Nga xhamia tek fronti, nga fronti tek Dosja “Leptir”

Ka histori që fillojnë me një predikim.

Ka të tjera që fillojnë me një thes parash.

Dhe ka histori që fillojnë shumë më herët, në një zyrë të ftohtë të një shërbimi sekret, ku dikush hap një dosje dhe shkruan emrin e një njeriu që duhet vëzhguar, komprometuar ose kontrolluar.

Historia e radikalizmit fetar në Kosovën e pasluftës duhet lexuar pikërisht në këtë rend.

Jo si përrallë.

Jo si teori konspirative.

Por si një zinxhir ngjarjesh, parash, ideologjish, rrjetesh dhe operacionesh, ku faktet duhet të ndahen me kujdes nga hamendësimet.

1937 — IDEJA QË NUK DUHET HARRUAR

Më 7 mars 1937, Vaso Çubriloviqi paraqiti në Beograd memorandumin e tij famëkeq “Dëbimi i shqiptarëve”.

Çubriloviqi nuk e trajtonte çështjen shqiptare thjesht si një problem administrativ. Në projektin e tij për largimin e shqiptarëve nga Kosova, ai parashikonte edhe keqpërdorimin e ndikimit fetar dhe të strukturave shoqërore si instrumente politike.

Kjo është e rëndësishme jo sepse çdo zhvillim i mëvonshëm duhet t’i atribuohet Çubriloviqit.

Por sepse dokumenti dëshmon se keqpërdorimi i identitetit, fesë, demografisë dhe propagandës si mjete të politikës shtetërore nuk është një ide e lindur dje.

Kosova doli nga lufta e vitit 1999 e shkatërruar.

Xhamitë duhej të rindërtoheshin.

Institucionet duhej të rindërtoheshin.

Jeta duhej të rindërtohej.

Dhe kjo ishte krejt normale.

Por në këtë hapësirë të zbrazët pas luftës hynë edhe disa organizata gjoja humanitare fetare dhe shumë financues misteriozë nga jashtë.

Studimet akademike dokumentojnë një prani të madhe financiare nga vendet e Gjirit.

Dhe këtu duhet të jemi konkretë:

bëhet fjalë kryesisht për Arabinë Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe, Katarin dhe Kuvajtin.

Një studim akademik vlerëson rreth 800 milionë dollarë financime dhe investime nga agjenci dhe organizata të vendeve të Gjirit në Kosovë gjatë periudhës 1999–2015, me një pjesë të konsiderueshme të fondeve të drejtuara në infrastrukturën fetare, edukimin fetar, pagesat e personelit fetar dhe ndërtimin ose rindërtimin e xhamive.

Rreth 250 xhami, sipas këtij vlerësimi akademik, mund të kenë pasur financim të plotë ose të pjesshëm nga burime të vendeve të Gjirit. Shifra e saktë nuk është e padiskutueshme, sepse financimet ishin shpesh të fragmentuara dhe jo gjithmonë transparente.

Këtu duhet bërë dallimi që shpesh humbet në zhurmën politike:

problemi nuk është xhamia.

Problemi nuk është besimi.

Problemi janë rrymat ideologjike që mund ta shfrytëzojnë fenë për të ndryshuar shoqërinë dhe për të prodhuar bindje politike ose militantiste.

Në këtë kontekst duhet përmendur pa e fshehur terminologjinë:

vehabizmi dhe selefizmi.

Jo çdo selefist është terrorist.

Jo çdo vehabist është terrorist.

Dhe jo çdo organizatë që financoi një xhami kishte lidhje me terrorizmin.

Por është fakt se pas luftës u shfaqën në Kosovë interpretime shumë më konservatore dhe neofundamentaliste të Islamit, përfshirë literaturë dhe predikime të lidhura me tradita selefiste dhe vehabiste. Studime të fundit theksojnë se financimet e vendeve të Gjirit ndikuan në mjedisin fetar dhe në përhapjen e interpretimeve selefiste/neofundamentaliste, ndërsa një pjesë e literaturës së sigurisë dokumenton edhe sjelljen e literaturës vehabiste dhe selefiste në Kosovë.

Sepse një ndërtesë nuk radikalizohet.

Njeriu radikalizohet.

Në vitet e para të pasluftës, disa organizata saudite patën ndikim të madh në Kosovë.

Një raport i Kongresit amerikan i vitit 2003 përmendte, ndër të tjera, trajnime fetare për 50 imamë dhe myftinj dhe aktivitete të gjera të organizatave saudite në Kosovë.

Por Arabia Saudite nuk ishte e vetme.

Në periudha të ndryshme u shfaqën edhe financime nga Kuvajti, Katari dhe Emiratet e Bashkuara Arabe. Hetimet dhe studimet kanë dokumentuar raste ku këto fonde kalonin përmes fondacioneve, individëve dhe organizatave humanitare, duke e bërë më të vështirë gjurmimin e origjinës dhe destinacionit të tyre.

Këtu fillon pjesa që duhet analizuar seriozisht:

paratë nuk blejnë vetëm tulla.

Ato mund të blejnë ndikim.

Dhe ndikimi, kur kombinohet me ideologji, literaturë, predikues, bursa dhe rrjete sociale, mund të prodhojë diçka shumë më të fuqishme se një xhami e re.

Mund të prodhojë një botëkuptim të ri.

Dhe kur një botëkuptim i tillë shkëputet nga tradita vendëse shqiptare e Islamit dhe lidhet me një identitet transnacional, politik dhe konfliktual, atëherë problemi nuk është më vetëm teologjik.

Bëhet problem sigurie.

Pastaj erdhi Siria.

Dhe aty u pa rezultati më dramatik.

Sipas të dhënave të Qendrës për Luftën kundër Terrorizmit në West Point, 355 qytetarë të Kosovës — 256 burra, 52 gra dhe 47 fëmijë — udhëtuan drejt Sirisë dhe Irakut ndërmjet viteve 2012 dhe 2015.

Burime të tjera japin shifra pak më të larta, rreth 403 persona.

Departamenti amerikan i Shtetit vlerësonte rreth 250–300 luftëtarë të huaj nga Kosova në vitin 2015.

Shifrat ndryshojnë sipas periudhës dhe metodologjisë.

Por jo realiteti:

Kosova, për numrin e banorëve, u shndërrua në një nga burimet më të mëdha të luftëtarëve të huaj në Evropë.

Kjo nuk është propagandë.

Është statistikë.

Por rruga drejt frontit nuk kalonte domosdoshmërisht drejtpërdrejt nga Kosova në Siri.

Turqia dhe veçanërisht Stambolli u shfaqën si nyje të rëndësishme tranziti.

Në dokumentet amerikane të sigurisë gjenden raste konkrete të qytetarëve të Kosovës që udhëtuan përmes Maqedonisë drejt Stambollit dhe mbërritën në Aeroportin Atatürk, përpara se të përpiqeshin të kalonin në Siri. Në një rast të dokumentuar, dy qytetarë të Kosovës u kapën nga autoritetet turke teksa përpiqeshin të hynin në Siri dhe më pas u kthyen në Kosovë.

Edhe dëshmitë e personave që udhëtuan drejt Sirisë përshkruajnë fluturime nga Kosova drejt Stambollit, ku më pas rrjetet shqiptare i ndihmonin për të kaluar drejt territorit sirian.

Prandaj, nëse flasim për rrugët e udhëtimit, Stambolli duhet të përmendet si një nga korridoret kryesore të tranzitit, dhe jo të krijohet përshtypja se çdo udhëtim kalonte përmes Aeroportit të Beogradit.

Kjo është pikërisht ajo që e ndan dokumentimin nga legjenda.

Këtu duhet të jemi të saktë.

Jo çdo imam ishte ekstremist.

Jo çdo xhami ishte qendër radikalizimi.

Jo çdo organizatë humanitare ishte pjesë e ndonjë projekti të fshehtë.

Dhe jo, myslimanët shqiptarë nuk janë problemi.

Problemi ishte një rrymë radikale islamike që u përpoq të keqpërdorte fenë si instrument mobilizimi politik dhe militantist.

Dhe kjo nuk është më vetëm teori.

Në Kosovë pati arrestime.

Pati procese gjyqësore.

Pati dënime për rekrutim dhe pjesëmarrje në organizata terroriste.

Pra:

dosje, jo thashetheme.

gjykata, jo Facebook.

statistika, jo legjenda.

2019 — SHTETI SHKON PAS TYRE

Në prill 2019, Kosova, me ndihmën amerikane, ktheu nga kampet në Siri 110 qytetarë të saj: 4 burra, 32 gra dhe 74 fëmijë.

Së bashku me të kthyerit më parë, numri arriti në 242 persona, ndërsa numri i përgjithshëm i personave të lidhur me udhëtimet nga Kosova, përfshirë fëmijët e lindur në zonat e konfliktit, ishte rreth 431.

Kjo është pika ku propaganda duhet të heshtë.

Sepse shteti nuk predikon.

Shteti vepron.

Heton.

Gjykon.

Rehabiliton.

Dhe mbron qytetarët.

Kjo duhet thënë qartë.

Kosova nuk është Kandahar edhe pse qëllimi i shërbimeve sekrete serbe dhe ruse për ta shndërruar ne Kandahar dhe për ta prishur me Uashingtonin dhe Brukselin është i padiskutueshëm.

Myslimanët kosovarë nuk janë talebanë.

Islami tradicional shqiptar nuk është ekstremizëm.

Dhe shumica e imamëve nuk kanë lidhje me terrorizmin.

Por të mohosh se pas vitit 1999 pati një depërtim të ideologjive radikale fetare në Kosovë është po aq absurde sa të pretendosh se çdo besimtar është ekstremist.

Të dyja janë gënjeshtra.

Njëra lind nga urrejtja.

Tjetra nga frika.

A mund të ketë shërbime sekrete që përpiqen të manipulojnë ekstremizmin?

Sigurisht.

A mund të përdoren rrjete fetare, para, informacione dhe propaganda për qëllime të inteligjencës?

Historia moderne është plot me shembuj.

Por këtu duhet të ndalemi para se të kalojmë nga analiza në fantazi.

Nuk kemi prova të mjaftueshme për të thënë se shërbimi sekret serb ka krijuar të gjithë rrjetin e radikalizmit islamik në Kosovë.

As nuk kemi prova të besueshme që mund të vërtetojnë si fakt skemën e pretenduar të pagesave prej 50.000, 75.000 apo 100.000 euro për luftëtarë, terroristë apo “shehidë”.

Nëse një ditë dalin dokumentet, atëherë ato duhet të publikohen.

Por derisa të dalin:

pretendimi mbetet pretendim.

Dhe gazetaria nuk duhet të ndërtojë prova nga dëshira.

Por kjo nuk do të thotë se pyetja duhet mbyllur.

Përkundrazi.

Duhet të bëhet më e fortë:

Kush përfiton nga radikalizimi i shoqërisë shqiptare?

Kush përfiton kur një shqiptar i Kosovës fillon ta shohë veten jo si qytetar të Kosovës, por si ushtar të një lufte të huaj?

Kush përfiton kur të rinjtë largohen?

Kush përfiton kur Kosova paraqitet në botë si “Kandahar i Evropës”?

Kush përfiton kur imazhi i një shoqërie evropiane, pro-perëndimore dhe demokratike zëvendësohet me stereotipin e një shoqërie ekstremiste?

Dhe, mbi të gjitha:

Kush përfiton politikisht dhe strategjikisht nga dobësimi i shtetit të Kosovës?

Këto janë pyetje.

Jo përgjigje të gatshme.

Edhe historia e Aeroportit të Beogradit duhet trajtuar me të njëjtën disiplinë.

Mund të ketë pasur raste të individëve nga Kosova që kanë përdorur Beogradin si pikë tranziti.

Mund të kenë ekzistuar rrugë ajrore, tokësore dhe dokumente të ndryshme.

Por pa dokumente konkrete nuk mund të shkruhet si fakt se Aeroporti i Beogradit ka qenë një korridor i organizuar për luftëtarët kosovarë drejt Sirisë, Irakut, Libisë apo fronteve të tjera.

Dhe pikërisht këtu duhet të kujtojmë Stambollin.

Sepse për udhëtimet drejt Sirisë ekzistojnë dëshmi dhe raste të dokumentuara të përdorimit të Turqisë dhe Aeroportit të Stambollit si nyje tranziti.

Kjo nuk provon se çdo i ri shqiptar kalonte nga Stambolli.

Por provon se Stambolli ishte një korridor real dhe i dokumentuar.

Ndërsa për ta shndërruar Aeroportin e Beogradit në një “qendër të organizuar” të një skeme të tillë, duhen dokumente konkrete.

Dhe këtu ndryshon gazetaria nga propaganda:

Propaganda thotë:

“E di.”

Gazetaria pyet:

“Ku është dokumenti?”

Këtu historia bëhet shumë më interesante.

Sepse në vend të spekulimeve kemi një dokument konkret, për të cilin Prokuroria Speciale e Kosovës ka bërë pretendime konkrete.

Sipas aktakuzës së bërë publike në gusht 2026, në telefonin e sekuestruar të Fatmir Shehollit është gjetur një dokument me emrin “Leptiri”.

Sipas Prokurorisë, dokumenti pretendohet se është hartuar në vitin 2001 nga strukturat e sigurimit shtetëror serb, RDB.

Dhe objektivi?

Albin Kurti.

Në atë kohë, Kurti ndodhej në burgjet serbe.

Sipas aktakuzës, dokumenti përshkruante një plan operativ për komprometimin dhe rekrutimin e tij, me synim ushtrimin e presionit ndaj tij për bashkëpunim me RDB-në.

Dhe metoda?

Ajo është shumë më interesante se emri.

Vëzhgo.

Mblidh informacion.

Gjej dobësitë.

Komprometo.

Ushtro presion.

Rekruto.

Kjo është logjika klasike e një operacioni inteligjent.

Sipas përshkrimeve të publikuara në media, dokumenti përmban të dhëna personale dhe vëzhgime mbi Kurtin, përfshirë pretendimin se ai kishte shprehur dëshirën të largohej nga Kosova pas lirimit dhe të shkonte në Norvegji.

Emri “Leptir” do të thotë “flutur”.

Një emër pothuajse poetik.

Por, sipas përshkrimeve të dosjes, qëllimi nuk ishte aspak poetik.

Ishte komprometimi.

Dhe këtu ndodhet pjesa që duhet të na bëjë të mendojmë.

Nëse një strukturë shtetërore serbe kishte hartuar një plan për komprometimin dhe rekrutimin e një të riu shqiptar që ndodhej në burgjet e Serbisë, atëherë kemi të bëjmë me një fakt shumë më të rëndë se një shpifje e zakonshme politike.

Kemi të bëjmë me një model.

Një model ku kundërshtari nuk eliminohet domosdoshmërisht me plumb.

Mund të eliminohet me dosje.

Me shpifje.

Me kompromat.

Me presion.

Me manipulim.

Dhe, nëse nuk funksionon, me përpjekje për ta izoluar politikisht.

Këtu duhet të bëjmë një dallim shumë të rëndësishëm.

Albin Kurti nuk duhet paraqitur si pjesë e një skeme të komprometimit vetëm sepse emri i tij shfaqet në të.

Përkundrazi.

Nëse përmbajtja e “Leptirit” konfirmohet nga gjykata, atëherë Kurti shfaqet pikërisht në anën tjetër të skemës:

si objektiv i saj.

Si njeri që strukturat serbe kishin interes ta vëzhgonin, ta komprometonin dhe ta rekrutonin.

Dhe kjo e ndryshon krejt kuptimin e historisë.

Sepse sot Kurti është bërë një nga kundërshtarët më të zëshëm të ambicieve politike dhe territoriale të Beogradit ndaj Kosovës.

Ai ka shtyrë përpara shtrirjen e autoritetit të institucioneve të Kosovës në veri dhe ka sfiduar struktura paralele serbe atje.

Pikërisht për këtë arsye duhet bërë pyetja:

Çfarë interesi ka Serbia që ta dobësojë politikisht një figurë që e konsideron pengesë për projektet e saj ndaj Kosovës?

Përgjigjja nuk ka nevojë të ndërtohet nga fantazia.

Ajo mund të kërkohet në dokumente, në deklarata publike, në operacione propagandistike, në financime dhe në rrjete.

Sepse nëse një shtet e konsideron një politikan pengesë strategjike, atëherë komprometimi i tij bëhet një instrument politik shumë më i lirë se një luftë.

Këtu duhet të jemi edhe më të kujdesshëm.

Nuk mund të thuhet si fakt se çdo kundërshtar politik i Kurtit punon për Serbinë.

Kjo do të ishte absurde.

Por mund të shtrohet një pyetje legjitime:

Kush përfiton nga rrëzimi i Kurtit?

Serbia mund të ketë interes.

Struktura politike serbe që kundërshtojnë integrimin e veriut në sistemin kushtetues të Kosovës mund të kenë interes.

Mediat që funksionojnë si megafonë të narrativave propagandistike serbe mund të kenë interes.

Kundërshtarët politikë të Kurtit mund të kenë interes elektoral.

Dhe çdo agjent shqipfolës që do të vepronte për llogari të një shërbimi të huaj do të kishte, natyrisht, interes ta dëmtonte atë.

Por këto janë kategori interesi, jo prova individuale faji.

Prandaj hetimi serioz duhet të mos pyesë:

“Cili është tradhtari?”

Duhet të pyesë:

“Kush financon?”

“Kush komunikon me kë?”

“Kush shpërndan cilin material?”

“Nga vjen informacioni?”

“Kush e prodhon shpifjen?”

“Kush e amplifikon?”

Dhe në fund:

“Kush përfiton?”

Mos hetoni mendimet.

Hetoni paratë.

Mos hetoni patriotizmin.

Hetoni rrjetet.

Mos hetoni fjalët.

Hetoni dokumentet.

Ndoshta problemi nuk është të gjejmë një dorë të vetme që shpjegon gjithçka.

Ndoshta problemi është të kuptojmë se si funksionojnë sistemet.

Paraja krijon ndikim.

Ndikimi krijon rrjete.

Rrjetet krijojnë ideologji.

Ideologjia prodhon njerëz të manipulueshëm.

Propaganda i mobilizon.

Dhe shërbimet sekrete, kur duan, përpiqen t’i përdorin këto dobësi.

Kjo nuk do të thotë se çdo gjë është komplot.

Do të thotë se komplotet ekzistojnë dhe duhet të provohen me dokumente.

Dhe kjo është pikërisht arsyeja pse “Leptir” është më interesant se njëqind teori në Facebook.

Sepse aty nuk kemi vetëm një histori.

Kemi një dokument të pretenduar.

Kemi një aktakuzë.

Kemi një institucion që e ka futur atë në një dosje.

Dhe kemi një proces gjyqësor që duhet të tregojë se çfarë është e vërtetë dhe çfarë jo.

Nëse njëra dorë përpiqet ta radikalizojë një pjesë të shoqërisë shqiptare,

dhe një dorë tjetër përpiqet të komprometojë figurat politike që e sfidojnë Serbinë,

atëherë duhet të pyesim nëse këto dy dukuri duhen parë gjithmonë të ndara.

Jo për të shpikur një komplot.

Por për të kuptuar mekanizmin e dobësimit të një shteti.

Një Kosovë e paraqitur si vatër ekstremizmi fetar është më e lehtë për t’u sulmuar propagandistikisht.

Një Kosovë e përçarë politikisht është më e lehtë për t’u manipuluar.

Një Kosovë me politikanë të komprometuar është më e lehtë për t’u kontrolluar.

Dhe një Kosovë me qytetarë që nuk i besojnë më institucioneve është më e dobët se një Kosovë me njëqind tanke më pak.

Prandaj lufta moderne nuk zhvillohet gjithmonë në llogore.

Ndonjëherë zhvillohet në telefon.

Në një portal.

Në një dokument.

Në një llogari anonime.

Në një fondacion.

Në një xhami.

Në një hotel ku dikush takohet me dikë.

Ose në një zyrë ku dikush hap një dosje.

NË FUND MBETET NJË PYETJE

Kur dikush i thotë një të riu:

“Shko të vdesësh për kauzën!”

ndërsa vetë qëndron në shtëpi,

me gruan,

me fëmijët,

me makinën,

me rrogën,

me telefonin,

dhe me një fjalim të ri për sakrificën,

atëherë njeriu normalisht fillon të dyshojë.

Sepse ndoshta nuk kemi të bëjmë me heroizëm.

Ndoshta kemi të bëjmë me outsourcing të heroizmit.

Të tjerët japin jetën.

Dikush tjetër merr ndikimin.

Dikush tjetër merr paratë.

Dikush tjetër merr pushtetin.

Dhe dikush tjetër, në një zyrë shumë më të qetë, hap dosjen tjetër.

Ndoshta edhe atëherë quhet:

“Leptir”.

Flutur.

Vetëm se kjo flutur nuk është krijuar për të fluturuar.

Është krijuar për të kapur dikë.

Dhe nëse duam ta mbrojmë Kosovën, duhet të mësojmë të dallojmë tri gjëra që propaganda gjithmonë përpiqet t’i përziejë:

fenë nga fanatizmi,

patriotizmin nga manipulimi,

dhe

faktin nga gënjeshtra.

Sepse një shoqëri që nuk i dallon këto tri gjëra mund të bëhet pre e kujtdo:

e predikuesit,

e propagandistit,

e politikanit,

ose e shërbimit sekret.

Dhe kjo do të ishte tragjedia e vërtetë.

Jo se dikush e quan Kosovën “Kandahar”.

Por se dikush mund të përpiqet ta bëjë Kosovën një vend ku të tjerët mendojnë për ne, vendosin për ne dhe, në fund, vdesin për ne.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe kuptimi më i errët i “Leptirit”.

Një flutur e vogël që duket e pafajshme në letër.

Por nëse pas saj fshihet një mekanizëm kompromat-i, atëherë ajo nuk është flutur.

Është rrjetë.

Dhe rrjetat nuk kanë nevojë të duken.

Mjafton që të presin momentin kur dikush të bjerë në to.