Ai është nismëtar për bustin e arbneshit Kruno Krstiq në Shkollën Fillore të Arbanasit të Zarës.
Ndërsa, me ardhjen e Anton Çettës, më 2 shkurt 1990, Nisma u shndërrua në Lëvizje Gjithkombëtare për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë.
Komandant Shtabi për Mbrojtje Civile 1992-1993, në kuadër të Bashkësisë Lokale.
Me 20 tetor 2023 Vesel Lekaj me shokët e ngritën në këmbë një komb të tërë pas nismës së quajtur “Lëvizja e Deçanit”.
Ne më “nuk jemi Myslimanë”, patën thënë në atë kohë…!
Vesel Lekaj: Në pyetjen Tuaj të parë, mund të them se, ka shumë kohë që i kemi vërejtur këto dëmtime kolosale që i bëhen popullit tonë, në këtë drejtim.
Është trishtim se si kjo fe (islame), na bëri si të thuash, të përgjumur si popull, e që vepron hapur kundër gjuhës, historisë dhe përgjithësisht interesave kombëtare e shtetërore.
Që ta realizojnë këtë, ekstremistët islamik vihen në shërbim të projekteve dhe agjenturave antishqiptare, tërësisht hapur dhe para syve tanë. Sikur u “pajtuam” se kur e kemi këtë besim, u dashka t’ia lëmë fatit tonë të zi e të pashmangshëm tragjik, ashtu si në shtetet arabe të vendeve tjera.
Ne jemi popull i vjetër e autokton, i vetmi në Evropë që bartë kaq gjatë e në vazhdimësi një traditë të vjetër. Kemi rezistuar me shekuj, me sukses, kundër asimilimit tonë. I kemi humbur, pothuajse, nëntë nga dhjetë njerëzit tanë nëpër shekuj dhe nuk bën t’ju nënshtrohemi tashmë këtyre mbeturinave endacake.
E kemi tollovitur trurin disa kohë më përpara, se si mund t’i dalim përballë kësaj të keqeje. Çka është edhe më dëshpëruese se, vet brendia e Islamit si fe, lejon, stimulon dhe prodhon ekstremizëm, gjakderdhje edhe brenda llojit të vet.
Kjo është tejet fatale për një popull që ka këtë epidemi të brendshme dhe i cili mendon se nuk mund ta ndryshoi këtë dogmë arkaike, aq më shumë, mu në mes të këtij kontinenti.
Ne, nuk ishim ata që mund të përmirësojmë ose rinovojmë islamin ose diçka në këtë drejtim. Vendosëm të largohemi tërësisht nga kjo fe, ta kishim këtë veprim përnjëmend, pa mëdyshje, të guximshëm, njëherë e përgjithmonë.
Fillimisht, nuk e bëmë këtë veprim që ta kishin model njerëzit e tjerë. Folëm vetëm në emrin tonë personal. Kësisoj, kjo e kishte vizionin e vet fillestar. Ne e bëmë këtë veprim për idealin tonë, që të jemi të lirë dhe të rrjedhë gjithçka lirshëm e natyrshëm si një burim i pashtershëm nevoje. Kishim disa veprime kundër ekstreme e përvoja paraprake, shumë vite më përpara. Kemi menduar gjatë kohë për këtë punë dhe kemi qenë të gatshëm, që një ditë, do t’i dalim hapur të keqes, të bindur se do të ketë sukses.
Para 20 tetorit 2023, kishim kontakte të shpeshta me individ e grupe të ndryshme në tërë Kosovë. Shkova edhe në Zvicër. Vërtetë kishte përkrahje të madhe atje. Isha edhe në Shoqatën “Nënë Tereza” në Luzern. Atje. Ishte interesant një diskutim aty në zyrë. Kalova gjithandej. Të gjithë ishin të mllefosur kundër kësaj te keqeje, secili në rrethet e veta. Vështirësia gjendej në atë se cila do të ishte motoja qendrore e prononcimit tonë, fjalët që do t’i themi në at kuvend, që të ndikonte te publiku dhe masa e gjerë. Nuk duhej të përsëritej më, ai kundërshtimi i plogësht si deri tani.
Nuk do të duhej të ndodhte ajo metodë, si nëpër televizionet tona, ato narrative analistësh që kundërshtojnë përgjumshëm rrymat ekstreme dhe pastaj sikur bashkëjetojnë me ta, ose me ide të përafërta. Të parafrazonin më pastaj ndonjë paralele lëshimi e mirëkuptimi, të dyanshëm në dialog.
Ishte rrezik të dalim publikisht e të mos themi asgjë. Sloganet e vjetra, ndonëse të mira për kohën, tashmë nuk kishin ndikim në këtë kohë të re e moderne, në shtetin tonë tashmë të pavarur.
Qeveritë serbe e as Perandoria Osmane, tashmë nuk ishin këtej pari me topa e armë si dikur. Mund të dilnim të keqes hapur, pa na bërë syri frik.
Kishte edhe mendime të tjera. Vërtetë ishte demokraci mendimesh kundër këtij fenomeni të keq. Por të gjithë ishim të një qëllimi, se kjo sëmundje duhet të ndalet gjithsesi dhe secili më shumë se tjetri duhet dhënë kontributin e vet.
Kishte frikë ndonjëri nga pjesëmarrësit, se mos kjo dalje e jona publike kësisoj, po e dëmton, po e stimulon rritjen e ekstremit edhe më shumë. Ky fenomen veç po rritej me shpejtësi marramendëse. Ata u munduan ta shfrytëzojnë edhe këtë propagandë dhe kjo shihej në dalldisjen e hoxhallarëve, duke i nxjerrë të gjithë njerëzit e vet nga biruca, në sipërfaqe. Ne ishim të vetëdijshëm se kjo ideologji fetare e këtij lloji, i kish përmbysur vendet e lindjes, me tërë atë kulturë të lashtë (Askund më shumë se në Egjipt nuk është përdorur pija e verës). Të tillët, pasi po asimilojnë gati tërësisht Bosnjën, donin të na asimilonin edhe ne dhe po nxisnin pezmin Evropian kundër nesh. Pas 20 Tetorit, këto struktura kriminale organizative, dolën në sipërfaqe, të organizuara dhe të orkestruara. Ata tashmë bënin plane hapur dhe ekspozoheshin në rrugë, në festa, nëpër media.. se si mund të depërtonin në Evropë, përmes shqiptarëve.
E keqja, tashmë kishte ndërtuar fshehurazi strukturën radikale ekstreme, e gatshme për veprim e ballafaqim në sipërfaqe, gjë që edhe po ndodhte dhe po rritej me shpejtësi.
Kjo veprimtari asimiluese islamike tashmë shihet edhe me syrin e naivit më të madh.
Është një roman i tërë ngjarjesh perfide dhe përpjekjesh të atyre ditëve që mund të pasqyrohen më vonë, më gjerësisht.
Ekstremizmi po rritej me shpejtësi. Ta lëmë situatën të rrëshqas ashtu si në vendet lindore e duke qenë populli jonë, si të thuash, tepër i lashtë e me traditë, racë ilire, ishte vetëvrasja më e madhe shqiptare në histori. Ndoshta edhe mund t’i numëronim dekadat e fundit të asimilimit tonë të përgjithshëm, brenda Evropës katolike e të zhvilluar. Në zhvillimet dhe ndryshimet e mëdha dhe ato moderne, janë përmbysur popujt e vegjël e të mëdhenj, që s’kanë ditur dhe s’kanë pasur gjeturi. I ka ngulfat oqeani i madh i jetës.
Kishte individ dhe grupe paraprake shqiptare që ishin marrë me këtë fenomen, ekstremizmin dhe e kishin shtjelluar këtë problematikë me vite. Kishin edhe programe konkrete, se si duhej të luftohej e tërë kjo. Shihej se atyre s’ju mungonte guximi, dija as veprimtaria patriotike, por ndoshta metoda, çelësi, mënyra që aktivizon fort masën atdhetare e nacionaliste dhe e bën së tepërmi të guximshme për ballafaqim.. Kjo masë paraprake e njerëzve, fillimisht ishte energjia më vitale që ndihmonte ato ditë nismën tonë, që i dha grusht të keqes. Që ishin shumë aktiv.
Dolëm në sipërfaqe një masë e madhe njerëzish dhe kundërshtuam ekstremizmin, me moton:
Nga sot e tutje, nuk jemi më mysliman. Kishte duartrokitje të forta.
Të nesërmen, ne bëmë një deklaratë të përgjithshme për media sipas prononcimeve tona të ditës së parë, e cila duhej t’i qëndronte kohës..
I cilësuam dy ekstreme fetare që rrezikojnë fizikisht dhe si identitet popullin shqiptar: islamizmi dhe ortodoksia serbe. Se ekzistojnë segmente të këqija të këtyre dy feve dhe jo për ato dy fe si tërësi, po sidomos për ekstremizmin si veçanti brenda tyre.
Ne i kemi ruajtur monumentet tona fetare gjatë gjithë historisë edhe atëherë kur ortodoksia serbe i ka uzurpuar dhe tjetërsuar me forcë kishat tona të hershme.
Që në zanafillën e vet, romantizmi dhe komunizmi i shekullit 19 –të, u përdorën kundër shqiptarëve. Evropa lejoj dhe ndihmoj në krijimin e shteteve artificiale sllave, vetëm që të mos ishin myslimane.
Në këtë zonë gjeografike, midis lindjes e perëndimit, ishte e vështirë të jetohej.
Rënia e Bizantit nga turqit ka mbetur variant i interpretimit ndryshe nga e vërteta e dikurshme. Pas fitore së rusëve mbi turqit, është interpretim sllav i historisë për ortodoksinë në sytë e perëndimit. Historianët perëndimor roman, dhe gjithë politika e tyre, e interpretojnë gabimisht si të tillë çfarë thonë sllavët. Shqiptarët autokton kanë mbetur peng i një realiteti që ekziston krejt ndryshe.
Kjo është ajo nyja e botëkuptimit që shqiptarët i ka lënë në një ngërç e pa përkrahje, mes këtyre dy kulturave që po na godasin nga të gjitha anët. Vetëm si autokton dhe jo mysliman që ishim, mund ta zgjidhim drejt këtë histori që po na dëmton rrënjësisht.
Që në zanafillën e vet, romantizmi dhe komunizmi i shekullit 19 –të, u përdorën kundër shqiptarëve, ndihmuan në romantizmin nacionalist për krijimin e shteteve të reja sllave në Ballkan, në kurriz të tokave tona dhe asimilimit të po këtyre njerëzve si shumicë në ato sipërfaqe, gjurmët e të cilave shihen deri në ditët tona. I vetmi popull që u rreziku si komponentë e tërë kësaj, si nga Lindja ashtu edhe nga Perëndimi, më së shumti ishin shqiptarët. Si të krishterë, serbët, kanë shfrytëzuar pezmin Evropian kundër vet islamit.
Pati reagime të mëdha pozitive, por edhe shqetësime e shpifje ndaj jush…?
Vesel Lekaj: Po, pati përkrahje të madhe ato ditë dhe, si të thuash, për një kohë të gjatë, ishte ngjarja kryesore në media dhe e bisedave ndër njerëz.
Edhe tani, pas afër tre vjetëve, ka mbetur ngjarje e tillë me intensitetin dhe interesin e madh dhe i shumëfishuar së tepërmi numri i veprimtarëve.
Çdo dit ka aderime të reja e prononcime kundër të keqes. Ka edhe veprimtari individuale, grupore, shoqata dhe organizata të shumta në këtë drejtim.
Secili organizim ndihmon në llojin e vet. Këto grupe nuk duhet të ndalen por të ndihmohen dhe t’ju njihet kontributi i madh atdhetar. Janë shpresa e shumëfishuar e këtij vendi. Gjatë rrugëtimit, herë njëra e herë pala tjetër, prijnë dhe e parakalojnë suksesin e madh.
Më kujtohet se, në intervistën publike, në TV Dukagjin, ato ditë në Prishtinë, kishim më shumë se gjysmën e mbështetje popullore, qysh ditëve të para. Këtë na konfirmoi atëherë edhe stafi i televizionit.
Kanë pasur presione psikologjike, nga më të ndryshmet, aktivistët që morën pjesë në ngjarjen e ditës së parë të 20 Tetorit. Në disa mjedise kishte edhe hamendje të fortë se çfarë paska ndodhur atë pasdite aty edhe pse na njihnin njerëzit.
Ka pasur ndonjë rast që pjesëmarrësin e ngjarjes, nuk e ka zënë gjumi gjithë natën dhe për disa ditë me radhë.
Disa nga fëmijët e pjesëmarrësve në ngjarje, kanë lotuar përpara prindërve të vet, kur kanë lexuar e dëgjuar fyerjet e komentuesve ekstremistë dhe thirrjet tjera telefonike kundër tyre.
Por, kryesisht, shumica e përballoi këtë dhe shumë shpejt, edhe pjesa tjetër u konsoliduan fuqishëm dhe nuk u ndalën.
Ky drejtim atdhetar në rritje, do t’i disiplinon më shumë qytetarët dhe do t’i ndryshoi për të mirë kudo.
Pse zgjodhët pikërisht Deçanin për themelimin e kësaj Lëvizjeje? Menjëherë nisi propaganda kundër saj duke e cilësuar lëvizje përçarëse, se po financohet nga qarqe antishqiptare, nga Serbia etj. Pati tentim që t’ju ballafaqojnë me gjykatë dhe a ju ka ftuar prokuroria? Edhe në Deçan prej nga jeni Ju, u gjeten prononcime kundër jush, ju etiketuan me lloj-lloj fjalësh dhe mu aty pak më vonë e dekoruan një hoxhë të njohur për ekstremizëm të hapur…?!
Vesel Lekaj: Vetëdija shqiptare tashmë është më homogjene sesa në të kaluarën.
Ky tubim i 20 tetorit 2023, mund të mbahej kudo në Kosovë. Në tubim kishte nga të gjitha rrethet, ndonëse do të vinin shumë fish më shumë, po ta kishin ditur paraprakisht.
Por edhe Deçani dhe përgjithësisht Dukagjini, megjithatë, i ka disa përparësi në traditë, pozitë gjeografike etj. Edhe këtu mund të mbahej. Në vazhdimësi, në këto anë ka pasur edhe fuqi ekonomike. Kanë shfrytëzuar edhe Bjeshkët e Nemuna, që në të kaluarën më lehtë të përballohej dimri. Deri diku, kishin një ekonomi stabile.
Kullat familjare prej guri tre apo katër kate, me mure oborri, edhe sot duken si kala dhe fortifikata identiteti.
Vesel Lekaj tek varri i Josip Reles në Arbnesh të Zarës, dramaturgut të parë modern në letërsinë shqipe
Në vetëm pak breza, Dukagjinasit dalin që të gjithë të krishterë. Edhe shqiptarët e krishterë të pa asimiluar sot në fe, në shumicë janë nga këto rrethe. Edhe pozita gjeografike ishte më e përshtatshme në kufi me vendin amë. Nuk i duronin okupatorët shumë.
Sa i përket propagandës kundër Lëvizjes sonë, kjo pritej. Vetëm një i marrë mund ta mendonte ndryshe. Kjo fytyrë e keqe veprimi dhe zhvatjeje e ekstremit, është parë gjithandej me praktikat e vendeve sllave dhe atyre në lindje. Ekstremistët islamik na akuzojnë për ato veprimtari të pista që i kanë dhe notojnë vet. Ata e dinë se mund t’i shfrytëzojmë edhe të dhënat e sigurta për të vërtetat e tyre.
Ata arrestohen çdo dit nga organet e sigurisë dhe nuk qesin gjak.
Në kushte të tjera, për abuzime të grave dhe vajzave, ata do të ndiqeshin edhe me Kanun. Ju kujtohen vrasjet dhe përdhunimet e pafundme që ju bënë disa familjeve shqiptare në luftërat e Sirisë dhe aktet tjera klandestine e terroriste kudo në Evropë.
Sa i përket individëve që u përfolën në Deçan, Prishtinë e në ndonjë vend tjetër, nuk kemi të dhëna të plota. Nga ana tjetër, dihet se e keqja organizon betejën aty ku fillon. Por e dimë një gjë se në Deçan, shembuj kundër ekstremizmit islam, ka sa të duash. Duke ju thënë edhe flliqtana. Këtu, në përgjithësi, banorët kanë qëndruar stoik dhe na mbështesin. Çdo dit bisedojmë me veprimtarë dhe grupe atje.
Ne i kemi njoftuar disa segmente të sigurisë dhe institucioneve tona, paraprakisht për këtë nismë. Po mundohemi t’ju krijojmë mundësi inkuadrimi në nismën tonë, çdo shqiptari, për të mirën e përgjithshme. Nga ana tjetër, duhet ditur se ky drejtim nuk është aq i lehtë. Nuk mund të themi se truri i secilit është i përgatitur këtu.
Kemi raste individuale, që fillimisht na kanë sulmuar, si mysliman që ishin, por më vonë, të njëjtit, u bënë shqiptarë të krishterë katolikë dhe bile të devotshëm, të rikthyer në fenë e të parëve dhe po vendosin edhe kryqe.
Ne kemi anëtarë të shumtë nëpër partitë politike. Ata shpesh na pyesin e shkruajnë se, a po kemi ndihmë nga eskorta e tyre partiake. Ata gëzohen kur ne bisedojmë dhe e pohojmë, pro këtë.
Pas daljes tonë në sipërfaqe, ne kemi paraparë edhe kundërshtime të forta nga të gjitha anët, sepse rrjeti islamik dhe financat e tyre kanë qenë marramendëse, që nga e kaluara dhe po vazhdon deri në ditët tona. Njerëzit që financohen nga islamikët, herët a vonë, kanë detyrim të hapin gojën, duke bërë propagandë për ta, e në favor të tyre.
Kur doli Nisma në sipërfaqe, në vend se të gëzoheshin, disa individ politikë e partiak, përfolën menjëherë, se ne do të themelonim parti politike. Këto shqetësime i kishin më së shumti ato grupe përfituese, që e kanë shfrytëzuar e shkatërruar më së shumti këtë vend. Të tillët u ndjenë të shqetësuar e të hutuar njëlloj me ekstremistët islamik.
Në anën tjetër, sot është një gamë e madhe udhëheqëse e adoleshencës politike, që janë shumë aktiv, por të pa përvojë. E keqja në këtë drejtim mund të shkoi në kahet e paparashikuara për vendin tonë.
Por, të tillët nuk mund t’i qortojnë, e as t’i përmirësojnë zhvatësit e deridjeshëm duke nxjerrë dhëmb dhe sjellje të pa cipë, siç po ndodhë tani.
Sa i përket pyetjes për prokurorinë, ata nuk na kanë ftuar. Nëse na thërrasin, ne ju përgjigjemi. Këto thashetheme janë më tepër akuza shpifëse dhe propaganduese. Që ta ushqejnë popullin me mashtrime e dyshime të vazhdueshme kundër nesh. Këta janë armiq të përbetuar dhe kësisoj duhet të kujtohen dhe të evidencohen.
Nga ana tjetër, llumi liberal dhe disa analistë të zëshëm, duke fjetur në shtratin zhvatës të këtyre rrymave, mundohen ta mbajnë mesin dhe balancimin e feve si të njëjta. Ata duan të duken se janë me të gjithë dhe të mos u prishet rehatia.
Disa nga politikanët tanë udhëheqës, nga frika e humbjes së pushtetit dhe duke qenë tej mase të korruptuar, e me vepra të këqija, deri në pakufi, nuk morën masa ndaj këtij fenomeni, pas luftës çlirimtare. Përkundrazi, hezituan, disa të tjerë filtruan me këto forca ekstreme.
Si Nismë, ne jemi nisur nga gjendja faktike në Kosovë dhe nuk morëm përgjegjësinë e kundërshtimit të problemeve tjera fetare, jashtë territorit të Republikës së Kosovës edhe pse kjo po bëhet vetëdije e përgjithshme nacionale, e të gjithë shqiptarëve, kudo që janë.
Me fenë islame në zemër të Evropës, çdo luftë që e fituam, pas pak vitesh, do të rikthehet në zero, aty ku e filluam.
Edhe evropianët, kanë bërë lëshime e gabime në këtë drejtim dhe tashmë i frikësohen të ardhmes, së fëmijëve të vet. Në vendet e tyre, ata kanë filluar të marrin masa urgjente për ekstremizmin dhe emigracionin.
Sot, në viset shqiptare, atje ku ka më pak liri, ka më shumë fe islame.
Ne nuk duam që në emër të kësaj feje, të copëtohemi si Bosnja.
Sot, jemi të rreshtuar krah me koalicionin më të madh botërorë në histori, kësisoj, për herë të parë, me mundësi kaq të mëdha.
Padrejtësitë kryesore, duhet t’i largojmë dal ngadalë dhe jo ato përnjëherë.
Mos t’i frikësojmë aleatët tanë, ku disa nga ata, kanë përgjegjësitë, në padrejtësitë e hershme, si ato të ndarjes së tokave tona, por që sot, shumica prej tyre, janë me ne.
Detyra jonë, është mbrojta, afirmimi dhe rikthimin i shqiptarëve në identitet si qytetërim, paqe, vlerë njerëzore e kulturore.
Vetëm ky drejtim, do t’i zgjidhë njëherë e mirë, të gjitha problemet, pas kaq shekujsh.
Njerëzit serioz të Lëvizjes, dhe simpatizantët e saj, t’ju shmangen përplasjeve politike dhe interesave të tyre klanore. Politizimi partiak i Lëvizjes është kanceri më vdekjeprurës i saj. Megjithatë, këmbëngulësia e anëtarëve pro këtij misioni, është më e madhe se ndarja politike mes tyre.
Asnjë drejtim tjetër, nuk të provokon gjendjen emocionale, me plot sakrifica, batica e zbatica, sa nisma në fjalë. Anëtarët e saj duhet të kenë shumë mirëkuptim mes njëri tjetrit.
Këtë iniciativë e nisëm si atdhetarë, e jo si fetarë të ndarë në katolikë e myslimanë. Të gjithë jemi bashkë, shqiptarë. Intelektualët, duhet të inkuadrohen më shumë, në këtë projekt madhor. Nuk mjafton duke thënë se, jemi kundër kësaj të keqeje. E disa të tjerë, duke e pritur shumicën ose përfundimin apo fitojmë apo jo.
Familjet, tashmë e kanë ritmin e rikthimit në rrënjët e veta dhe po largohen nga e keqja edhe zyrtarisht. Ta bëjmë realitet këtë mrekulli shpirtërore, në favor të kombit. Këtë veprim të madh, historik e stabilizues.
Së shpejti do të shpërthejë një vlug i madh i njerëzish, i ndryshimeve dhe përparimeve të përgjithshme, në interes të kombit tonë.
Që nga 20 tetori 2023, Lëvizja ka marrë hov dhe është bërë pjesë e preokupimit në hapësirat shqiptare dhe në mërgatë. Çdo ditë familje të shumta i rikthehen besimit, rrënjëve të mëparshme që kishin. Duket se është tërbuar Bashkësia Islame dhe qarqet tjera antishqiptare …?!
Vesel Lekaj: Ky vullnet i madh, kjo nismë nuk përshkruhet me fjalë. Ka raste kur në bisedë me veprimtarët tanë të grumbulluar, kemi qeshur me zë të lartë. Ky drejtim është nevojë urgjente e kohës.
Është mirë që kjo të kuptohet sa më shpejt prej të gjithë shqiptarëve e aq më tepër prej atyre veprimtarëve që merren me politikë ose e ndjejnë veten me përgjegjësi në këtë shoqëri. Shumë aktivistë politikë e të kulturës, ende nuk janë në nivelin e këtij trendi të ri e të nevojshëm që kërkon koha. Nuk e kemi luksin të jemi aq modest në këtë situatë, kur edhe në Evropë kanë filluar ndryshime të mëdha. Kush do të na besonte sikur të fillonte Lëvizja jonë këtë vit.
Do të keqkuptoheshim nga perëndimorët si të vonuar, ashtu si shpeshherë në histori. Presioni ekstremist dhe nevojat tona, diktuan në mënyrë autonome që të ishim dukshëm më syçelë e më të shpejtë sesa ata. Ata u mrekulluan dhe u befasuan për mirë me punën tonë. Ata panë djemtë tanë të guximshëm, largpamës e patriotë. Sikur donin t’i kishin dhe t’i edukonim edhe fëmijët e tyre kësisoj.
Ky drejtim dhe vetëm ky drejtim nuk falë. Patriotizmi i rrem këtu bie.
Hoxhallarët, gati në përgjithësi, duken lakuriq me ato prononcime dhe veprime publike që kanë bërë deri më sot. Ndonjëri prej tyre ka filluar t’i bëjnë disa veprime të vogla pozitive dhe kjo është mirë. Por duhet të lëvizin më përpara që të mos kuptohen ato gjeste e veprime sa për sy e faqe. Që ta ndjejnë veten tamam shqiptarë, duhet t’i rrokë reforma përparimtare, ashtu si ne, që të jemi të mirë të gjithë.Ata duhet ta ndjejnë veten shqiptarë dhe t’i bashkohen dramës së përgjithshme sepse është në të mirë, së pari, të familjeve të tyre dhe shoqërisë në përgjithësi.
Si nismë, ne nuk u ndikuam nga askush, as nga brenda, as nga jashtë, e as nga rrethanat momentale të situatave, qoftë në Lindje apo kudo tjetër në botë.
Përfaqësuesit kryesorë të fesë islame, këtë e dinë mirë, por duan t’i shiten me mashtrim, simpatizantëve të vet ekstrem.
Hoxhallarët e shumtë të Ballkanit dhe shërbimet serbe, janë bërë bashkë, në dramën e madhe të asimilimit tonë.
Asnjë shtet Ballkanik, nuk i ka disa prijës fetarë, aq antikombëtar, sa shqiptarët, kundër vendit të vet.
Nuk ka më urgjencë për shqiptarët, sesa të hiqet ky mentalitet lindor, si kulturë dhe si fe, në këtë pjesë të Evropës.
Largimi nga islami ekstrem, është patriotizëm, është ndër dy atdhetarizmat më të mëdhenj në histori, që pas vdekjes së Skënderbeut dhe pavarësisë së vendit tonë.
Imami i keq, duhet të bojkotohet nga kontaktet dhe nga të gjitha shërbimet, e sidomos në varrime, nga lamtumira e fundit e jetës sonë tradicionale.
Nisma jonë, nuk u themelua që të bisedoi me prijës të tillë fetarë, dhe as që t’i komentoi librat e tyre të teologjisë. Islami, nuk mund ta kontrolloi ekstremin, brenda llojit vet. Fëmijët tanë, nuk keqpërdoren më, duke terrorizuar si klandestin, metropolet e Evropës, e duke qenë pjesëmarrës, në luftëra të huaja, të pakuptimta.
Ne e dimë se, në shumicë, shqiptarët, nuk janë fetarë dhe janë më të liruarit nga këto ngarkesa tepricë, nga të gjithë popujt tjerë të Evropës.
Por ne, nuk e kemi luksin të deklarohem zëshëm, se jemi aq neutral me fe,
e ateistë, kur disa nga familjet tona, i kemi ende në kulturën e huaj lindore dhe në evidencat e tyre, e duke na përsëritur çdo dit, at përqindje poshtëruese, në sytë e botës.
Me 6 maj 2026, në Zarë të Dalmacisë, ku Ju jepni mësim, u shënua viti jubilar i 300 –vjetorit të ardhjes së arbëneshëve në Zarë nga Shkodra e rrethinat e saj? Largimi i tyre nga vatrat e veta, ndodhi prej pushtimit osman. A tërhiqni ndonjë paralele të së kaluarës dhe pasojave që i ndjejmë edhe sot dhe si mund ta përshkruani me pak fjalë këtë…?
Vesel Lekaj: Në Arbënesh të Zarës, fillimisht kanë dhënë mësim Pashk Bardhi, Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Shtjefën Gjeçovi etj. Dikur më vonë, deri më 1937, ka dhënë mësim edhe Niman Ferizi, sekretari i Bajram Currit i cili po at vit vdiq ose u helmua në Zarë.
Në ndërtesën e gjimnazit ku jap mësim, në mesin e shekullit të 19, ilirishtja është mësuar si lëndë primare krahasuar me të gjitha lëndët tjera. Kjo e dhënë me fotografi është në korridorin e shkollës.
Në këtë vit jubilar festohet edhe 300-vjetori i ardhjes së Arbëneshëve nga Shkodra me rrethe në Zarë. Këto ishin migrime nga represioni i Perandorisë turke si dhe nga faktorë të tjerë e për qëllime të tjera.
Ky vend ka dhënë edhe intelektualë, dhe personalitete me kulturë konkurruese evropiane. Këtu ka histori të mundimshme, tepër interesante dhe shumë gjëra për ta, në vendin tonë nuk dihen plotësisht.
Me 6 maj, në Prishtinë, gjithashtu festohej ditëlindja e Gjergj Kastriotit. Skënderbeu si krye hero, është mbi secilin religjion, është vet ekzistenca e kujtimit dhe jetës sonë. Në hartat e gjimnazit, këtu në Zarë ku mësohet, është e vendosur vetëm fotografia e tij për rezistencën dhe luftën anti osmane.
Në Zarë të Dalmacisë, të njëjtën ditë përkujtimi, rikujtohej ardhja e Arbanasëve këtu.
Përgjithësisht emigracioni shqiptar në vendet Ballkanike, e sidomos në ato të ish Jugosllavisë, ka finesa të propagandës serbe kundër nesh.
Shtetet e reja të dala prej saj, nuk janë të liruara krejtësisht nga kjo murtajë e vjetër.
Nuk janë të liruar plotësisht nga fama e keqe dhe nostalgjia për të kaluarën.
Kroacia, për dallim, ka përparimin më të madh në raport me të tjerët, për shqiptarët. Këtë situatë dhe nevojë imediate, duhet ta ndihmojmë të gjithë ne, në interesa të dyanshëm. Kësaj mund t’i dalin edhe pengesa. Popullata e saj është e arsimuar, e kulturuar dhe i duan shqiptarët. Ndryshe, shumë shqiptarë luftuan për çlirimin e Kroacisë dhe një pjesë e tyre ranë nëpër ato beteja. Nga ana tjetër, më shumë se gjysma e këtij vendi janë autokton ilirë.
Arbëneshët janë një urë lidhëse e këtyre përpjekjeve, vuajtjeve dhe historive të përbashkëta. Ata janë dhe e ndjejnë veten autokton, të njëjtësuar me vendësit si kroatë, e sidomos me Dalmatët. Në mesjetë e më herët, nuk janë parë dallime.
Ndërtimtarë e shumë njerëz të tjerë të ditur, kanë pasur një mbiemër të vetëm, ilirë, përgjatë gjithë bregdetit të Adriatikut.
Por levat komuniste ende ekzistojnë dhe përmes tyre ndikimi serb ende është prezent në rajon, sidomos kur është në pyetje çështja shqiptare.
Ata patën ndërhyrë edhe në Lëvizjen e Ljudevit Gajit, për të mbetur ngërç ky identitet i dikurshëm autokton.
Arbëneshët u larguan nga vatrat e tyre nga dhuna osmane.
Papa Klimenti 11 –Albani, organizoi Kuvendin e Arbërit për rezistencë kundër turqve dhe asimilimit shqiptar përmes peshkopit Vinqenc Zmaji (Vicko Zmajević).
Vinqenci i vizitoi këto treva, disa vjet para se të vinte me të shpërngulurit. Ai donte të dinte fillimisht numrin e të krishterëve këtu. Më pastaj udhëhoqi ekspeditën e shpërnguljes së shumë familjeve shqiptare, më 1726, etj. Papa Klementi nuk ishte tashmë në këtë jetë. V. Zmaji e ka varrin këtu në Zarë. Këtu Roma e sidomos Selia e Shenjtë, donin të kishin ndikim në këtë qytet të pushtuar herët nga Venediku.
Fillimisht venedikasit nuk i lanë banorët e ardhur, të strehoheshin në qytet, në ato kushte të këqija atmosferike. Të ardhurit tashmë ishin banorët e parë jashtë mureve të kalasë. Por me kalimin e kohës, Kryepeshkopi Vinqenc i futi brenda banorët.
Të ardhurit ishin punëtorë, këmbëngulës, profesionistë dhe të civilizuar. Që në vitin 1725, Zmaji shkroi për idenë e themelimit të një seminari që do të kishte për qëllim edukimin e klerit ilir. Sipas Ivica Matešić Jeremija, fillimisht, nxënësit mësonin shqip se nuk njihnin gjuhë tjetër.
Në pjesën e dytë të shekullit 18, këta banorë shtegtarë të ardhur nga Shkodra e rrethinat e saj, ishin shumicë në këtë qytet.
Kur e pyeta një arbënesh të moshuar se, sa përqindje jeni tani këtu në këtë lokalitet? Ai mu përgjigj si me humor: Në Varrezat e Vjetra ende jemi shumicë, por jo edhe në qytet.
Në fund të shekullit 14 –të (1396), piktori rektor -Gjon Durrsaku, ishte larguar nga pushtimi turk. Ishte shpërngulur universiteti i Durrësit këtu në Zarë, me suitën e vet mësimdhënëse dhe bashkëvendës të tjerë të shumtë. Kishin themeluar Universitetin e parë në Zarë, në kishën e Shën Dominikut dhe tashmë kjo e dhënë figuron në historikun e këtij vendi, vetëm tani në shekullin 21.
E keqja tjetër është se shqiptarët ende po shpërngulen, jo vetëm nga vendi i vet i origjinës, i vjetër e i begatë, por edhe nga vendbanimet që erdhën dikur dhe të cilët kishin krijuar historinë e vet, në interes të përgjithshëm.
Në fillim ishit mjaft të pranishëm në jetën publike, por më vonë duket se u tërhoqët? Pse? Personalisht isha vitin e kaluar kur u përkujtua dyvjetori i Lëvizjes së Deçanit… A do të kremtohet për çdo vit themelimi i kësaj lëvizjeje…?
Vesel Lekaj: Po, normal, do ta festojmë këtë ngjarje në vazhdimësi, si edhe të tjerët do ta kujtojnë pas nesh, në forma të ndryshme. Kjo do t’i shërbej vendit më gjatë, deri sa të çlirohemi tërësisht nga këto ndërhyrje të kulturës së huaj.
Pushtuesve serbo-turq, po u shkatërrohen financat qindra vjeçare që kanë bërë.
Ata janë të tërbuar tani. Në shumë drejtime, rezistenca jonë, më shumë i shkatërron synimet serbe nga ato turke, e krejt në fund ato arabe. Në Lëvizjen e Deçanit, jemi një shoqëri e lirë aktivistësh e përparimtarësh. Këtu ka vetëm veprimtarë me kulturë e vendosmëri të madhe njerëzore. Dikush po i quan edhe misionarë.
Nuk ka hierarki e as kryesi. Këta veprojnë me vullnet të lirë. Të gjitha përgjegjësitë janë të barabarta dhe intensiteti i punës është i tillë, i lirë. Nuk e kemi ndalur aktivitetin. Përkundrazi. Është masivizuar rezistenca. Ne jemi të kujdesshëm në veprime. Vet ky drejtim, nuk është pronë private e një apo disa individëve, e as e një Lëvizjeje të tërë. Populli e ka mare rrugën e vet. Nuk ndalet. Çdo dit dëgjojmë mrekulli.
Si koordinator i Lëvizjes, nuk kam folur shumë. As në rrjetet sociale. Masivizimi i lëvizjes kërkon kujdes të shtuar. Shumë veprimtarë po punojnë. Vet logoja “Edhe unë jam Deçan” ishte dizajn nga një mërgimtar me vullnet atdhetar e që unë as sot nuk e njoh.
Fillimisht, këtë aktivitet tonin e emërtuam si “Nisma e Deçanit”, por të tjerët, kur e masivizuan, e quajtën “Lëvizja e Deçanit”. Nga vrulli i madh, pati disa propozime të tjera, të quhet edhe si Lëvizje kombëtare, Dardane, e ndonjë slogan të ngjashëm. Kjo ishte mirë, por e kishim frikë tollovinë, se nuk do të dihej sigla burimore që e lindi. Mund të keqpërdorej lehtë një emërtim tjetër, nga individ të tjerë e me qëllime të tjera.
Jemi prezent në jetën publike dhe private, pa u ndalur fare. Kjo Nismë nuk varet tani nga aktiviteti individual i cilit do prej nesh edhe nëse dikush ndalet. Përkundrazi, nevoja që kanë shqiptarët për këtë drejtim, i bën ata më dinamikë dhe rezistenca kundër të keqes, po rritet shumë. Të gjithë shqiptarët, në një mënyrë ose tjetër, janë inkuadruar në këtë drejtim, për të dhënë kontribut. Kjo punë dallon nga drejtimet tjera në përgjithësi. Është drejtimi më me interes për vendin. Është rritur mbështetja atdhetare nga të gjitha shtresat e shoqërisë. Në fund të fundit, jemi të gjithë shqiptarë dhe duhet ta mbrojmë këtë vend. Ne u japim mundësi ndryshimi edhe atyre që janë egërsisht kundër nesh. Kemi shumë shembuj të zbutjes së tyre, të reflektimit pozitiv. Familjet që kanë dhënë heronj e kontribut të madh, t’ju ruhen grackave islamike që të mos i zbehin të rënët për liri.
Ka edhe hoxhallarë që na mbështesin. Ka disa që i besojnë historisë sonë dhe fitores. Ata e kanë nuhatur këtë. Disa nga këta janë edhe pjesë e ndonjë procesi më të hershëm.
Pa qenë të vetëdijshëm për historinë tonë te vjetër e të re, nuk do të çelej aq lehtë ky drejtim.
Është tradita e fortë e këtij vendi që ndihmon secilin. Ne nuk jemi as arab e as sllav.
Këtë drejtim e nisëm vet si nevojë dhe askush nuk qëndron para ose prapa nesh. Këtë e dinë faktorë të brendshëm dhe të jashtëm.
Nevojën tonë, nuk do të dinte të na mësonte e as të na diktonte askush, as miqtë tanë më të mëdhenj çlirimtarë. Askush më mirë se vet, nuk t’i qanë hallet tua. Vetëm më pastaj mund të ndihmojnë. Ne nuk lodhemi për ata që dezinformojnë qëllimshëm sepse në etapën e dytë, kjo hakmerret kundër.
Nuk është kjo një betejë ditore që ata kaq shpejt ti harxhojnë plumbat.
Përkujtimet do të vazhdojnë se jemi të përkohshëm dhe një ditë do të vdesim, por nevoja e këtij drejtimi do të jetë gati e përjetshme.
Nëse nuk këndellen të gjitha partitë politike dhe institucionet shtetërore, si Arbërorë (shqiptar), e deri sa t’i kthehemi vetës, çka na pret dhe çka duhet të bëjmë si komb…?
Vesel Lekaj: Fatkeqësisht, partitë politike po vendnumërojnë ende në këtë drejtim. Ende dominon logjika e vjetër e epërsisë islamike dhe mos guximi qytetar për ballafaqim me te. Mashtrimi islamik është ngulitur thellë në mentalitetin e partive tona politike. Me këto grupe radikale po ka probleme vet perëndimi, e që i ka banorët të gjithë të krishterë. Ndërsa, ne, përveç se popullatën shumicë i kemi në islam, të paktën të deklaruar, plus ekstremin e futur brenda, e i cili ka gjetur teren më të lehtë për keqpërdorim dhe financim të paligjshëm.
Pluralizmi politik te ne, duket edhe i pa përvojë për shkak të keqbërësve të shumtë.
Kësi sojë, deri diku, ende dominon logjika familjare dhe regjionale në udhëheqje.
Kjo edhe për shkakun se, partitë politike janë udhëhequr nga një mendësi gjysmë fisnore, disa nga këto i përshkonte edhe kërcënimi si fenomen.
Pas lufte, të dukej demokracia si pluralizëm armësh. Këtë situatë të brishtë e ka shfrytëzuar Serbia dhe ekstremi fetar islam. Islami mashtrues, është prezent në institucionet tona. Ka gjetur teren dhe mbështetje nga segmentet e shumta të korruptuara. Korrupsioni është burim i të gjitha të këqijave. Islamikët i kanë shumë në qejfe njerëzit e tillë.
Nën diktatin e këtij keqpërdorimi të madh, forcave ekstreme, duan të futen në parlament. Të gjithë individët ose zyrtarët e paguar nga agjenturat islamike në Kosovë, duhet të flasin ose të veprojnë hapur, në favor të tyre. Islami politik po e rrezikon edhe mërgatën shqiptare në perëndim.
Të ndërpritet ky model i islamit në Evropë, ky imazh nën emrin tonë, se s’është kulturë e jona. Nën shembullin tonë të pa qenë, mos të helmohen fëmijët atje.
Medresetë, e sidomos shkollimi teologjik në Lindje, jenë bërë prodhim i kundërt arsimor e zakonor me kulturën dhe familjet tona. Sa shumë nxënës janë helmuar në këto vende.
Kur miqtë tanë kanë pyetur për shkallën e rrezikshmërisë së grupeve ekstreme tek ne në Kosovë, disa nga njerëzit tanë të pushtetshëm, e kanë zvogëluar këtë fenomen, kanë mashtruar.
Përgjigja e tyre ndaj kësaj ka qenë aq e vakët, e marrjes nën mbrojtje të këtij fenomeni antishqiptar. Dukuri kjo tashmë e shndërruar në slogan të përsëritur justifikimi, aq pa turp e pa mend, sa na kanë dëmtuar jo vetëm tani por që nga 1912 -të.
Në shumë raste e drejtime, në shtetin tonë laik, ekstremistë islamik, ushtrojnë veprimtarinë e tyre tërësisht hapur.
Mashtrimi ishte shpesh herë i trefishtë. Prijësit fetarë në Kosovë, në të shumtën e rasteve i kanë gënjyer udhëheqësit tanë vendorë e këta të fundit aleatët që na çliruan. Ky zinxhirë ende po vazhdon.
Lëvizja e Deçanit dal-ngadalë po e ndihmon këtë situatë, duke qitur në sipërfaqe këtë të keqe e me rrezikshmëri të lartë. Tokat dhe njerëzit tanë u tjetërsuan dhe u asimiluan në emër të kësaj. Duhet të jemi të kujdesshëm dhe homogjen, fillimisht brenda vetes sonë, e pastaj me të tjerët, në kontinentin tonë të lashtë.
Në globin tonë, jemi përpara ndryshimeve të mëdha. Është koha jonë dhe askush mos t’i del përballë si pengesë këtij përparimi të madh.
Diçka që lindë dhe fillon nga poshtë, nga masat e gjera popullore e qytetare, reforma është e plotë dhe fitimtare.
Reformat që lindin nga lartë, nuk janë krejtësisht të pastra e të suksesshme. Ato, në shumë raste i mbytë korrupsioni, ndërhyrjet dhe kompromiset.
Do të ketë ecje të mëdha të shqiptarëve në këtë drejtim dhe jemi në anën e duhur.
Vetëm në dritën e një situatë tjetër të ndryshimeve, në një të ardhme jo fort të largët, do ta shohim e kuptojmë, ashtu të lirë kur do të jemi, se sa gjumin e thellë dhe letargjinë e gjatë e paskemi pasur.
Kisha e Arbneshit në Zare të Kroacisë, ndryshe e quajtur Zonja Jonë e Loretos
A shihni ndonjë tendencë konkrete serbe në këtë drejtim, pasi edhe qarqet akademike serbe që kanë njohuri për religjionet tek shqiptarët, e priten me nevozizëm dhe shqetësim daljen në skenën publike të Lëvizjes së Deçanit ?
Vesel Lekaj: Serbia shqetësohet aq sa edhe Turqia e sotme me tendenca otomane që ka. Turqit nuk i duan shqiptarët bashkë. Shikoni deri ku ka mbërri luksi i tyre i prononcimit uzurpator. Serbët, si të krishterë që janë, shpresojnë ta rikthejnë Kosovën me ndihmën e Rusisë por edhe të disa aleatëve tradicionalë të tjerë katolikë në Evropë. Ky rikthim i shqiptarëve në krishterim, do ta ndërroj gjeopolitikën në favor tonin. Këtë e thonë të gjithë, e tha edhe një ish ambasador Jugosllav në Turqi pas dolëm ato ditë tetori në sipërfaqe. Këtë rrezik e panë serbët dhe hodhën një Non Paper, i publikuar dhe shkruar kështu: Zagreb me 9 shtator 2024, -Për diskutim me shefin e diplomacisë në Ministrinë e Punëve të Jashtme. Strukturat e vendeve të huaja nuk janë konfirmuar ende por potencialisht janë nga Republika e Serbisë dhe Federata Ruse dhe krijimi i një mikroshteti në Kosovë. Përgaditjet për krijimin e një mikroshteti rreth Manastirit të Deçanit, – përfundon shënimi.
Ata shpikën fantazmën sikur po krijohet një mikroshtet katolik rreth Manastirit të Deçanit, me qëllim që të shpallin vetë ekstra territorin si mikroshtet për kishën e Deçanit dhe sipërfaqet tjera. Meqenëse ligjet e Kosovës dhe Kushtetuta jonë nuk lejojnë devijim dhe janë me besueshmëri Euro-amerikane dhe e kanë ndihmën e tyre.
Serbët hodhën sloganin Non Paper për ndërhyrje dhe mosrespektim të këtyre ligjeve në të ardhmen.
Sipas tyre, nëse rikthimi në katolicizëm i shqiptarëve, nuk do të ketë sukses, ata nuk do të bëjnë zë. Nuk vlen Non-Paper i tyre. Serbëve ju konvenon që të vazhdojmë e të jemi të gjithë mysliman. Kësisoj, ata shpresojnë që një ditë t’i marrin tokat tona dhe turqve t’ua lënë, njerëzit mysliman pa atdhe. Të gjithë shqiptarët do të jenë në një shtet bashkë dhe të krishterë katolikë. Pa merak. Shqiptarët dhe ndërkombëtarët të mos bien në këtë grackë, pre e propagandës serbe.
Qershor 2026, Zarë, Dalmaci
