Calin i Vermoshit, pastaj, Gjelosh Prelë Kola Nikçi, Sali Nikoçin, Med Osin Çekiç, Gjokë Prelë Curranaj etj. Në Plavë kishin vendosur Shemso Ferrin nga familja e Jakup Ferrit me shumë plavjanë të tjerë të respektuar.

“Mustafa Memiċ në librin e tij “Plav i Gusinje u prošlosti” (Plava dhe Gucia në të kaluarën) Beograd, 1989, në faqen 281 shkruan se:  “në vitin 1941, bartësit kryesorë të idesë së Shqipërisë së Madhe në këto treva ishin, Prek Cali dhe Kisha katolike në krye me Atë (Pater) David Picin, famullitar në Selcë, dhe bashkëpunëtorët: Mark Martini, Fran Pali dhe Nikollë Gjoka, Prelë Kolë Shyti e Gjon Ded Vukli”, rrëfente plaku, Dedë Zef Nikçi.

Të gjithë malësorët e vjetër me të cilët pata rast të bisedoja, i përmendin lidhjet e mira që kanë dominuar vazhdimisht në mes të shqiptarëve të besimit katolik me ata të besimit mysliman, sepse arsye ishte se ata, ishin të një kombi, të një familje, por dhe të një fisi e vëllazërie. Madje, kishte raste të lidhjeve të mira edhe me komunitetin të e quajtur boshnjak (shqiptarë të islamizuar dhe të sllavizuar, që rrjedhkëshin prej fiseve shqiptare), për shkak, se e kuptonin mirë të kaluarën e tyre historike më gjakun shqiptar.

Të gjithë kishin po të njëjtën porosi  prej etërve  të tyre: burrëri, besë, bujari, tiparet këto të njerëzve të këtyre maleve kreshnike që mbijetuan sundim pas sundimi.

Këta pleq fisnikë rrëfenin edhe tregime të tjera, por nën zë, në mënyrë që të mos t ‘i kuptonin gojët e liga. Këta ishin ata malësore që në dritën e zbehtë të kandilit, i shpalosnin kujtimet e tyre: Dedë Zef Nikçi, Palok Ujkë Cara, Zef Lulash Nikçi, Marash Paloka, Kolë Gjeka, Zef Doka, Prekë e Lekë Sokol Curranaj, Kolë Martini, Tush Preçi, Lush Vuksani, etj..

Kohën  pas  luftës së Dytë Botërore, malesorët e mbanin në kujtime si të hidhur. Pas fitores të partizanëve në vitin 1944,  OZNA – UDB-a Jugosllave, kishte filluar në vitin 1946, arrestimet dhe maltretimet e malësorëve, gjoja duke i kërkuar anëtarët  të grupit të ballistëve në mesin e tyre.  Shumë nacionalistë shqiptarë nga këto troje, katolikë po ashtu dhe myslimanë, ishin detyruar nga trysnitë e pushtetit  serb, të iknin për në Shqipëri. Ata që i zinin i dërgonin si robër në burgun famëkeq të quajtur, burgu Bogdanev Kraj, në Cetinë.

Pas prishjes së marrëdhënieve të Jugosllavisë me Shqipërinë, në vitin 1949, në zonat kufitare si në Plavë e Guci etj., lindi afera vëllavrasëse e quajtur “terrenistët”, që solli vrasje të shqiptarëve në të dyja anët të zonave kufitare, e cila zgjati deri në vitet 1958. Pasi që u bënë pastrimet e duhura, në të dyja anët e kufijve sipas ideologëve komunistë,  shteti Jugosllav, pati sajuar idenë e Brigadave për Bashkim-Vëllazërim të të gjitha kombeve, që jetonin brenda këtij shteti federativë, ku bënin pjesë edhe shqiptarët.

Çfarë mund të na thoni për themelimin e kësaj bashkësie katolike shqiptare dhe plagën e shpërnguljes së popullatës së kësaj zone? 

Aktiviteti për Atë Gjergj Fishtën, organizuar në Kishën e Dolit, me 30. XII. 1990…

Dom Nikë Ukgjini: Për ta kuptuar më mirë egërsimin që e kishte politika sllavo – ortodokse ndaj shqiptarëve të besimit katolik, dhe më vonë ndaj meje, duhet kujtuar historikun e krijimit dhe funksionimit të tempullit të Hyjit-Kishës, e cila gjatë shtrëngatave historike, qëndroj si një shkëndijë e pa fikur, rrëzë bjeshkëve të Trojanit e të Majës së Karafilit, të cilat shpesh errësoheshin nga pushtimet serbo – ortodoks.

Malësorët të e besimit katolik që zbriten në Plavë e Guci, nga bjeshkët e Shalës, Thethit, Triepshit, Kelmendit, si: Nikç, Vukël, Brojë, etj., si zëvendësim i banorëve të mëparshëm të cilët tashmë ishin sllavizuar, islamizuar, asimiluar dhe shpërngulur nga këto treva,  me rastin e mbylljes definitive të kufijve, në mes dy shteteve, 1925,  ata po në këtë vit, ndërtuan një bashkësi katolike, ku mblidheshin për lutje në një shtëpi private. Ndërsa, pas shumë pengesave nga serbet e malazezët në vitin 1935, munden ta ndërtojnë me mur guri, Kishën aktuale.

Por, kujtime e hidhura të së kaluarës, presionet etnike, varfëria, sollën për shqiptarët një plagë të re, atë të shpërnguljes pa kthim, e cila në viset e Plavës së Gucisë mori hov në vitet e 60-ta – 70-ta, për të vazhduar deri në vitin 1985. Shumë familje i shiten pasuritë, krejt çfarë patën dhe u nisën për në botën perëndimore. Dikush shkoi në Kroaci, të tjetër në Gjermani, Francë, Belgjikë etj.. Por shumica e tyre shkuan në kampet që Organizata e Kombeve të Bashkuara i kishte organizuar nëpër Itali, prej nga shumica e tyre pastaj u shpërngulen për në SHBA, duke mbetur shtëpitë e tyre, në terrin e Bjeshkëve të Nemuna të mbyllura përgjithmonë. Shënohet se, nga viti 1960 – 1985, vetëm nga komuniteti katolik, kanë qenë shpërngulur 116 familje, më 565 banorë. Gjithsejtë shqiptar të shpërngulur nga Plava e Gucia deri në vitin 1992, janë 4181. Ndërsa nga Mali i Zi, llogaritën të shpërngulur gjithsejtë 16.113 shqiptar. 

Si prift dhe njeri i dhënë pas të drejtave dhe lirive njerëzore, ke mundur ta vëreje se në këtë aspekt shqiptarët vazhdonin të mos i kishin të drejtat që u takonin, madje as në shkollim, cilat ishin vëzhgimet tuaja…?

Dom Nikë Ukgjini: Pozita e popullit shqiptar në Mal të Zi, gjatë kohës kur shërbeja atje, ishte mjafte e zymtë. Flasim për vitet 1985, kur kishte 7% të popullatës, ose 41 mijë banorë shqiptarë në rang republike. Viset e banuara me shqiptarë në përgjithësi, ishin më të pazhvilluarat! E gjithë kjo reflektohej edhe në trevën e Plavës dhe Gucisë, ku jetonin 21% të shqiptarëve në këtë komunë, e ku dominonin 58 % banorët të ashtuquajtur, boshnjak mysliman, që në realitet ishin shqiptarë të sllavizuar dhe islamizuar.

Kur është fjala për komunën e Plavës e cila përfshinte dhe Gucinë me rrethina, padrejtësia ishte e theksuar, sidomos në fushën e punësimit. Në marrëdhënie pune ishin 40 % malazezë të punësuar, e vetëm 4,5% shqiptarë, edhe pse malazezët përbënin vetëm 21% të popullsisë të kësaj komune, aq sa kishte dhe shqiptarë. Gjithashtu në trevat e banuara me shqiptarë nuk zbatohej dygjuhësia. Emërtimet e vendbanimeve bëheshin vetëm në njërën gjuhë, atë sllave. Në disa mjedise nxënësit shqiptarë ishin të detyruar ta zhvillojnëin mësimin në gjuhën sllave, me pretekst se nuk kishin kuadro mësimore. Planprogramet me mësim në gjuhën shqipe, ishin shumë të cunguara, në lëndët mësimore: të historisë, gjeografisë, gjuhës shqipe e muzikës, të cilat përktheheshin nga sllavishtja në shqip. 

Përgjatë kohës sa ishte prift në Kishën e Dolit në Guci dhe je marrë edhe me aktivitete të tjera nga fusha e mbrojtjes së të drejtave e lirive njerëzore, sigurisht ke hulumtuar e dëgjuar shumë popullatën shumicë të Plavës, për “boshnjakët”. Cilat ishin rrëfimet e pleqve e të tjerëve për harrimin e gjuhës shqipe nga ana e tyre dhe përqafimit të një “identiteti të ri kombëtar”….? 

Dom Nikë Ukgjini: Pas pushtimit të këtyre viseve nga Mali i Zi, është fakt historik që pushteti i ri ka përdorur dhunë të madhe ndaj shqiptarëve, pavarësisht përkatësisë së tyre religjioze. Gjuha Shqipe jo vetëm që u ndalua, por atë nuk guxoje as që ta flisje publikisht. Kështu, pas Kongresit të Berlinit (1878), kur viset e Plavës dhe të Gucisë dhe viset e tjera të Shqipërisë veriore iu dorëzuan Malit të Zi, shqiptarët u detyruan ta pranonin edhe gjuhën serbe dhe veten ta konsideronin me kombësi myslimane apo dhe boshnjake, siç na kishin trajtuar turqit në Konferencat Ndërkombëtare! Etnografi serb, Jovan Cvijiq, shkon dhe më teje në verbimin e tij shkencore për zgjerimin e serbizimit në këto zona dhe e quan këtë popullatë  “myslimane” “Serbë me fe islame”.

Në bazë të këtij parimi ai jep përfundimin se në vitin 1905, në Plavë dhe Guci (pa llogaritur aty Vermoshin, që gjendet në Shqipëri), në 29 fshatrat përreth ka pasur 912 shtëpi serbe, prej tyre 207 sllavo-ortodokse dhe 706 të islamizuara; 878 shtëpi shqiptare, prej të cilave 69 katolike, çka do të thotë, se 11,6% kishte serbë, 39,9% serbë të fesë islame dhe 49% shqiptarë. Shihet qartë se etnografi serb, Cvijiq nuk do të pranojë që pas Kongresit të Berlinit,  shqiptarëve të fesë islame, iu ishte diktuar me dhunë gjuha serbe. Këtë e vërtetojnë statistikat turke të vitit 1908 – 1909, ku është shënuar, se në rrethin e Gucisë në ato vite kishte 9.905 shqiptarë, gjegjësisht myslimanë dhe katolikë, ose 82,6%; kurse, serbë kishte 1.812 ose 15,5% dhe 356 të tjerë.

Më formimin e Mbretërisë Jugosllave në vitin 1918, e në vazhdim, dominimi i politikes serbe dhe boshnjake nga Bosnja, në këto zona, ka ndikuar që etnia shqiptare të jetë gjithnjë e më e rrezikuar dhe duke u zvogëluar çdo herë. Po kështu kjo situatë ka vazhduar të jetë në demin e shqiptarëve edhe gjatë sistemit komuniste deri në vitet 1990, kur më në fund në Mal të Zi, shpërtheu pluralizmi politik.

Ka pasur vëzhgime e keqtrajtime nga politika serbe ortodokse ndaj klerikëve katolikë që kanë vepruar në Kishën Katolike të Shna Ndout, në Doli të Gucisë, çfarë mund të na thoni më konkretisht?

Dom Nikë Ukgjini: Në vitet e mëvonshme, përkundrejt kundërshtimit të priftit serb – ortodoks, Gjorgje Shekullarac, arritën, në vitin 1935, për ta ndërtuar Kishën madhështore prej guri, e cila edhe sot shkëlqen në fshatin Dol, në afërsi të Gucisë. Famullia në vitin 1935, kishte 35 familje, të gjithë të ardhura nga zona e veriut të Shqipërisë, të larguar për shkaqe historike e politike.

Famullia e Gucisë, e cila nga themelimi administrohej nga dioqeza e Shkupit, për shkak të mungesë së klerikëve të rregullt, furnizohej me priftërinj kohë pas kohe, nga:  Peja, Mitrovica, Novosella, Gjakova,  deri kur në vitin 1953, për famullitar të rregull më banim në Guci,  qe emëruar, Dom Millorad Defar, i cili qëndroj aty deri në vitin 1961, duke e ndërtuar dhe shtëpinë e banimit për priftin.

Për shkak të rrethanave politike, kur Mali i Zi kërkonte edhe në aspektin fetar sa më tepër pavarësi, në përfundim të mandatit të Dom Rrok Mateut, (1961-1969), famullia e Gucisë, qe shkëputur në vitin 1969, nga dioqeza e Shkupit, duke kaluar nën juridiksionin e Kryedioqezës së Tivarit.

Kisha në Dol të Gucisë, e ndërtuar në vitin 1935

Me rastin krijimit të rrethanave të reja politike në Shqipërinë komuniste, famullia si bashkësi katolike, në vitin 1961, u shtua në numër me emigrant – azilant politik, nga Shqipëria, ku numri i përgjithshëm kishte arritur në 800 besimtarë. Besimtarët ishin të shpërndarë në Guci, pastaj në Dol, Buzxhak, Gernqar, Llaze, Dragi, Dosugje, Vishnjevë, Pepaj, Rzhanicë, Plavë, Murinë, deri në Beranë. Në vitet pas, siç dihet, për shkaqe politike dhe ekonomike, malësorët e të dy besimeve, qenë shpërngulur masivisht  deri në vitin 1985, në vendet perëndimore. Në vitet në vazhdim numri i të shpërnguljeve kishte pësuar rënie të dukshme. Gjatë kohës kur shërbeja si famullitar (1982-1995), famullia kryesisht kishte 21 shtëpi me 110 besimtarë.

Në lidhje me situatën politike ndaj priftit në famullinë e Gucisë, ku flitej e predikohej shqip, kanë ndodhur keqtrajtime me priftin e shqiptarizuar, dom Millorad (Marjani), Defar, cili gjithë jetën e kishte kaluar në Kishat shqiptare nëpër Kosovë.

Në fakt, maltretimet e UDB-ës ndaj priftit dhe murgeshave të cilat merreshin më te varfër dhe të sëmurë pa dallime besimi, ishin të shpeshta. Në vitin 1957 Dom Milloradi akuzohej për shkeljen e ligjit Jo ekzistues. Sipas ligjit gojor të UDB-ës, ai kishte mësuar fëmijën uratë (në shqip) në shtëpinë e vet dhe Jo në Kishë dhe për ketë arsye u dënua me 30-ditë burgim të cilin e kreu në Berane. Disa muaj më vonë ai përsëri dënohet me 30 – ditë burg, këtë herë për pagëzimin e një fëmije i cili më parë nuk ishte regjistruar në zyrat e shtetit. Në vitet e mëvonshme, ndodhi burgimi i tretë i tij prej 35 ditësh që erdhi pasi ai kishte vu kurorë në Kishë për një çifti të rij, edhe ata të pa regjistruar më parë në zyrat e shtetit.

Shqiptarët në të gjithë këtë zonë, nga Vuthajt e deri mbi Plavë, në Kuji të Hotit, për shkak të rrethanave historike e politike, gjendeshin si pakicë e cila kishte nevojë për ta kujdesur e ushqyer edhe më traditat tona kulturore në gjuhen shqipe. Edhe pse për fat të mirë, para meje në këto zona kishin punuar me kujdes klerikët e përkushtuar, si folkloristi e etnografi i njohur Atë Kolë Berisha (1973-1979), dhe atdhetari Dom Anton Kçira (1979 -1981), sidoqoftë, duhej vazhduar veprimtaria atdhetare, tani në kushtet të reja jetese. Prandaj veprimtaria ime si vazhdimësi e meshtarëve të mëparshëm, konsiderohej si një zë i ngritur për mbrojtjen e idealeve dhe vlerave të njëmendta kombëtare të popullit tone, gjatë shërbimit tim atje në vitet 1982-1995.

Ti i takon asaj plejade të priftërinjve të ndjekur e munduar nga xhandarmëria/milicia serbe, qysh ishin,  Shtjefën Gjeçovi dhe tre klerikët, nënshkruesit e Memorandumit për Gjenocidin serb, ndaj shqiptarëve në Kosovë, dërguar më 5 maj 1930, në Gjenevë!  Shtypi  i kohës në Mal të Zi e Serbi madje shkruante se ti kishe ardhur në Guci për qëllime jofetare. Por ti e vazhdove rrugën e Atë Gjeçovit, me gjallërimin e jetës kulturore në këtë zonë, për çfarë bëhet fjalë?

Dom Nikë Ukgjini: Atë Gjeçovi dhe klerikët e tjerë martirë të Memorandumit të famshëm, Don Shtjefën Kurti, don Luigj Gashi e don Gjon Bisaku,  ishin figura frymëzuese për vazhdimin e jetës kulturore dhe atdhetare në këto zona, ku popullata ishte vazhdimisht nen presionin e sistemit serbo-komunist. Për këtë, unë pata filluar më gjallërimin e jetës kulturore, për të vazhduar më pas më veprimtarit drejtpërsëdrejti atdhetare.

Në konakun e kishës së Dolit në Guci, në viti 1984 ngrita muzeun etnografik, që ishte i vetmi në territorin e shqiptarëve, në të cilin qenë të renditur me dhjetëra eksponatet nga trevat e shqiptarëve në Mal të Zi: nga Plava e Gucia, Hoti e Gruda, Triepshi e Kraja, Rugova etj., të radhitur dhe të klasifikuar sipas gjinisë, grupmoshës dhe funksionit. Përveç punimeve prej drurit dhe metalit, të cilat përdoren në amvisëri dhe bujqësi (sheka, tpini, mjelca, buljera, vargoni, plori etj.) dhe punimeve me dorë ose me vek (strajca, brezi, çorapët, bohçet etj.), megjithatë kaptinë e veçantë ishte veshja popullore, si  xhubleta, e cila është më origjinalja në kulturën mesdhetare, e edhe më e herëshmja. Dukuri e rrallë me një histori në vete ishte edhe veshja e grave të Shestanit me këmishën karakteristike dhe me gërshetim gjysmërreth mbi kokë të cilën Aleksander Stipçeviqi e identifikoi si veshje ilire me vazhdimësi në veshjet popullore shqiptare. Këto eksponate etnografike dëshmojnë për traditën popullore, për kulturën e lashtë dhe autentike, e cila u ruajt me dashuri në këto troje, disa prej të cilave edhe sot përdoren dhe vishen me respekt të veçantë.

Muzeu etnografikë në Kishën e Gucisë 1987

Pas largimit tim nga famullia e Gucisë, i gjithë materiali muzeor, ju dhurua me një proces verbal të vitit 2001, Institutit Albanologjik në Prishtinë, për efekte studimi, pasurimi dhe ekspozimi.

Për shkak se shqiptarët privoheshin nga të drejtat e një nacionaliteti, e nuk kishin të drejtën për të pasur shoqëri kulturore të pastër shqiptare, në vitin 1989, nxita dhe organizimin, SHKA “Maja e Karajfilit”, me qendër në Vuthaj, e cila në ato treva vepron ende sot.

Duhet theksuar se në kishën e Dolit të Gucisë, për herë të parë (nga të gjitha trevat shqiptare), është organizuar bashkimi (tubimi) i të gjithë shqiptarëve për ta mbajtur – Tribunën letrare kushtuar shkrimtarit tonë të madh Gjergj Fishtës (më 30.XII.1990), pasi aktivitetit nuk u lejua të mbahej në shtëpinë e kulturës në Guci.

Për ta keqpërdorur takimin në fjalë, disa boshnjakë (shqiptarët e islamizuar e të sllavizuar) me të madhe përhapnin lajmin se Frati (dom Nika, do të thotë unë), kisha pagëzuar të gjithë popullatën e Vuthajve dhe Martinajve! Madje edhe gazeta Sanxhak, që botohej në Novi Pazar, nga boshnjaket, me kryeredaktor, Shefqet Krstiq, kishte ngritë këtë problematikë, së gjoja në ditën përkujtimore të Atë Gjergj Fishtës, ka ndodhur pagëzimi i shqiptarëve myslimanë. Pra edhe ky fakt tregonte se unë isha i ndjekur dhe përgjuar ngado që lëvizja dhe serbët, nëpërmjet boshnjakëve përdornin motivin fetar për të na përçarë kombëtarisht.

Në kuadër të jetës kulturore e arsimore, isha nismëtari i cili organizova nënshkrimin e prindërve nga fshatrat e Gucisë, duke kërkuar prej Ministrisë së Arsimit të Malit të Zi, që lënda e edukatës muzikore në shkollën fillore në Guci të ligjërohet në gjuhën shqipe dhe assesi në sllavishte. Dhe kësaj ia arritëm, duke e siguruar mësuesin i cili vinte enkas njëherë në javë më autobus prej Prishtine, për mbajtur mësimin e muzikës në gjuhen shqipe.

Kuptohet së e gjithë veprimtaria e dendur kombëtare e zhvilluar, sidomos në gjatë viteve 1989 – 1993, kishte bërë që politika serbe e kohës, të më ndiqte këmba-këmbës. 

Në gazetën Rilindja, ku kam punuar pothuaj njëzet vite, në fillim të punës aty të kam parë kur pate ardhur të tregoje për dhunën e milicisë së Serbisë ndaj teje në hyrje të Pejës, a mund të na e shpjegosh, në retrospektivë, atë rrugë dhe ato përjetime të hidhura? Këtë e tregojnë edhe shkrimet e shtypit serb e malazias, ku shpesh ti ishe “protagonist” ku ata shkruanin për ty e veprimtarinë tënde “të rrezikshme” !? 

Dom Nikë Ukgjini: Gjatë viteve 1989-1993, për shkak të gjendjes së luftës në ish Jugosllavi e në veçanti në Kosovë, gjendesha pothuajse kudo: në Mal të Zi, në Kosovë, duke udhëhequr Komisionet ndërkombëtar për të Drejtat e Liritë e Njeriut, nga Parisi, Helsinki, Vjena,  etj., pastaj tubime në shtetet e ndryshme të Evropës Perëndimore, si në Holandë, demonstrata në Hagë, (data 7 shtator 1991), ku u kërkua Kosova të jetë e barabartë me republikat të tjera; në Zvicër, demonstrata në Gjenevë e datës 26-29 janar 1992, etj., dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në të gjitha qarqet ndërkombëtar, flisja, shkruaja, për shkeljen e lirive dhe të drejtave të shqiptarëve, qoftë të atyre në Kosovë nga agresioni serb dhe rreth problemeve të shqiptarëve në Mal të Zi. Po kështu e ngritja zërin rreth problemit të shpërnguljes së shqiptarëve nga trojet e tyre etnike si dhe kthimin e tyre në vatrat shekullore, për çfarë ishte formuar në vitin 1990, në rang republike një shoqatë e tillë, kryetar i së cilës isha unë, bashkëpunëtorët: Ali Daci (Rozhajë), Gjergj Gojçaj e Vasel Sinishta, (Tuz), Riza Rexha (Ulqin), Nezir Milla (Krajë).

Eksponatet etnografike dhuruar Institutit Albanologjik në Prishtinë, 2001. Dom Nikë Ukgjini me Prof. Mehmet Ahmetaj

Gjithë aktiviteti vëzhgohej nga ana e propagandës sllave, andaj ushtronin trysni të paparë edhe organet shtetërore dhe ata të sigurimit shtetëror, duke me keqtrajtuar, duke më ftuar në biseda informative, në cilësinë e kryetarit të Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut me seli në Prishtinë – dega e Plavës për Mal të Zi dhe kryetar i Shoqatës së Mërgimtarëve Shqiptarë nga Mali i Zi. Këto provokime pushteti malazez i tregoi, duke mos më dhënë dokumentet personale, vizën dalëse për në Republikën e Shqipërisë, ftesat e shpeshta në polici, akuzat e trilluara nëpër gjyqe e deri te tentimi për të më dërguar në vuajtjen e dënimit 30 ditë burgosje (akti i MPB / dega e Plavës nr. 3590, dt. 23.11.1992; akti i Gjyqit komunal për Kundërvajtje nr. 57/92 dt. 16.6.1992). Pastaj, Zyra e Sigurimit Plavë nr. 82 dt. 29.3.1993; akti i MPB – dega e Plavës nr. 04-UP-I-060/27/893/94 dt.12.5.1994 etj.

Nga të gjitha torturimet e ndodhura, në kujtesë të pa shlyer më ka mbetur rasti i datës,  24 -25 nëntori i vitit të 1990, kur policia serbe në afërsi të Patriarkanës Ortodokse serbe në Pejë më arrestuan, e ku në stacionin e policisë e kalova një natë ferri, ku pos i rrahur i përgjakur në kokë nga kondaku i automatikut,  më kërcënuan se do të më çonin në kufi më Shqipërinë e atje do më vrisnin, së gjoja kam tentuar të kaloja  në kufirin ilegalisht. Arsyeja e arrestimit dhe dërgimit të nesërmen në gjykatë për të më dënuar, ishte se në çantën time të dorës gjetën literaturë shkencore nga historia e teologjia dhe një etiketë e adresar me shqiponjë pa yll.

Ishte ditë e diel, data, 25 nëntor, në vend që të isha duke celebruar meshën në Kishën e Gucisë, për kah isha nisur, përfundova në shoqërimin e policisë serbe, në Gjykatë, ku serbet që shumë kohë, i kishin vendosur masat e dhunshme administrative.

Pas marrjes në pyetje nga gjykatësi Bujar Hoxha, në fytyrën e të cilit vërejta një trishtim, kur e pa se jam prift katolik dhe sekretarja, e cila duke daktilografuar vendimin, derdhte lot, i gjetur në atë situatë, as unë nuk munda t’i përmbaja dot lotët! Në fund më liruan, duke marrë dënimin më burgim prej 30 ditësh, me të drejtën e ankimimit, çfarë në fytyrat e policëve shoqërues pashë një pamje fytyre të ashpërsuar.

Për ngjarjen e ndodhur, shkruan gazetat e vendit si dhe ato të huajat. U informuan: Këshilli për Liritë dhe të Drejtat e Njeriut të Helsinkit, deputetët e Parlamentit të Evropës, sekretari i Unionit Demokratik të Evropës si dhe ambasadori i Vatikanit në Jugosllavi, me qendër në Beograd.

Meqenëse, pata të drejtën e ankimimit të vendimit, shkova të zyra e Këshillit për të drejtat e liritë e njeriut në Prishtinë, ku punonte  gazetari i njohur dhe miku im Zenun Çela. Në bisedë e sipër, ai lëndën time ia dha avokatit të njohur Bajram Kelmendit i cili njërit ishte dhe anëtar i kryesisë të Këshillit në fjalë.  Ankimimi i bërë falas nga avokati, Bajram Kelmendit, më ishte refuzuar nga të gjitha shkallët e gjykatave të dhunshme që vepronin në Kosovë. Së fundmi, gjykata e Pejës, vendimin e prerë për zbatim të urdhrit për vuajtjen e dënimit prej 30 – ditësh, ia kishte përcjellë Gjykatës së Komunës së Plavës dhe kjo e fundit, vendimin ia kishte dhënë për zbatim Policisë së Plavës.                                          

Serbët e malazezët ta kishin zënë rrugën dhe e përcillnin çdo aktivitet tëndin, dhe si pasojë ishte shpallja e vendimit final për burgim,… po si arritët të largoheshe ilegalisht për në Shqipëri, për të shkuar drejt Evropës? 

Dom Nikë Ukgjini: Me të kuptuar lajmin se policia është duke bërë gati mandatin për arrestim dhe në anën tjetër ideja se në burgun famëkeq të Bijelo Poljes, do përballesha më kriminelet e luftës së Jugosllavisë, vendosa të arratisem më datën 12 nëntor 1991, duke u nisur herët,  më datën 13 nëntor rreth orës 4. 30, të mëngjesit, për të kaluar ilegalisht kufirin Jugosllavë në zonën  e fshatit Doli.

Pasi u siguruam së në atë kohë nuk kishte patrullë ushtrie, i shoqëruar nga djaloshi, Flamuri nga Vermoshi që ishte mik në shtëpinë e Zef Lulash Smajli, u ngjitmë hap pas hapi, në majën e lartë të bjeshkës së Vejushës, të piramida kufitare, nr. 18, e cila ndante dy pjesët e të njëjtës gjymtyrë që nga vitit 1946, e deri me sot.

Pas kalimit të vijës piramidale, të gëzuar se nuk u ndeshëm për fat, në ushtar roje të kufirit të Jugosllavisë e ku aventura do shndërrohej në një tragjedi, u lëshuam si zogjtë malit, tatëpjetës së bjeshkëve të Lëpushës, duke arritur të lumtur në fshatin Vermosh, prej nga ishte dhe shoqëruesi im Flamuri.

Populli nga Vuthajt, Martinajt e Gucia në përkujtimin e Atë Gjergj Fishtës, në Kishën e Doli në vitin 1990.

Tani  isha me një frymëmarrje të lehtësuar, por, pasi që po atë ditë u tregua rasti i volitshëm për udhëtim drejt Shkodrës,  me një mik tjetër, Gjovalinin nga Vermoshi, morën rrugëtimin, me një kamion mallrash për në Shkodër, ku ishte për momentin qëllimi i udhëtimit tim. Për shkak të largësisë së caktuar, po atë ditë në mbrëmje arritëm vetëm deri në Brigjet e Hotit, ku atë natë kemi bujtur në shtëpinë e mikut të Gjovalinit, malësorit bujar, Palok Meçajt. Të nesërmen (ishte ditë e mërkurë) u zgjuam shumë herët në ora 4.30 dhe e vazhduam rrugën me një makinë – veturë, drejt qytetit të Shkodrës të cilën e kisha ëndërruar e lakmuar gjatë tërë jetës sime.

Pas të çmallnit të shkurtër më Shkodrën, ku takova klerikët të posa liruar nga burgjet komuniste, katedralen e ndërtuar që në vitin 1865, me ndihmën e Austro – Hungarisë, e cila akoma e kishte pamjen e pallatit të sportit, rrugët dhe qytetin që më dukeshin si një fantazmë etj.,  po atë natë bujtëm, jo larg qytetit, në fshatin Gruda e Re, në shtëpinë e Prelë Mark Smajlajt. Të nesërmen me datën 14 nëntor (dita e enjte), herët në mëngjes, më veturën tashme të një miku tjetër, Prelë Markut, udhëtuam drejt Tirane. Meqenëse qëllimi im final ishte udhëtimi për në Perëndim, po atë ditë sigurova biletën për të nesërmen (ditën e premte), vajtje për Budapest. Deri sa isha në pritje të udhëtimit, bëra disa vizita në qendra kulturore të kryeqytetit dhe në mbrëmje fjeta në hotel me emër përmallues, Arbëria. Më datën 15 nëntor, pasdite, udhëtova më aeroplan të linjës, Rinas – Budapest, dhe ku po atë natë bujta të një mik imi, prift hungarez në Budapest, për të vazhduar të nesërmen udhëtimin nëpër shtetet e Evropës,  që prodhonin liri dhe demokraci të konsoliduar për njerëzimin.

Në botën shqiptare nëpër Evropë, në mesin e partive politike në mënyrë modeste, gjallëronte edhe Partia Shqiptare Demokristiane, në krye me Lazër Krasniqin. Ajo në thelbin e vet e kishte si qëllim rrëzimin e kauzës serbe, se në Kosovë nga serbet po zhvillohej luftë kundër islamit. Për këtë arsye, më këtë raste, se bashku më kryesinë e partisë në fjalë, bëmë vizita, në parlamentin Zviceran dhe takuam disa qeveritar të qeverisë Zvicerane (Widmer, 3 dhjetor 1991; Gross, 4 dhjetor 1991).

Në Kroaci takuam parti të ndryshme politike dhe Austri (15 dhjetor 1991), takuam Ambasadorin e Vatikanit në Vjenë,  Mons.  Donato Squicciarini, të cilin ndër të tjera, e informuam për krizën humanitar në Kosovë.

Dom Nikë Ukgjini dhe Prof. Abdullah Karjagdiu, në demonstratat shqiptare shtatëditëshe, para selisë së Kombëve të Bashkuar në Gjenevë, janar 1992.

Meqenëse mërgimtarët tanë nga Mali i Zi, janë të shpërngulur në Amerikë, nga Evropa mora rrugën përtej oqeanit,  më datën 17 dhjetor 1991, më linjën,  Amsterdam – New York. Atje pata takime të shumta, aktivitet kulturore e politike, intervista për mediat Shqiptaro-Amerikane, e çmallim më ata që i njihja, që më parë në vendlindje. Më pas mora rrugën e kthimit, më datën 17 janar 1992, me linjën ajrore New York, Amsterdam, e Zyrich (Zvicër), për në Evropë.

Pasi në Gjenevë, nga datën 26 – 29 janar 1992, zhvilloheshin demonstrata e shqiptarëve, kundër dhunës serbe në Kosovë, mora pjesë aktive në dy raste s’bashku më prof. Abdullah Kajragdiu, dhe aktivistin e njohur, Lazër Ukgjini. 

Nga mërgimi i gjatë në vendetë evropiane,  si ndodhi kthimi për në Guci!? A kishe probleme të tjera me ndjekjet e milicisë së Serbisë pas kthimit…? Po arrestimi i dytë!? 

Dom Nikë Ukgjini: Si nuk kisha…Gjendja në atë kohë ishte e acaruar nga projekti për zgjerime territoriale i Serbisë, që banorët serbë i merrte si shkas për ndezjen e luftës.

Dhe së fundmi erdhi koha për tu kthye në frontin e luftës së ftohtë, por edhe të nxehtë, siç quhej në atë kohë, lufta e Serbisë në Kroaci e Bosnje, dhe me linjën ajrore Zyrich – Tiranë, më datën 3 shkurt 1992, arrita përsëri në Shqipëri.

Kisha në Dol të Gucisë, shikuar nga brendia.

Pas qëndrimit shumë ditësh dhe takimeve të ndryshme në Shqipëri, e cila nga diktatura egër komuniste, tashmë ballafaqohej më shkatërrimin e vetvetes, më datën 19 shkurt 1992, nëpërmjet udhëtimit paksa të çuditshëm, në linjën tokësore, Pogradec, Strugë, Shkup, kalova në Maqedoni. Pastaj meqenëse udhëtimin tokësor në Kosovë e vendet për rreth nga policia serbe ishte i super kontrolluar, nga Shkupi mora linjën e aeroplanit drejt Beogradit e pastaj menjëherë drejt Podgoricës, duke arritur në finale në Mal të Zi. Ky udhëtimi u bë me shumë zigzage dhe i kombinuar, për t’iu shmangur kontrolleve fizike të shumta kufitare, Shqipëri, Kosovë e Maqedoni.

Në Podgoricë qëndrova për dy javë në pritje të informacionit të skadimit eventual të lëndës së dënimit për çfarë dhe isha arratisur nga data 12. nëntori 1991! Edhe pse nuk më pati ardhur përgjigjja e garantuar,  më në fund, mblodha forcën e mendjen dhe më datën 6 mars 1992, u ktheva në famullinë time në Plavë e Guci, pas një mungese gjashtëmujore,  të largimit ilegalisht për në Shqipëri.

Pasi arrita në Guci, mendoja se tashmë situata në Mal të Zi, deri diku do ketë ndryshuar,  normalizuar dhe rasti im do jetë arkivuar e harruar si ngjarje, por, befas, ndodhi e papritura, arrestimi i im i dytë, tashmë nga policia malazeze. Më datën 23 mars 1992,  isha duke qëndruar për kafe të mirëseardhjes në shtëpinë e mikut tim, Tomë Kolë Gjekaj, kur agjentet  e policisë malazeze duke hyrë në oborrin e familjes në fjalë, më vunë në dijeni se duhet shoqërohem, për të hyrë në makinën e të tyre të policisë.

Gjatë prangosjes, për shkak të ndjeshmërisë, u sollën më mua në mënyrë korrekte, duke ma  dorëzuar më parë, aktvendimin e kryetares së gjykatës së Plavës, Nevenka Prashqeviq, e cila nga biseda, doli se për disa muaj më kishte mbajtur nën vëzhgim, se kur do kthehesha nga shtetet e Perëndimit për në Guci.

Në orët e vona të asaj dite, policia më dërgojë në qendrën e tyre në Plavë. Atë natë (data 23 mars) e kalova në një dhomë pritje të personave problematik, ulur në një karrige dhe mbështetur në një tavolinë rasti, deri në orët e mëngjesit të datës 24 mars 1992. Në mëngjes rreth orës 9, policia më dërgoje në gjykatë për të marrë konfirmimin, për të më dërguar në vuajtjen e dënimit në burgun e Bijelo Poljes. Kur mendova së çdo gjë tashmë kishte marrë fund, ndodhi ajo, siç thotë populli, “fati në fatkeqësi”, gjykatësja Nevenka po ato ditë kishte pasë udhëtuar në një takim zyrtar për në Beograd dhe nuk ndodhej në vendin e punës, në gjykatë. Gjykatësi tjetër, më emrin Jagosh, posa e mori aktvendimin e gjykatës së Pejës dhe i lexoj motivet e aktakuzës, duke e kuptuar se këto motive për Malin e Zi, ishin të tejkaluar, u shpreh para meje e policisë me shumë urti së: “lënda është e gjykatëses tjetër dhe se nuk mund ta nënshkruaj dërgimin për vuajtje të dënimit”!  Në ato momente në mua u zgjua ndjenja, “se Zoti si qeneje e drejtë,  qenka në anenë  time”.

Edhe ky rast, arrestimi im dhe qëndrimi në posten policore,  pati jehonë në qarqet diplomatike, në qeverisjen lokale dhe qendrore në Podgoricë. Arqipeshkvi i Tivarit, Pjeter Perkoliqi, i shoqëruar  nga don Nosh Gjolaj, zyrtarisht kishte takuar presidentin e asaj kohe, Momir Bullatoviq, duke i kërkuar sqarime rreth rastit tim! Këshilli i Komunës së Plavës, me shumicën e këshilltarëve, boshnjak e shqiptarë, kishin hedhë kritika të ashpra ndaj Gjykatës së Plavës për rastin tim. Së fundmi kryetarja e Gjykatës, Prashçeviq, nga presionet e shumta të bëra ndaj saj, më datën 27 prill 1992, u detyrua të kthejë mbrapshtë vendimin e Gjykatës së Pejës, me pretekstin së personi në fjalë nuk gjendet fare fizikisht në Mal të Zi. Kështu përfundojë saga dhe ankthi për vuajtjen e dënimit më 30 ditë burgim, por jo dhe për shqiptarët në Kosovë, të cilët për ditë torturoheshin e shtypeshin nga makineria serbe, për të drejtat e tyre kombëtare.

Jeta në Plavë e Guci, qe mbushur me plotë shtrëngata e vuajtje, por çfarë ndodhi në vitet në vazhdim?  

Dom Nikë Ukgjini: Krahas asaj çfarë kishte ndodhur, vazhdoja edhe matej në vitet 1993-94, të jem aktiv dhe zëri i ndërgjegjes për të drejtat e shqiptarëve në Mal të Zi, qoftë edhe në rolin e Kryetarit të Shoqatës për pengimin e shpërnguljeve. Mbaja kontakte me qarqet politike, në Shqipëri, më Ministrinë e Jashtme, – Drejtorinë për Marrëdhënie Ndërshqiptare dhe Diasporë, ku pata takime të ndryshme, (8. II. 1993;  8. III. 1994); në Malit të Zi, (9. IX. 1993; 12.V. 1994); me Komisionet ndërkombëtar, të OSBE-s, (15. 04. 1993) dhe Komisionet e të Drejtave e Lirive të Njeriut me qendër në Vjenë (19.07.1993), etj. Teksti bazë i bisedimeve ishte Memorandumi për gjendjen e shqiptarëve të pa përkufizuar në Mal të Zi, dërguar Institucioneve Ndërkombëtare në gjuhë të ndryshme dhe të botuar në gazeta të kohës që në vitin 1992 e në vazhdim,  ku theksohej diskriminimi i shqiptarëve në fusha të ndryshme; si në punësim, në arsim, në mos zbatimin e dygjuhësisë, në përdorimin e simboleve kombëtare e deri në informim, ku  të gjitha të adresuara institucioneve republikane në M.Z, dhe atyre ndërkombëtare. (Shih, botimin, “Në shërbimi të Zotit e Kombit”, botim anastatik (i vitit 1995) Fishta, Lezhë, 2024 dhe Ditari im,  ende në dorëshkrim).

Mesha përkujtimore e ndërtimit të Kishës së Dolit, më 10 qershor 1995, që përkoj edhe më largimin tim nga Kisha e Dolit në Guci.

Viti 1995, përkoi me 60 vjetorin e ndërtimit të Kishës së Gucisë, /1935/, të iniciuar nga bashkatdhetarët tanë nga Amerika. Në takimin përkujtimor e vëllazërorë, i mbajtur më 10.VI. 1995 në Guci, morën pjesë me qindra mysafirë dhe të ftuar të veçantë. Mesha u celebrua në oborr të Kishës nën udhëheqjen e Kryeipeshkvit të Tivarit,  Mons. Pjetër Perkoliqi dhe shumë priftërinj nga Mali i Zi e Kosova. Në këtë manifestim të rëndësishëm morën pjesë: Ministri i fesë pranë qeverisë së Malit të Zi, Slobodan Tomoviq; në emër të bashkësisë myslimane, Imami Haxhi Rexhep Lulani; kryetari i komunës së Plavës, Sadria Baliç; kryetari i Bashkësisë lokale të Gucisë,  Hysnia Nikoçaj, përfaqësues të partive politike në Plavës e Gucisë e shumë të tjerë.

Ky vit njëherë përkoi edhe me tërheqjen time nga famullia e Gucisë, me datën 11 gusht 1995, pas një veprimtarie trembëdhjetëvjeçare të dendur dhe mbresëlënëse, por edhe me rreziqe të shumta.

Pasi Shqipëria dhe Kisha Katolike e porsadalë nga diktatura e gjatë komuniste, ishte në kërkim të misionarëve të ndryshëm fetar, u ndjeva i obliguar që të shkoja në ndihmë, duke u përqendruar në Kryedioqezën e Shkodrës.

E ndaja bindjen se një Shqipëri e konsoliduar në shumë drejtime, do kontribuonte më tepër për çështjen shqiptare kudo. Kjo gjë më vonë edhe u vërtetua!  

Aktiviteti studimore e  kulturor në shërbim të kombit vazhdon në Shqipëri 

Pas një pune e angazhimi të gjithanshëm , qoftë si prift apo mbrojtës i të drejtave dhe lirive njerëzore, kah gjysma e viteve të ’90-ta, shkuat në Shqipëri për ta vazhduar ndihmesën tënde për rimëkëmbjen e Kishës Katolike nga shkatërrimi që e kishte përjetuar për shumë dhjetëvjetësha nga regjimi komunist i Enver Hoxhës. Si u gjende, a pate vështirësi përshtatjeje? Po puna studimore e sa ka qenë në axhendën e juaj në Shqipëri?

Dom Nikë Ukgjini: Duhet theksuar së më ardhjen në Shqipëri,  krahas punëve ndërtimore apo restauruese, jam marrë në mënyrë intensive edhe me veprimtari studimore. Veprimtaria ime shoqërore, në vija të shkurtra është kjo: në vitin 2002,  mbrojta temën e doktoraturës më titull “Shqiptarët katolikë në Shqipërinë e Veriut dhe në Malin e Zi të sotëm gjatë shek. XV-XIX, pranë Universitetit të Zagrebit, Fakulteti Teologjik. Nga viti 1998-2024,  kam qenë  docent i lëndës së historisë pranë Institutit, Filozofik e Teologjik në Shkodër dhe nga 2004 – 2024, kryeredaktor i revistës “Kumbona e së Dielës” organ zyrtar i Arqipeshkvisë së Shkodrës.

Autor libri: Shkreli, Shkodër, 1989; Shqiptarët katolikë në Shqipërinë e Veriut dhe në Malin e Zi të sotëm gjatë pushtimit osman shek. XV-XIX, (gjuhën kroate) Universiteti i Zagrebit, 2002; Kisha Katolike në Trevat Shqiptare, Shoqata e Jezuite, Tiranë, 2016 dhe libri, Ndre Mjeda, Qendra Muzeore, Botime Fishta, Lezhë, 2015. Themelues e Redaktor i revistës, Mjedologji. Autor i shumë  artikujve studimorë dhe pjesëmarrës i dhjetave Konferencave Shkencore, brenda dhe jashtë vendit. Redaktor, bashkredaktor dhe recensent i shumë veprave studimore. Jam producent i dhjetë  filmave dokumentar-artistik, kushtuar figurave të shquara të letërsisë shqipe, nga.  Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani  e deri të Ndre Mjeda.

Nga pjesëmarrja në Konferencat Ndërkombëtare, më mbesin si kujtime të veçanta dy prej tyre!

Konferenca  Ndërballkanike e Ndërakademike, e mbajtur me dt. 21 tetor 2016 në Podgoricë, kushtuar Shën Gjon Vlladimirit, organizuar nga Akademia e Shkencave  e Malit te Zi, më pjesëmarrjen e Akademisë , të Bullgarisë, Maqedonisë, Shqipërisë dhe ajo e  Malit të Zi. Më këtë rast, pata mundësin ideale për të paraqitur, të gjithë bagazhin tim shkencore për shqiptarët, para studiuesve të nivelit më të lartë studimor të shteteve ballkanike, të cilat historikisht na kanë nxirë  jetën, me mashtrime e trillime të ngjarjeve në lidhje  më prezencën apo mos prezencën e shqiptarëve në trojet e tyre, Iliro – Arbërore. Tema ime,  për Arqipeshkvinë e Tivarit dhe Gjon Vlladimiri e shtrirë nga fillimet e deri në shek. XVIII, zgjojë  interes të madhe, por dhe kundërshti e zemërime në heshtje. Për fat të mirë, të gjitha punimet u botuan në vitin 2017 nga Akademia e Mali të Zi,  pa ndonjë censurim, apo ndërhyje në tekste studimore.

Momenti i dyte ishte, Konferenca Ndërkombëtare, e mbajtur më dt.18. tetor 2024, në Shkodër, nga  Departamenti i Historisë të Universitetit te Shkodrës dhe Konsullatës së Nderit të Austrisë, me temën, “Shqipëria Veriore (1878- 1918) dhe impakti i fuqive  Evropianë”, më pjesëmarrjen edhe të tre studiuesve  nga Turqia dhe tre nga Mali i Zi. Edhe më këtë rast frytëzova momentin e duhur, para studiuesve të dy shteteve historikisht armike, të cilat në konferencat ndërkombëtar, patën mohuan çdo gjë shqiptare, madje duke e quajtur veten si çlirimtar të shqiptarëve, si Turqia apo ashtu edhe Mali i Zi, secili në mënyrën e vet!  Pos së shumë çka argumentova në referatin tim, në lidhje më pushtimet turke dhe më vonë serbo – malazeze,  në kohen e diskutimeve, shfrytëzova rastin duke ju drejtuar studiuesve turq dhe atyre malazez, që të lirisht të vinin në foltore e të na argumentonin, së ai ishin ata vërtet çlirimtar, apo mbesin në çdo kohë, vetëm pushtues, të cilët na e shkatërruan çdo urë komunikim më Evropën Perëndimore! Por, pyetja ime mbeti pa përgjigje, sepse çdo gjë u heshtë, dhe sikletin që e ndjenin studiuesit turq e malazez, e shfaqen duke i ulur kokën pa zë, në bankat e Auditorit A3,  të rektoratit të Universitetit të Shkodrës ku mbahej konferenca.

Në fushën e kulturës, do veçoja kontributin tim të një pune, një vjeçare, (2025), në organizimin dhe botimin e librit më titull “Histori e Shqiptarëve”, për nxënësit shqiptar në Mal të Zi.

Dy librat shkollore, me autorë,  Nexhat Avdiu dhe Mark Junçaj, për shkolla të mesme dhe autorët, Tomë Lucaj dhe Jetmira Sellaj, për shkolla 9 vjeçare, me pjesëmarrjen edhe të autorëve të tjerë nga Shqipëria e Kosova,  tepër të rëndësishme për nxënësit shqiptarë në Mal të Zi.

Librat në fjalë, janë punuar nën përkujdesjen e një ekipi konsulentësh dhe bashkëpunëtorësh profesionalë, nga të gjitha trevat, si konsulent: prof. dr. Nevila Nika, prof. dr. Gjon Berisha; bartës të projektit të këtij libri historik janë:  Nikë Ukgjini,  Faik Nika, Rita Petro, dhe Driton Ajrullai; ndërsa, botues, Këshilli Kombëtar i Shqiptarëve në Mal të Zi dhe Albas –Tiranë.

Liberi historik mësimor plotësues është konceptuar për të pasuruar njohuritë e nxënësve shqiptarë të gjimnazeve dhe të 9 vjeçare në Republikën e Malit të Zi, duke u ofruar nxënësve një mundësi për të t‘u njohur për së pari herë, me ngjarjet më të rëndësishme të historisë kombëtare shqiptare, gjë që u ka  munguar shumë e shumë brezave që nga koha e luftës së dytë botërore e deri me sot.

Nëpërmjet këtij projekti realizohet një pjesë e programit arsimor, në kuadër të programit prej 20%  për lëndët e identitetit kombëtar për pakicat në Mal të Zi. Një veprim i tillë ka mbështetje në nenin 79 të Kushtetutës së Malit të Zi (2007), Ministria e Pakicave: Strategjia e Politikave  të Pakicave në Mal të Zi, për vitin 2008, 2019 dhe  2024, f.32-33, dhe standardeve ndërkombëtare (BE).

Ky angazhim i imi në këtë drejtim tani, në fakt ishte një rikthim në kohen kur punoja si famullitar në Plavë e Guci (1982-1995), për çfarë është folur në kapitullin më lart, të këtij rrëfimi biografik.

Për pozitën denigruese  dhe nevojat e arsimit shqip në Mal të Zi, problemet programore të teksteve shkollore, kam pasë ngritur zërin shumë lart që në fillimet e pluralizmit politik në vitin 1991 e në vazhdim.  Madje në vitin 1992-93, ju jam  drejtuar, qarqeve ndërkombëtar për të drejtat e njeriut si dhe me shkrime të shumta të publikuar në gazetat të ndryshme kombëtar. (Shih, botimin, “Në shërbimi të Zotit e Kombit”, ribotim. Fishta, Lezhë, 2024 dhe Ditari im,  ende në dorëshkrim).

Ndërsa sot, pavarësisht rrethanave shoqërore e politike në vend,  mos angazhimi i klasës politike shqiptare, për arsimin shqip në Mal të Zi, si përfaqësuesit autentik të shqiptarëve, nuk mund të arsyetohet më asgjë, sepse kemi të bëjmë me çështjet autonome në mbrojtje të identitetit kombëtar, si kudo në botën demokratike. Sepse ka kaluar koha e fjalëve të mëdha në fushatat zgjedhore, apo në takime të rastit andaj duhet veprim konkret, për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe pasurimin e dijes historike të brezave të rinj shqiptarë, duke ndërtuar një urë të fortë midis trashëgimisë të së kaluarës dhe ndërgjegjes së sotme kombëtare 

E ke rimëkëmbë edhe Kishën në Kukël, aty ku ka qenë aktiv e ka lënë gjurmë e kujtime edhe poeti ynë i madh kombëtar, prifti Ndre Mjeda. Unë para shumë vitesh të kam vizituar aty, ku se bashku me Ndoc Shaben kemi ndjekur e bërë shumë foto e rrëfyer shumë kujtime. Si erdhi deri të restaurimi i gjithë ambientit? 

Dom Nikë Ukgjini: Me ardhjen time për të vepruar në famullin e Kuklit në vitin 2007, krahas ëndrrave të mia që të vazhdoja të bëja shkencë në fushën e historisë, këtu më lindi dhe një “ëndërr” tjetër e madhe dhe nevojë, për ngjitjen e grupit të punës për rehabilitimin dhe rindërtimin  e Kompleksit “Ndre Mjeda” në fshatin Kukël, komuna e Bushatit.

Qendra Muzeale “Ndre Mjeda” në Kukël, Bushat, 2025

Meqë, Kisha dhe shtëpia (qela) ku ruhet pjesa më e madhe e jetës së poetit të “Vajit të bylbylit”, “Shtegtarit”, “Tringës”, “Shkodrës”, “Lissus”, të projektuara dhe punuara nga ai vetë, (qela në vitin 1906 dhe Kisha 1913), ishin të degraduara që nga koha e sistemit komunist, për shumë vite u përpoqa të gjeja rrugëdalje, pasi dy objektet në vitin 1993-96,kanë qenë, të riparua provizorisht.

Pas shumë kërkesave për gjetjen e donatorëve që do ndihmonin në investimin e këtij projekti të hartuar nga arkitektit Zef Çuni, më në fund ajo u arrit dhe duke bërë të mundur fillimin e punimeve në qershor të vitit 2011. Ata, të cilët i dhanë shtytje fillimit të punimeve janë mërgimtarë të Kuklit në Itali dhe ata nga Kosova e Mali i Zi, që jetonin në Amerikë, e të tjerë, cilët edhe pse jetonin larg, mbeten dashamirës të atdheut. Nga Shkodra duhet veçuar, sipërmarrësin Z. Gjergj Leqejza, i cili mbeti bashkudhëtar i imi në shtigjet restauruese të objekteve të tjera kulturorë gjatë viteve në vazhdim. Kisha e poetit e ndërtuar në vitin 1913 dhe gjithë ambienti përreth si dhe vendosja e shtatores së dom Ndreut në bronz , e realizuar nga skulptori Sadik Spahia, dhe financuar nga Zef Balla, banues në New York, u inauguruan më 1 gusht të vitit 2012. Pas grumbullimit të fondeve të tjera u arrit restaurimi dhe i shtëpisë dhe krijimi i muzeut e ku spikat tryeza 100 vjeçare e restauruar e poetit,  duke i vendosur në dispozicion të vizitorëve në vitin 2014.

Si lindi ideja rreth mbajtjes së takimit përkujtues për poetin Ndre Mjeda, “Ditët e Mjedës”…?Ringjallja e këtij objekti kishtar të famshëm a asht i përcjell me entuziazëm si në atë kohë, a është rinia aktive qysh ishte para dhjetë vitesh, bije fjala?

Dom Nikë Ukgjini: Ideja e mbajtjes së takimeve “Ditët e Mjedës”e hedhur nga një grup intelektualësh nga Shkodra u konkretizua në ditën përkujtimore të vdekjes  së poetit, me 1 gusht 2011 dhe datëlindjes së Mjedës, më 20 nëntor, organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike në Tiranë. Ditët e Mjedës, të organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike, Qendra Muzeore Ndre Mjeda dhe Komuna Bushat, vazhduan të mbaheshin edhe në vitet në vazhdim.

Vizitoret në Qendrën e Ndre Mjedës në Kukël, Bushat

Më 1 gusht 2012, nga këto tri subjekte, u organizua në Bushat Konferenca Shkencore për Mjedën, më pjesëmarrjen e studiuesve nga Shkodra, Tirana, Kosova dhe Maqedonia. Ndërsa në orët e pasdites në Kukël u zhvillua përurimi i Qendrës dhe i shtatores së Mjedës. Me këtë rast lindi ideja që krahas krijimit të Qendrës kushtuar poetit, të botohej dhe një revistë e cila do përmbante materiale studimore e kulturore që kanë të bëjnë për poetin Mjeda, duke e titulluar thjesht “Mjedologji”. Numri i parë do startonte në vitin 2014, më botimin e të gjitha materialeve studimore, gjithsej njëzet të dala nga Konferenca e vitit 2012, botim i Qendrës se Studimeve Albanologjike e Qendrës Muzeore Ndre Mjeda. Deri tani kemi nxjerrë në dritë pesë vëllime, ku i fundit i është kushtuar letërsisë për fëmije të Ndre Mjedës, botim i Qendrës sonë dhe Departamenti të Gjuhës e Letërsisë të Universitetit te Shkodrës. Revista duke qenë prodhim i qarqeve studimore, qoftë më parë i Qendrës së Studimeve Albanologjike dhe tani i departamentit të lart cituar, ka arritur mjaftueshëm suksesin e vet si e tillë dhe  krahas botimeve të ndryshme të autorëve të tjerë për Mjedën, plotëson boshllëkun e krijuar me vite me dashje apo pa dashje për personin shumëdimensional që aq shumë i dha të mira shqiptarisë.

Në vitin e 100-vjetoritë të ndërtimit të Kishës, realizuar nga poeti Mjeda në vitin 1913, pati aktivitete të ndryshme të organizuara nga Qendra e Studimeve Albanologjike, Qendra Muzeale Ndre Mjeda dhe Komuna e Bushatit. Ndër të tjera do veçoja më 11 maj në ambientet e Kishës u mbajt promovimi i 10 vëllimeve të monografisë seriale Mjeda, të autorit Mentor Quku. Puna e palodhur e Mentor Qukut për Mjedën është vlerësuar si kolosale, sepse ai i ka njohur lexuesit me fusha të panjohura deri më sot, me të cilat është marrë poeti Mjeda.

Qendra Muzeore ka qenë vazhdimisht në vëmendje të vizitorëve të shumtë, nga nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme, nga Shkodra e Tirana, deri tek vizitat e ndryshme të piktorëve, skulptorëve, aktorëve të filmave, studiuesve, diplomatëve të huaj dhe vendas. Qendra është vazhdimisht në fokusin e mediave pamore kombëtare dhe medias së shkruar në Shqipëri dhe Kosovë. Ajo është bërë objekt studimi për shumë studentë nga Universitetet shtetërore e private nga Shkodra e Tirana. Kukli, ku poeti kaloi tredhjet vite të jetës, nga vend i lënë pas dore, tani është shndërruar në një vatër të rëndësime kulturore gjithëkombëtare. Edhe pse poeti Mjeda ende nuk ka një varr, ngritja e kësaj Qendre është një klithmë për strukturat e lidhura me kulturën, shkencën, arsimin, për të qenë sa më të ndërgjegjshëm në përhapjen e kësaj figure të madhe që na nderon para botës së qytetëruar.

Qendra në vitin 2016 është regjistruar si pasuri Kombëtare me emërtim “Shtëpia muze Ndre Mjeda”. 

Tashmë është krijuar një traditë përkujtuese për poetin e madh Ndre Mjeda… Si ia dolët me krijimin e kësaj tradite të  madhe kulturore…?

Shtatorja e poetit Ndre Mjeda në Kukël 2012 

Dom Nikë Ukgjini: Me punë e angazhim të madh… Ditët e Mjedës mbahen që plotë katërmbëdhjetë vite më radhë me program të larmishëm kulturor e jo vetëm studimor. Me ketë rast do veçoja vizitën me 1 gusht të vitit 2016 të pjesëmarrëseve në Seminarin Ndërkombëtarë të 35 për gjuhen, letërsinë e kulturën shqiptare, që organizohet nga Fakultetit Filologjik i Prishtinës dhe Fakultetit Histori – Filologji i Tiranës, ku para studiuesve të huaj qe mbajtur kumtesa për veprën e Mjedës dhe shfaqja e filmit dokumentar “Andrra e Jetës” kushtuar poetit.

Pra krahas programeve kulturore e argëtuese, mbahen dhe dy apo tre tema studimore që lidhen me veprimtarinë e poetit Mjeda. Pra flakadani “Ditët e Mjedës” jep mundësinë e shkëlqyer për takime të llojllojshme që kanë të bëjnë me jetën kulturore të Mjedës e të shqiptarëve në përgjithësi.

Tash je prift në Shkodër…Me se merresh përpos punës tënde priftërore, pasi e vërej se angazhohesh në gjetjen e gjurmëve të së kaluarës, të kishave, të rrënojave të tyre dhe i përkujton njerëzit që si priftërinj kanë shërbyer aty dikur. Në bazë të hulumtimeve e gjurmimeve tuaja në terren, ka shumë gjëra që populli shqiptar duhet t’i dijë!

Pas pushtimit përfundimtar turk në fund të shek. XV, ndodhin një sërë zhvendosjes së selive ipeshkvore për në pjesët malore dhe rrënimet e shndërrimit në xhami të shumë objekteve fetare në të gjitha trevat shqiptare , e sidomos kur fjala bie për Shkodrën e Lezhën, çfarë mund të na thoni?

Dom Nikë Ukgjini: Monumentet kishtare historike e kulturore të mesjetës si vazhdimësi e antikitetit e identitetit Iliro- Arbëror, në vendin tonë kanë ardhur dalëngadalë duke u zhdukur e dëmtuar dhe duke u pakësuar në numër. Kanë ndikuar gjatë shekujve luftërat e shpeshta, pushtimet e huaja sidomos ajo turke, tërmetet  etj., por padyshim në dëmtimet e zhdukjen e tyre ka ndikuar në kohërat e caktuara edhe pakujdesja e njerëzve, mungesa e rezistencës së materialeve të ndërtimit ose të pikturimit. Në shumë raste mbishkrimet e afresket janë mbuluar me suva, janë lyer me gëlqere ose është pikturuar rishtazi sipër tyre etj.

Shkodra , Lezha e Durrësi, që në shek. I-IV për përmenden si nyje të rëndësishme, rrugëve të njohura të kohës nga Salona (Spliti i sotëm) për në Durrës (Dyracio), për të vazhduar më pas për Naissus (Nishin i sotëm) për të cilat ka edhe mjafte gjurme arkeologjike, si dhe Durrësi për vija Apia e Ingatia , nga Kostandinopoja, për në Brindesi e Romë.

Një nga proceset me mbresëlënëse të kësaj periudhe është dhe përhapja e fesë se re, krishterimit. Ndërsa burimet historike si korrespodenca e papëve, fillojnë të flasin për herë të parë  për Durrësin shek. I; për Shkodrën në shek. IV e për Lezhën VI, etj. Në shek. e IX, në koncilin e Delmitanus, dhe sidomos në fund të shek. XI (1089), papati përmend të gjithë ipeshkvit te Arbërisë Veriore si: Tivarin, Shkodrën, Lezhën, Durrësin e dioqezat të tjera në Arbëri. Kjo nënkupton, si organizimi kishtar dhe objektet e tyre ndërtimore, krahasoheshin më objektet e kultit të stilit romanike e gotike, që shkëlqenin në boten perëndimore, për të vazhduar kështu edhe gjatë principatave Arbërore në shekujt XIII-XIV.

Ka edhe shumë punë që duhet të behën në ketë drejtim, sepse trevat shqiptare në përgjithësi janë shumë të pasura më dëshmi arkeologjie sidomos të periudhës së antikitetit.

Pastaj, gjendja e objekteve kishtare në shekullin XVII na behet me e qartë në saj të informacioneve qe marrim  nga raportet kishtare nga Marin Bici në vitin 1610, Pjeter Budi, Franga Bardhi, Pjeter Bogdani, ndërsa në vitin 1703 nga Vinçenc Zmajeviq, i cili në Kuvendin e Arbrit na informon nder të tjera hollësisht për gjendjen e mjerueshme të kishave me afreske murale, në dioqezën e Shkodrës e Lezhës, Sapës, Durrësit, të shkatërruar nga turqit osmanlinj.

Pas fillimit të shpërbërjes të Perandorisë osmane në shekullin XIX, shënohet, ringritja mbi rrënojat e vjetra e meremetimi i shumë kishave e manastireve, në fshatra të kohës mesjetare si dhe ndërtimi i Kishave katedrale, Tivar, 1857, për dioqezën e Lezhës në fshatin Kallmet në vitin 1845, në Shkodër në vitin 1865 dhe Delbnisht për kryedioqezën e Durrësit, 1862, Prizren,  1875 dhe ndërtimi i disa kishave nëpër fshatra. 

Me mbylljen e kishave dhe ndalimit të fesë në Shqipëri në vitin 1967 këto objekte më rendësi historike pësuan goditje të rendë. Me një të rënë të lapsit, diktatura dhunoi e përdhosi brenda një viti çdo gjurmë të trashëgimisë fetare e kulturore në vend. Çfarë mund të na thoni për ketë barbarizëm të kryere nga sistemi komunist në Shqipëri?

Dom Nikë Ukgjini: Sistemi i instaluar në Shqipëri nga Enver Hoxha, kishte për qellim krijimin e shqiptarit të ri, sipas modelit sovjetik apo më vonë Kinez. Për këtë arsye dëshironte ta rrënojë të kaluarën  si prapambetje, e të filloje çdo gjë nga e para. Të paret që pësuan më humbje jete, ishin kokat e klerikëve të arsimuar në perëndim, dhe pastaj objektet e kultit më radhe.

Objekte kulti në Veri të Shqipërisë, qenë shndërruar në stalla bagëtish, vend grumbullimi bujqësor, vatër kulture e depo ushtarake dhe disa Kisha monumentale i hodhën në erë me lëndë eksplozivëve, si: Kisha romano-gotike, e shek. XII e Shën Marisë në Vau i Dejës; e Shën Nikollës në Kakarriq, Lezhë, e shekullit XIII; Shën Ndout në Sebaste të Laçit, po e shek.. XIII dhe ajo e Shën Eufemisë në Kallmet të Lezhës e shek.. XIII etj. Ndërsa në qarkun e Lezhës, godinat  e Arqipeshkvisë së Durrësit në Delbnishtë, Milot e shek. shek. XIX, dhe muret dhe rrënoja të kishës së Shën Premtës dhe e selisë ipeshkvore të Arbënisë në Gallatë, Kurbin, të shek. XIII.

Në ruajtjen e monumenteve specialiste janë nisur jo vetëm nga periudha e vjetërsisë, si periudha paraturke të shekujve XIII-XV, por në radhë të parë nga rëndësia e tyre për njohjen dhe studimin e historisë së arteve figurative shqiptare dhe për historinë e kulturës sonë në përgjithësi.

Ndër burimet dokumentare historike  të Kuvendit të Arbrit (1703) në veri të Shqipërisë, numërohen rreth 85 objekte kishtare të nivelit ekselent që ishin të dëmtuar nga pushtuesit osman dhe më vonë ai Komunistë. Sidoqoftë, ndër këto objekte kishtare të mesjetës në veri të Shqipërisë, me ngrehinë të plotë, më shumë gjurme të afreskeve dhe që i kanë rezistuar furtunave të egra të kohërave deri sot janë Kisha e Balldrenit, e Rubikut të shek. XII dhe e Pllanës e shek. XIII.

Si një pjesë e objekteve me më rendësi  me gjurmë afreskesh arrite më i restauruar?

Dom Nikë Ukgjini: Më rastin e ciklonit të erës në fillim të muajin shkurt, në Bashkinë e Lezhë, Kisha e  Shën Prentes në Balldre dhe  Kisha e Shën Barbares,  Monumente Kulture, qenë të dëmtuar rend në konstruksionin e çatisë si dhe të demoluar nga brenda dhe në pjesët e afreskeve, si shkak i mungesës së dyerve dhe dritareve që mungon prej shumë viteve.

Kisha në Balldre, e shek..XII në restaurim, 2019.

Me të njoftuarit nga ana ime më 2 mars të 2019, të kryeministrit Edi Rama, për gjendjen skandaloze të këtyre objekteve,  Ministria e Kulturës, dërgoj stafin përkatës në terren për të inspektuar gjendjen faktike të objekteve. Dhe më 19 mars, 2019, Instituti i Monumenteve në Tiranë, kishte arritur për t’i realizuar projektet dhe relacionet restaurues e konservuese të të dy objekteve. Me të interesuarit tim së kur do fillojnë punimet restauruese, përgjigja ka qenë, së për momentin nuk kanë fonde në dispozicion për t’i realizuar punimet e projektuara. Duke e kuptuar së çdo ditë e humbur do ishte në dëme të këtyre objekteve më shumë vlerë për kulturën shqiptare, ndërmora iniciativën për gjetjen e fondeve private për zbatimin e këtyre projekteve restauruese dhe konsolidues. Bartësit e dy projekteve isha unë dhe afaristi, Gjergj Leqejza.

Gjatë muajt gushtë – nëntor 2019,  zhvilluam punimet në rikonstruktimin dhe konsolidimin të plotë të Kishës së Balldrenit të shek. XII, dhe zbulimet  e gjurmëve të reja të afreskeve brenda mureve të Kishës, krahas atyre të absidës, ku spikat Darka e Mbarmë e Krishtit e punuar 200 vite para Leonardo Davincit. Inaugurimi solemn i shoqërua më një Konferencë shkencore u zhvillua në ambientet Kishës mesjetare më 16 nëntor 2019.

Dom. Nikë Ukgjini  dhe arkit..e studiuesi Aleksander Meksi në Kishën e Balldrenit, 2019.

Nga mbeturinat të tjera të mbetura gjatë punimeve, me dt. 3 nëntor, është krijuar një muze i modest në hapësirat e Kishës si dhe një ekspozitë me fotografi të vjetra dhe të reja që lidhen më objektin në fjalë.

Pas përfundimit të Kishës së Balldrenit,  mora përsipër, gjetjen e financimit të restaurimit të Kishës së Shën Barbares në Pllanë, e  shek. XIII,  Monument Kulture.

Pas punës përgatitore, filluam punimet më 20 gusht 2020, duke hequr më parë të gjithë çatinë e dëmtuar, për ta ndërtuar gjatë shtatorit krejtësisht çatinë e re, më drurë pishe, si: lënda, dërrasat, katramaj, e tjegullat e vendit. Po në të njëjtën kohë është ribërë pjesa çatisë si vogël mbi absidë më rrasa guri si dhe kryqi mbi fronin, është zëvendësua më një kryq nga hekuri me përmasa 1.70 cm X 1.20 cm. Meqenëse edhe dy dyert e drurit të objektet kanë qenë të kalbura, ato janë zëvendësuar me dyert të reja me drurë lisi. Tavani i hajatit (pjesa e narteksit) gjithashtu është trajtuar më vaj linit. Afresket në të dy anët e murit të  narteksit nuk janë trajtuar, për shkak të specifikave të tyre.

Meqenëse me këtë rast u bënë edhe disa punime shtesë në pjesën e jashtëm të murit rrethues, si:  pedonalja, sheshi, përkujtimorja e shkollës shqipe e vitit 1634, etj., inaugurimi u zhvillua me 21 dhjetor 2020 ku pati jehon në median e shkruar dhe atë pamore.

Kisha e Pllanës e shek. XIII, Lezhë, restauruar 2020

Pas sistemimit dhe restaurimit me fonde private, të Kishës të poetit Mjeda në Kukël, (2014) kishave mesjetare me afreske po të asaj kohe, Monumente Kulture,  të Kishës së Shën Prentes,  Balldre (2019) dhe asaj të Shën Barbares në Pllanë, (2020), Bashkia Lezhë, duke vlerësuar rolin që ka në historinë e popullit tonë Kisha e Kuvendit të Arbrit e vitit 1703 në Mërqi të Lezhës, më një grup specialistësh hartuam vitin 2021,  projektin për rivitalizimin të këtij Kuvendi Arbëror. Projekti në fjalë u shtri në gjithë hapësirën e oborrit të Kishës, dhe vetë Kishën e cila ka pasur një ndërhyrje të thellë në vitin 1996 nga famullitari i atëhershëm Dom Dodë Gjergji. Mjerisht qela (shtëpia e famullisë) e shek. XVII, mbeti e pa rehabilituar me muret të saja të rrënuara.

Kisha e Kuvendit të Arbrit në Mërqi, Lezhë, 2023.

Punimet me fonde private kanë filluar që në muajin maj të vitit 2022, duke bëre ndërhyrje restauruese si: vendosjen e çatisë, heqjen e suvatimit të jashtëm, ndërtimin e absidës e të narteksit si dhe sistemimin e oborrit. Në brendësi të Kishës, pos të tjerash u vendosen dy shtatore prej guri të protagonistëve kryesorë të Kuvendit të Arbrit, papa Klementit XI Albani, me origjinë arbërore nga Laçi i Kurbinit i cili hartoi takimin e Kuvendit të Arbëri dhe shtatorja e delegatit të papatit Imzot Vinçenc Zmajeviqit, i cili mblodhi ipeshkvijtë nga të gjitha trevat shqiptare, nga Tivari e Shkupi, për krijimin e një strategjie për ta mbrojtur popullin nga dhuna fizike, kulturore  e shpirtërore turke.

Punimet patën vazhduar edhe gjatë vitit Jubilar të 320 vjetorit të këtij Kuvendit,  që u shpall në fillim vitit 2023 me 14 janar, data kur u mbajt kuvendi i Arbrit. 

Gjithashtu në vitin 2021 mbaroi edhe Përkujtimorja e Gazullorëve në Dajç të Zadrimës. Pse ishte kaq e rëndësishme të krijohej kjo hapësirë dhe, a është bërë mjaftueshëm për nderimin e figurave si ajo e Pal e Nikollë Gazullit apo të tjerë me peshën dhe rolin e tyre, por që për vite me radhë, edhe pas ’90 nuk u përmendën? 

Dom Nikë Ukgjini: Në qendër të Dajçit të Zadrimes, e përuruar më 30 dhjetor 2021, Qendra Përkujtimore kushtuar Gazullorëve. Është një monument mbarëkombëtar që simbolizon klerikët Gazullorë më të shquar të shqiptarisë në shekuj. I gjitha vepra u organizua nga unë e Dom Angjelin Krygja  më ndihmën e besimtarëve atje, në veçanti Zefin dhe Aleksandrin dhe inxh.Sokol Gazullin.

Në këtë Qendër Përkujtimore, e ideuar si një bibliotekë më shumë libra dhe enciklopedi, spikat emblema e dom Gjon Gazullit të ri (1893-1927)  deputet edhe në qeverinë e Fan Nolit, bashkëpunëtor me Koliqin, Avni Rustemin, Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinën, të cilin e vari në litar qeveria zogiste në Shkodër më 5 mars 1927. Po këtu spikat dhe emri i gjuhëtarit të njohur për shkencën shqiptare, dom Nikollë Gazulli (1895-1946), vëllai i Gjonit që u vra pa gjyq nga forcat komuniste në Shkrel të Malësisë së Madhe më 23 mars 1946.

Monumenti i gazullorëve, në Dajç të Zadrimës, 2021

Kjo Qendër e fshatit, e cila ishte një djerrin, mban në gjirin e saj edhe vëllezërit të kohës së Gjergj Kastriotit Skënderbeut: Gjon Gazulli (1400-1465) astronom, fizikan, matematicien, filozof, shkencëtar i famshëm evropian dhe Pal Gazulli (1405-1470), diplomat, dijetar i shquar, themelues i bibliotekës së Raguzës (Dubrovnikut) dhe disa bibliotekave në Padova të Italisë.

Punimet filluan me 20 gusht dhe përfunduan me 22 dhjetor, 2021. Financimi u bë nga dashamirës të ndryshëm të kulturës shqiptare.

Studimi i kishave të mesjetës, konservimi i rrënojave, rikonstruktimi apo ringritja e tyre  është tepër e rëndësishme sepse është koha kur formësohet popullsia arbërore. Ato janë sot për sot dëshmia e vetme për ta njohur më mirë, kulturën, gjuhën, historinë e popullit tonë. Thuhet se: “Tradita nuk është adhurimi i hirit por ruajtja e zjarrit.“ 

A ke edhe ndonjë gjë që të ka mbetur pengë dhe do të doje që të realizohej, pra përjetësohej  si ngjarje apo të përjetësohej ndonjë figurë e rëndësishme e kombit tonë? 

Dom Nikë Ukgjini: Objekte që do më mbesin pengë e që lidhen më veprimtarinë restauruese dhe ndërtuese, janë pjesëmarrja në ngritjen e Obeliskut në Obiliq, (Kastrioti) për Luftën e dytë të Kosovës, të viti 1488 dhe realizimi i idesë, për restaurimin e Kishës së Buzukut në Brisk të Poshtëm, Krajë, Mali i Zi, si  dhe ngritja shtatores të Gjon Buzuku në oborrin e Katedrales re në Tivar. 

Pengu i parë: Ndër ngjarjet më të rëndësishme ndërkombëtare të shekullit XV, pa dyshim, radhitet edhe Lufta II e Kosovës nga dt. 17- 20 tetor 1448. Kjo ngjarje historike tërhoqi vëmendjen e shumë kronistëve, historianëve dhe njëherësh la gjurmë në shumë dokumente të kohës, nga kuptohet  qartë roli që kishin shqiptarët, me në krye Skënderbeun, në Evropë.

Kjo ka qenë shtyja e organizimit të një konference më dt. 20 gusht 2024, në lidhje më Betejën e dytë të Kosovës, organizuar nga tre Institutet e Historisë Mbarkombëtare, Tiranë, Shkup, Prishtinë, mbajtur në sallën e Kuvendit në Obiliq, ku fjalën përshëndetëse e pata nderin ta kem edhe unë. Në këtë konferencë mbarkombëtar, u përforcua propozimi i prof.. Lulzim Lajçi,  për ngritjen e  obeliskut për Betejën e Dytë të Kosovës, në Obiliq Kastrioti), në vendit kodrinor Mazgit, si kundër përgjigje ndaj obeliskut serb të ngritur në fshatin Gazimestan, që në vitin 1953, në kujtim të Luftës e Parë të Kosovës, (1389), të restauruar në vitin 1989,  dhe Tyrbes, të Sulltan Muratit, të ringritur dhe rinovuar, në vitin 1960, 1992, dhe 2005.

Duke marrë që më parë, miratimin nga Këshilli Bashkiak e kryetarit, Xhafer Gashi, ishte caktuar trualli, dhe  më dt. 17 tetor 2024, sipas tyre, do hidhej  gur themelit i Obeliskut.

Duke e vlerësuar së ky projekt për shqiptarët është një gjë madhore dhe si i tillë kërkon  bashkëpunim të gjerë, unë, më miqtë  afaristin,  Gjergj Leqejza e skulptorin Sadik Spahia, morëm për sipër të bëheshim pjesë e grupit të punës për realizimin e kësaj ideje.

Pa kaluar shumë ditë, më 26 gusht 2024, bëmë dhe vizitën e parë, në Obiliq – Kastriot, të shoqëruar, nga drejtori i KK., i Komunës,  Arben Berisha. Për tu njohur më mirë më ambientin rreth e rrotull, Arbeni si person i rëndësishëm i grupit të punës, na çoj për vizitë të Obelisku Serb, në Gazimestan dhe më pas të Tyrbja i Sulltan Muratit, që të dyja janë Monumente kulture. Më pas, shkuam në truallin ku mendohej të ndërtohej Obelisku ynë, në kodrinën e Mazgit, që gjendej përball Gazimestanit, për ta vëzhguar nga afër pozicionin parcelës, ku mendohej të zhvillohej projektit në fjalë.

Gjatë gjithë muajt të shtatorit, vazhduan këmbim kontaktet për rreth vizitave eventuale të delegacionit nga Obiliqi, në Shkodër e Lezhë, për të marrë sa për fillime, përkrahjen eventuale nga këto dy bashki. Ndërkohë  që vazhdonte shkëmbimi i projekt ideve për ndërtimin e eventualë të Obeliskut atje. Por, krejt në fund të shtatorit, sikur të kishte ndodhur diçka e pa pritur! U heshtë ura e komunikimit nga ana e tyre, dhe sikur ra një perde e hekurt! Me siguri,  sherrenajat ndemjet partive politike në Kosovë, do kenë bërë, që çdo gjë të heshtet e të shuhet.

Tani në muajin qershor, (2026), pas sa viteve komunikova më Arben Berishën, në Obiliq, me interesimin tim për Obeliskut, mu përgjigj, së projektin tani qeveria e ka në dorë! Por, shpresa duhet të vdes e fundit, thotë fjala e urte!   

Pengu i dytë: rasti i restaurimit të Kishës së Gjon Buzukut në Briskë të Poshtëm – Krajë, Mali i Zi.

Duke e njohur mirë historikun e kësaj Kishe të moçme të kohës së Buzukut,  një grup ekspertesh restaurues të shoqëruar nga vendasi, Zef Kovaçi, gjatë muajt mars, 2025, vizituam këtë objekt të veçantë për shqiptarët dhe konstatuam, së Kisha e Shën Mitrit, e riparuar nga fshataret vendas në vitin 1997, duhet ti nënshtrohet një restaurimi të thelluar dhe të mirë studiuare, për ta kthyer në identitetin e vitit 1555, kur Buzuku ka shërbye këtu si famullitar i zonës.

Kisha e Gjon Buzukut në Brisk të Poshtëm, Krajë 2025

Në fund të muajt mars, 2025,  u hartua programi restaurues nga  inxh. Sokol Gazulli, skulptori, Sadik Spahia dhe piktori, Jozo Koçaj , duke ia dërguar arqipeshkvit të Tivarit, Rrok Gjolleshaj,  për në dijeni dhe miratim. Duke treguar kujdes e kureshtje për projektin në fjalë, Arqipeshkvi Rroku, me 6. mars 2026, së bashku më grupin e punës, bëmë vizitë nderimi të Kisha e Gjon Buzukut në Briskë.

Ndërkohë si grup  pune,  që në muajin maj, të viti 2025,  kemi pasur hedhur idenë, para  Arqipeshkvit të Tivarit,, që në ambiente e jashtme të Katedrales së re të Tivarit, të ngritët dhe shtatorja e Don Gjon Buzukut, pasi ka qenë klerik i kësaj arqipeshkvie. Për të dy projektet arqipeshkvi ka treguar vullnet të mirë, duke dhënë pëlqimin e duhur në parim.

Por mbetën me shpresë së të dy projektet për Buzukun në një moment të caktuar do finalizohen.  

Përderisa ti e të tjerët si ti me dhjetëvjetësha jeni munduar e përpiqeni ta ngritni në këmbë një kulturë (kishtare) të rrënuar prej turqve – osmanëve, në anën tjetër ka të tjerë që mbindërtimet e periudhës së pushtimit të Perandorisë Osmane, i paraqesin si një lloj mesazhi, si një lloj lirie dhe thirren në njifar “shumice”, për dallim prej pakicës që po ekzistoka si rrjedhim i pushtimit osman. Rezultatet e atij pushtimi merren si të mirëqena, si faktike, si reale… Si e sheh ti këtë si prift…? 

Dom Nikë Ukgjini: Për këtë ngjarje të hidhur historike, kanë folur bindshëm dhe më fakte të pa kontestueshme, shumë studiues, Institucione studimore, në Kosovë e Shqipëri si dhe aktivistet e dalluar,  në mesin e tyre  jeni dhe ju.

Por, në vitet e këtij  shekullit të ri, kur historianët ulen të shkruajnë historinë e viteve nga Kongresi i Berlinit (1878), e deri të Konferenca e Londrës (1913), pa dyshim do të përqendroheshin të Konferenca e Berlinit, e cila si rezultat solli dy luftërat e mëdha Ballkanike të cilat kanë lanë gjurmë të paharruar, sidomos në memorien e popullit shqiptar, e ku si shkak e pasojë ishin pushtimet turke të trojeve shqiptare.

Mes kapitujve kushtuar këtyre luftërave do të zënë vend, pa dyshim, ethet e luftës që kishin mbërthyer kombin shqiptar dhe pasojat e tmerrshme, politike, shoqërore, sociale e nacionale, qe e shoqëronin atë, si pasoi e pushtimeve shumëshekullor të turqve  dhe vërsulja e fqinjëve tanë në grabitjen të trojeve tona stërgjyshore.

Prandaj, me këtë rast doja të jepja përgjigje atyre shtrembërueseve të qëllimshëm të historisë,  duke iu referuar vetëm një shkrimi të studiuesit turk të kohës së fundit, që jeton e vepron atje, në krahasim të tjerëve që flasin, por jetojnë jashtë shtetit turk, të botuar në librin: Shqipëria Veriore (1878–1918) dhe impakti i fuqive evropiane, (Gjergj Fishta, Lezhë, 2025).  Botim i Akteve të Konferencës Shkencore Ndërkombëtare e mbajtur në Shkodër me dt. 18 tetor 2024.)

Një kuptim më i thellë i së kaluarës osmane, në lidhje me shqiptarët në kapërcellin të shek. XIX, duhet shkruar me referenca të qarta historike, larg emocioneve apo interesave personale.

Prof. Dr. Vahdettin Engin, nga Turqia, në studimin, “Një këndvështrim i përgjithshëm i Abdylhamidit II ndaj politikës së Shqipërisë së Veriut”, të botuar në librin në fjalë,  mendojë se duhet ishte në vëmendje të veçantë të personaliteteve akademike dhe studiuesve, por dhe popullit të thjeshtë. Si studiues në moshë, me përvojë të gjatë studimore në fushën e historisë, të kohës të Sulltanit Abdylhamid të II, (1876-1908) më temën në fjalë, përfaqësojë një periudhë kyçe të historisë se Shqipërisë dhe të rajonit, kur ngjarjet e mëdha evropiane dhe ballkanike ndërthureshin drejtpërdrejt me përpjekjet e shqiptarëve për afirmimin e tyre politik, kulturor dhe kombëtar.

Akademi e studiuesve Turq, për Hasan Riza Pashën, në sallën e Universitetit të Shkodrës, 4 .III.  2024.

Studiuesit turk, prof. Engin, më paraqitjen e temës në fjalë, është shumë korrekt nga ana historike, dhe brenda kuadrit të këndvështrimit turk të historisë. Por, ai si dhe shumë studiues të tjerë që jetojnë e veprojnë brenda shtetit turk, në krahasim me ata studiues që veprojnë jashtë shtetit, duke përdorur për pushtimet osmane  shprehjet se “osmanet çlirimtar të shqiptarëve”, “mirëqenie e shqiptarëve”, “zgjerim i osmaneve”, “administrim i shqiptarëve”, ose “paqe sociale” , “përqafim i islamit”, sidoqoftë, përpiqen (ndoshta nga presioni e politikes turke), të riformulojnë kujtesën kolektive dhe të ndryshojnë perceptimin e shqiptarëve për të kaluarën e tyre nën pushtimin e egër osman.

Por, nga ana tjetër, autori, paraqitjen e ngjarjeve dhe interpretimet të fakteve historike, në ligjërimin e zhvilluar më këtë rast, i ka serioze, pa lajthitje të tepruara me  neootomanizem, dhe sipas këndvështrimit të një historiografie të mirëfilltë studimore.

Duke hedhur një vështrim të shkurtër të lëndës së paraqitur nga prof. Engin, që fillimet të shkrimit, hedh në tryezë dëshminë  e tij, se shqiptarët përbëjnë një nga popujt më të vjetër të Ballkanit dhe se shqiptarët e kanë prejardhjen nga ilirët, gjë që ky argument vazhdimisht është mohuar nga sllavet. Me zgjerimin (do thotë në fakt pushtim) e territoreve osmane në Ballkan, shek.. XIV, osmanët, dëshmon autori, gjithnjë e më shumë ndesheshin, (nuk ishin të mirëpritur) me shqiptarët. Prof. Engin, nuk e anashkalon dhe kalimin e shqiptarëve në islam si një faktor i rëndësishëm në historinë tonë arbërore, duke u shprehure se, në Shqipërinë e sundimit të Perandorisë Osmane, bejlerët vendas pranuan Islamin duke u përfshirë në sistemin e timarit dhe me kalimin e kohës Islami gjeti mundësinë të përhapej në mesin e shqiptarëve.

Kjo përhapje, e pranon autori, ishte një proces i gjatë që vazhdoi deri në shekullin XIX. Shqiptarët vazhdon autori, që jetonin në veri të Shqipërisë e kishin besimin katolik dhe islamin sunit, ndërsa ata që jetonin në jug përqafuan besimin ortodoks dhe bektashi. Shqiptarët, të cilët jetuan për shumë vite nën sundimin osman, pohon autori, ndryshe nga popujt e tjerë ballkanikë, ishin kombi që u identifikua më së shumti me osmanët. Kuptohet kjo ka ndodh për faktin se shqiptarët në pjesën më të madhe ishin islamizuar.

Autori, nuk i anashkalon ngjarjet më Kongresin e Berlinit të vitit 1878, kur Serbia, Rumania, Bullgaria  dhe Mali i Zi u shkëputën nga Perandoria Osmane dhe u bënë të pavarura dhe ku gjatë Kongresit të Berlinit u vendos që disa rajone të Shqipërisë t’i jepeshin shteteve fqinjë. Ky vendim i zemëroi shqiptarët dhe çoi në mbledhjen e Lidhjes së Prizrenit. Kjo organizatë që fillimisht kishte mbështetjen e Perandorisë Osmane, me kalimin e kohës, shprehet autori, filloi të mbështeste idenë e një Shqipërie të pavarur dhe përballë kësaj situate, Perandoria Osmane tërhoqi mbështetjen e saj dhe shpërndave Lidhjen e Prizrenit.  

Shqipëria e Veriut dhe Shkodra qëndruan, sipas autorit nën administratën osmane për më shumë se katërqind vjet. Gjatë gjithë kohës, pushteti osman, pati lejuar arsimin në gjuhën arabe, turke, por jo arsimimin në gjuhën shqipe. Sylltani, Abdyl Hamiti II e ruajti praktikisht sistemin osman të “mileteve”, që i identifikonte shtetasit shqiptar sipas fesë. Duke vepruar kështu, ai i krijoi pengesa dhe vështirësi të shumta për përdorimin e gjuhës shqipe.

Në lidhje me ketë fenomen, prof.,  Engin, shpjegon së, në vitin 1891 ndodhi një ngjarje interesante në vilajetin e Shkodrës: Me iniciativën e një prej personaliteteve të shquara të Shkodrës, Haxhi Hasan Efendi, në xhamitë e qytetit u nis një praktikë. Sipas kësaj, pas leximit të hutbes së xhumasë (të premtes) në arabisht, imami ua shpjegonte kuptimin në gjuhën shqipe xhematit (besimtarëve,) dhe më vonë, më urdhër të sulltan Abdylhamiti II, përfundimisht ndaloje hutben në gjuhen shqipe .

Shkodra, qyteti i madh i kulturës së kombit, vazhdon të jetë synim i qarqeve serbo – turke…Turqit thirren në historinë e gjatë të “bashkëjetesës”, që për shqiptarët nënkuptonte pushtimin, ndërsa malazezët e serbët, vazhdojnë të thirren në “të drejtën historike” që e paskan…? 

Dom Nikë Ukgjini: Shkodra vërtetë është shndërruar në qytet të lojërave të ndryshme agjenturore, në një qytet të “kontradiktave”…! Deri sa malazezet e serbët e mbajnë Shkodrën “si kryeqendër historike” të tyre, turqit në anën tjetër krenohen me atë, se “për 450 vite e kanë mirë administrua dhe se si në vitet 1912-1913, madje e paskan mbrojtur shqiptarinë e Shkodrës”!

Monumenti i Hasan Riza Pashës, në Shkodër, 2026 si dhe kryqi serb i Gjoçit në komunën Guri i Zi.

Në anën tjetër, qarqet e caktuar serbe e malazeze, shprehen se ushtarët e tyre gjatë Luftërave Ballkanike 1912-1914, ishin çlirimtarë dhe jo pushtues të Shkodrës, e në saj të kësaj “mirësie” shoqata, Rozafa-Moraça dhe Shën Jovan Vladimiri me ndihmën e qeverisë serbe, vendosen në Gjoç të Rragamit, Guri i Zi, në vitin 2012, përkujtimoren serbo-malazez në përkujtim të ushtarëve të vrarë, pa asnjë lloji leje ndërtimi!

Pastaj, ata “administratorët” (turqit) se sa e deshën Shkodrën dhe e mbrojtën nga malazezet e serbet më flamurin turk në krye, më së miri shprehet vet ushtaraku- studiuesi turk, Hamdi Ertuna në vitin 1986 , ku ai thotë: “Ndërsa Hasan Riza Pasha pak merrej me punët e shqiptarëve dhe më shumë preokupohej për dinjitetin dhe nderin ushtarëve turq. Ajo që donte me tepër ai ishte që forcat turke të tërhiqeshin në Anadoll me nder”. Dëshmi të ngjashme kemi edhe të dhjetëra studiuesve e diplomatë të huaj!

“Shkodranet” për borxhin ndaj kësaj ngjarje e personit në fjalë, në vitin 2007, ngritën në zemër të qytetit piedestalin, pa leje ndërtimi, e ku për çdo muaji marsi, mblidhen burrat e dheut tanë dhe atij turk, në shenjë nderimi e përkujtimi.

Pala “çliruese” e Shkodrës, me shoqatën, Rozafa – Moraça, për ngritjen e përkujtimores në Gjoç, me nxitjen time dhe gazetarit Marin Mema, me dokumentarin për problematiken në fjalë,  përfundoj në vitin 2019 në gjykatën e Shkodrës.  Padia që ngritur nga seksioni Anti-torrit, “për ndërtim pa leje e për nxitje të urrejtjes etnike”. Ndërsa pala “administrues e mbrojtëse” pala Turke, vazhdon me “qetësi e dashuri” të mbledh rreth piedestalit të Hasan Riza Pashes,  zyrtarë turq e jo vetëm, duke “salutue komandantin”, rrethua me hekura e restauruar, gjatë muajit prill 2024 më kujdes, në mënyrë që kujtesa e puna artistike të jenë sa më jetë gjatë!

Logjikisht shtrohet pyetja, po ne ku ishim, gjatë pushtimit të Shkodrës në vitin 1913?

Po a thua heroizmi e viktimat tona rreth 18.000, na ishin imagjinatë, ëndërr apo diç tjetër!?

Ata që  njohin mirë historinë shqiptare, e kuptojnë lehet së,  kur flasim për serbet si armiq, nënkupton së, po të njëjtën kohe jemi duke folur edhe për armikun tjetër Turkun dhe anasjelltas!  Sepse, kur kanë qenë  në pyetje shqiptaret, ata kanë treguar aleancën mes tyre si dy popuj vëllezër!

Për ndryshe nuk do na mbanin dje,  të pushtuar e sot të dominuar në shumë drejtime.

Por edhe paraja e huaj e shkreta ua ka bërë shpesh herë, disa shqiptarëve mendjen osmanli e sllavizëm ortodoks !

Prandaj më të drejtë shpeshherë nga thellësia e zemrës, gërthet klithma: O Shkodër, o qytet i kontradiktave!

Kritika të forta kanë ardhur prej meje gjithnjë në ketë drejtim. Edhe me rastin e aktivitetit, organizuar në Shkodër nga ambasada turke, më dt. 2 maj 2024, në kuadër të një Konference përkujtimore të 18 marsit të vitit 1915, të luftës së Çanakalasë, si dhe  më rastin e fundit të Shkodrës më dt. dt. 18. mars 2026, kur shpërtheva keqas ndaj drejtueseve të arsimit, më titullin: “Turqit po indoktrinojnë nxënësit e Shkodrës !” Duke u shprehur në vazhdim, së e konsideroj të papranueshme përfshirjen e nxënësve të shkollës artistike “Prenkë Jakova”, në këtë aktivitet, më 18 mars 2026, më nxitjen si shumë herë të Institutit, Turk, “Yunus Emre” me qendër në Shkodër.

Ja statusi që e pata shkruar më 23 mars 2026 : “Befasi në Shkodër , indoktrinomi i nxënësve të pafajshëm! Më 18 marsi – fitorja e Çanakalasë dhe dita përkujtimore e dëshmorëve”

Manipulimi edhe më nxënësit e shkollës se Mesme Artistike “Prenkë Jakova të Shkodrës! Është momenti i fundit, kur autoritetet e qeverisjes së Shkodrës, pata thënë, duhet të japinë llogari ligjore dhe morale, për pjesëmarrjen në organizimin e këtyre ngjarjeve të organizuara në Shkodër, nga Ambasada Turke në vendin tonë. Në veçanti është e papranueshme manipulimi më nxënësit e shkollës së Mesme Artistike “Prenkë Jakova” duke i bëre pjesë aktive të këtyre ngjarjeve të shumë të diskutueshme për historinë tonë. Gjeja më e vogël për momentin është dorëheqja e menjëhershme e drejtuesve të arsimit në Shkodër.

Ndërsa, statusi i Institutit Yunus Emre: Në kuadër të 18 Marsit – Fitorja e Çanakalasë dhe Dita Përkujtimore e Dëshmorëve, nën kujdesin e Ambasadës së Republikës së Turqisë në Tiranë, në bashkëpunim me Institutin tonë dhe Shkollën e Mesme Artistike “Prenkë Jakova” në Shkodër, u organizua Koncerti “Fitorja e Çanakalasë”.

Gjatë koncertit u interpretuan vepra që pasqyrojnë shpirtin e Çanakalasë, ndërsa nxënësit e shkollës artistike prezantuan edhe performanca instrumentale. Pas koncertit, i cili u ndoq me mjaft interes, aktiviteti përkujtimor vijoi në Maarif Campus Shkodër, ku u përkujtuan me nderim ushtarët nga Shkodra që ranë dëshmorë në Luftën e Çanakalasë, ndërsa shfaqja oratorike e realizuar nga nxënësit u vlerësua shumë nga të pranishmit. Falënderojmë nxënësit, mësuesit, drejtorin e Shkollës së Mesme Artistike “Prenkë Jakova”, z. Anton Kaftalli, si dhe drejtorin e Maarif Campus në Shkodër, z. Harun Kocaman, për kontributin e tyre të vyer.”

Kjo është propagandë e huaj, krejt legale, në vendin tonë, madje themi së ky fenomen mjerisht po ndodh gjithandej në trevat shqiptare …!

Me meremetimet e ndërtimet religjioze për interesa të huaja e prej të huajve, pas vitit 1999 në Kosovë dhe jo vetëm, ka zënë të ndryshoj shumëçka në mënyrën e të menduarit. Islami Politik, tashmë global, edhe në Kosovë e ka lënë e lë ndikimin e vet duke depërtuar tek njerëzit, sidomos tek shtresat më të varfëri të tyre? Si e shihni këtë problem të ri, të paimagjinueshëm deri dje?

Polemika  më e njohur në lidhej me çështjen e identitetit të shqiptarëve, lindor apo perëndimor para shumë viteve që zhvillua në mes dy figurave të spikatura të letërsisë shqipe, Kadarës dhe Qosjes, ku ishit edhe ju  të përfshirë,  çfarë mund të na thoni, në lidhje më debatin në fjalë, i cili është aktual edhe sot ?

Dom Nikë Ukgjini:  Me ëndje nuk dëshiroj të përgjigjem në pyetjen për islamin politik shqiptar, sepse është tepër e komplikuar, dhe  para gjithash i takon një kombi të përgjigjet, e jo një prifti, sikurse unë.

Por, mund  them  së neo-osmanizmi dhe Islami politik janë ideologji aktive dhe, sipas shumë analistëve, mjaft të rrezikshme për neve si shqiptare, të cilët për 450 vite qëndruam nen thundrën e tyre.

Turqia si bartëse kryesore e perandorisë osmane, synon të ushtrojë ndikim në të gjitha hapësirat ku jetojnë komunitete myslimane në Ballkan, jo përmes luftës, por përmes instrumenteve të fuqisë së butë, si institucionet fetare, arsimi dhe ndikimi kulturor. Sot fuqia e armikut nuk qëndron të shpata, por të aftësia për të thurur intriga. Prandaj, si një ngjarje më muzikë të huaj lindore në sfond,  e shoh dhe debatin e zhvilluar në mes Kadares dhe Qosjes, së, sa jemi të krishterë apo sa jemi myslimanë!?

Dom Nikë Ukgjini dhe Ismajl Kadare, Tiranë 2006

Debati më i madh intelektual mes dy, ndër mendjet më të ndritura të shqiptarëve, gjeniu i letrave shqipe, Ismail Kadare dhe akademiku i njohur Rexhep Qosja, debati i filluar në 2006 që pati gjatë deri 2010.

Pyetjet e ngritura ishin therëse: A është feja identitet? A e ka kombi vetëm një të tillë?

Në librin e Kadaresë “Identiteti evropian i shqiptarëve” botuar në vitin 2006, shpërfaqet një debat interesant mes autorit dhe Rexhep Qoses. Botimi i këtij libri, do të provokonte replika afro 4 vjeçar në përgjigje të pyetjes: çfarë jemi ne shqiptarët?

Ismail Kadare lartësonte tezën se shqiptarët, duhet të kapërxenimin 5 shekujt nën thundrën otomane, dhe të riktheheshin si princër të Evropës, tek ADN-ja e Skënderbeut.

Nën diellin pranveror të Prishtinës, Rexhep Qosja replikoi duke marrë në mbrojtje myslimanët shqiptarë, të cilët, ishin sipas tij, po aq shqiptarë, e po aq evropianë sa të krishterët e përqafuar nga Kadare.

Kadare nuk e fshihte në sprovën e tij bezdinë dhe kundërshtinë ndaj politikës shqiptare e cila qysh në vitet e para të demokracisë hodhi sytë, krahas Perëndimit, edhe në Lindje.

“Krejt si një shpend i verbër, një dërgatë shqiptare fluturoi me avion për në Xhedal, fluturim pas së cilit Shqipëria u gdhi në Ligën Islamike. Hotelet e shtrenjta të Dubait, të shoqëruar, ndoshta, nga dhurata të shtrenjta, ishin mjaft joshëse gjithashtu edhe për të majtën”, deklaronte Ismail Kadare.

Në replikë me Kadarenë, akademiku nga Kosova lëvronte një tezë tjetër, teksa shkruante esenë e tij ‘Identiteti kombëtar dhe vetëdija fetare”. “Shqiptarët i takojnë qytetërimit islamik, hiç më pak se qytetërimit të krishterë”, deklaronte Rexhep Qosja.

Thirrjet e Kadaresë për tu rikthyer tek origjina kristiane evropiane duke zhbërë ndikimet e pushtimit shumëshekullor turk, për Qosen ishin thirrje për të ndërruar fe, si një mobilizimin politik të krishterimit.

Provat e Qosjes nga pavetëdija, ishin të mbështetur në premisa të gabuara: në përpjekje për të dëshmuar, në njërën anë kundërshtitë kulturore midis Evropës e Lindjes myslimane, kurse, në anën tjetër, për të dëshmuar së, shqiptaret pasi janë si shumicë myslimane le t ‘i takojnë edhe qytetërimit të lindjes. Por, shtrohet pyetja, vallë a e ka të njëjtën shije fryti nga pema e shortuar, në krahasim më atë origjinale? Madje,  premisa e gabuar e Qosjes, ishte edhe ngatërrimi  apo unifikimi i identitetit fetar më atë kombëtar. Identiteti fetar, më tepër është një bindje, perceptim apo një kulture e caktuar e cila mundët edhe të devijoj gjatë rrugës, në krahasim më identitetin e kombëtar që është një ADN biologjike, një rrënjë e një ulliri, i cili nuk mund të prodhoj ferra.

Aktiviteti i organizuar për Riza Pashën në ambientet e Universitetit të Shkodrës, përgatitur nga ambasada Turke në Tiranë,  më 4 mars 2024.

Të quhesh mysliman shqiptar, do thotë t ‘i nënshtrohesh pik për pikë ligjit të Sheriatit, apo të jesh rebel. Dhe jo t’i nënshtrohesh si, psh., Kanunit të Lekës, i cili ka lindur dhe është zhvilluar s bashku më identitet tonë kombëtar, por të jetosh sipas urdhrave që merren në Mek e Medinë, në Arabin Saudite. Madje, vet Qosja, është rritur dhe edukuar sipas këtij Kanuni, si një e drejt zakonore që përfaqëson identitet tonë kombëtar!

Duke njohur Qosjen, dhe personalisht, më bindje e them se ai, nuk mund të ishte islamik, siç nga ndokush akuzohej! Sepse më veprat e tija, ka zbërthyer e zbatuar çdo gjë që është kombëtare, në mënyrën dhe formën e vet! Por,  ai pa vetëdijen e tij të plotë, ishte ngatërruar dhe përdorur, nga disa qarqe islamike shqiptare, që ju impononin në forma dinake, duke nxjerrë dhe interpretuar deklaratat e tij, qoftë edhe nga jashtë  konteksti, për t’i shfrytëzuar për llogarit e tyre dhe mundësisht,  për të sjell turbullira brenda kombit.

Sidoqoftë, ishin mendime të ndryshme, argumente të ndryshme, këndvështrime të ndryshme mbi të njëjtën çështje themelore e duke mos patur mëshirë t’i preknin njëri-tjetrit edhe plagët e së shkuarës.

Ismail Kadare me Rexhep Qosjen

Polemika zgjati për disa vite, duke përfshije edhe intelektual të tjerë, në mesin e të cilëve isha dhe unë i përfshirë, më shkrimin: “Rreth identiteti të shqiptarëve, polemika, Qosja –Kadare.,” (Koha Jonë, Tiranë, 15 qershor 2006).

Tema bosht e polemikes, ishte orientimi i shqiptarëve, drejt lindjes apo perëndimit! Në artikullin tim theksova, së çfarë të mirë (qytetërim) na kanë sjellë pushtuesit osmanë neve shqiptarëve, më së miri kuptohet nga ajo së çfarë ndodhi në Kongresin e Berlini në vitin 1878, kur edhe  përkundrejt peticioneve protestuese për mos copëtimin e trojeve shqiptare, Fuqitë e Mëdha duke identifikuar shqiptarët në masën 70 %  të islamizuar më turqit, vendosën që tokat shqiptare të bëhen plaçkë tregu ndërmjet: Perandorisë Osmane, Greqisë, Bullgarisë, Serbisë dhe Mali të Zi.

“Copëtimi i trojeve shqiptare pati pasoja jo vetëm politike kombëtare, por edhe pasoja të rënda fetare si pjesë e qytetërimeve. Ndërsa të flasësh,  së cili qytetërim është me i përparua, ai i Lindjes apo i Perëndimit, apo çfarë drejtimi duhet të marrin shqiptarët, është një polemikë shumë naive dhe primitive, sepse gjërat janë shumë të qarta si loti i syrit” ! Pata shkruar nder të tjera, për debatin,  Qosja – Kadare në lidhej me çështjen e identitetit kulturën dhe orientimin të shqiptarëve.

Por, megjithatë, e theksoj, së çdo kush i cili vepron për të mire dhe përparimin e kombit shqiptar, vetvetiu rreshtohet në vargun e atyre,  luftojnë me islamin global.

Prandaj,  pavarësish religjionit që e praktikojnë shqiptarët, duhet të jemi tepër të vëmendshëm dhe të qëndrojmë tek kultura jonë kombëtare, tek historia jonë, tek traditat tona, tek doket e zakonet tona shumëshekullore.

Gjithsesi duhet t’i përparojmë e forcojmë ato, e jo të bëhemi pjesë e kulturave të huaja që nuk e fshehin se duan të na asimilojnë dhe gllabërojnë në vendin tonë!

Intervistoj për librin “Shqiptarët në luftë me islamin Global”, Gjergj – Bajram Kabashi