Fehmi Ajvazi

SHTETI I POLITIKAVE SISTEMATIKE ASIMILUESE

Minoriteti rumun në veri-lindje të Serbisë (Vojvodinë dhe Timok ), ka një histori permanente “kujdesi” të shtetit serb: historinë e përpjekjeve sistematike të Beogradit për ta asimiluar.

Larg syve të opinionit dhe larg çdo aktiviteti, Beogradi vazhdon të adoptojë dhe të zbatojë praktikat e njohura qysh prej fillimit të dekadave të para të shekullit XIX-të: nxitjen dhe detyrimin e asimilimit të atyre që nuk janë serb! Në kontekst, bëhet fjalë për pakica të ndryshme që, as nuk kanë qenë në të kaluarën dhe as nuk janë edhe sot, të pakëta! Bie fjala, në territorin e Serbisë, sot jetojnë shqiptarë, boshnjak, kroat, mysliman, rom, malazias, bullgar, hungarezë, rumunë etj. Në përqindje, ky fakt duhet të përbëjë një shkallë të lartë të popullsisë, s’i tërësi, kur krahasohet me numrin real të popullsisë serbe. Por, çfarë ndodh në Serbi me pakicat dhe me komunitetet e ndryshme ? A ka hequr dorë Serbia nga e kaluara e saj krimogjene dhe nga metodat e organizuara për t’i asimiluar bashkësitë dhe komunitetet jo serbe ?
Teoritë dhe praktikat serbe, njësoj s’i edhe në të kaluarën, të agrivuara dhe të standardizuara mbi politika historike thellësisht nacionaliste, në mënyrë sistematike ndjekin kursin e organizimit dhe të zbatimit të presionit propagandistik, të politikave administrative – shtetërore dhe të dhunës fizike kundrejt asimilimit të atyre që nuk janë serb. Saktësisht, kjo nuk është një gjë e re, një praktikë e re serbe: ka me dhjetëra e me qindra ide, plane dhe projekte të hartuara dhe të zbatuara në këtë drejtim. Ndonëse, është e pamundur që t’i numërojmë të gjitha, unë po e përmend këtu njërin prej projekteve më morbide me natyrë të këtillë të hartuar në kulm të zhvillimit të luftës së dytë botërore nga serbi, Dr. Vasa Qubrilloviq: “Problemi i pakicave në Jugosllavi” (3 nëntor, 1944). Prandaj, kushdo që e lexon këtë projekt, e që s’i bosht kryesorë ka shpërbërjen e shqiptarëve dhe shndërrimin e pakicave të ndryshme nacionale në pakica fetare, nuk e ka të vështirë që t’i kuptojë format, mënyrat, metodologjitë dhe mjetet që Beogradi i ka përdorur, hapur dhe fshehur për shpopullimin-asimilimin e jo serbëve!

“Rumunët” e Serbisë

Sot, njësoj si edhe në të kaluarën, Serbia nuk u ndahet politikave shtypëse dhe asimiluese kundër atyre që nuk janë serb. Në një gjendje të këtillë, ndodhet pakica rumune që jeton brenda territorit të Serbisë. Dhe, duhet të theksojmë se pak kush e di se në Vojvodinë dhe sidomos në Serbinë lindore, jetojnë qysh prej moti qindra e mijëra rumunë. Ata, nuk kanë qenë asnjëherë në gjendje të qetë, dhe as nuk janë trajtuar mbi konceptin politiko-juridik që i krijon standardet e trajtimit pozitiv – të mirëqenë. Në fakt, as Jugosllavia komuniste dhe as Serbia e sotme demokratike, nuk e kanë trajtuar këtë komunitet ( numerikisht të theksueshëm) sipas kritereve dhe kushteve favorizuese – prosperuese. Përkundrazi ! Në kontekst, justifikimi kryesorë i Serbisë sot, kundrejt kësaj pakice që jeton në Luginën e Timokut është një “teori” kamufluese serbe sipas së cilës, shumica e rumunëve i përkasin një grupi etnik të ndryshëm: grupit Vlleh (Vlach). Por, ky është veç justifikim – kundrejt qëllimeve të djeshme dhe të sotme serbe. Pse?
Teoria e këtillë serbe, rrëzohet apriori me faktin se në përiudhen mesjetare, fjala “Vlach”, me të gjitha variantet e saj, ka qenë e përdorur për komunitetet që flisnin neo-latinisht në Evropën Qendrore dhe në Evropën Jug-Lindore. Më vonë, kjo fjalë u bë rrënja e emrit “Vlahia” (Ëallachia – anglisht), historikisht krahina e jugut të Rumanisë bashkëkohore. Prandaj, nga pikëpamja e studimeve teorike dhe shkencore, “vlach” është një fjalë arkaike për rumunët e tanishëm!
Teoria e sotme serbe mbi “vllehët e saj”, rrëzohet edhe më tepër nga faktet jo vetëm historike, por edhe ato administrative-statistikore. Kështu, regjistrimi zyrtar i vitit 1890, tregon se në Serbinë lindore kishte 143.684 rumunë. Pra, kjo shifër i referohet për komunitetin rumunë. Në regjistrimin e vitit 1921, rezultati ishte kulminant: 231.068 rumunë. Kurse, në regjistrimin e vitit 1948 (regjistrimi i parë i popullsisë në Jugosllavinë e re komuniste), përdoret për herë të parë termi vlleh. Padyshim, kjo përkon me politikat e ardhshme të këtij shteti që, përgjatë ekzistimit të tij, e perfeksionon politikën e formimit të pakicave dhe kombeve të reja ( Kombi maqedon, kombi mysliman, kombi jugosllav; Pakicat turke, boshnjake, myslimane, gorane, trobeshe – në Kosovë dhe në Maqedoni, kryesisht s’i “substrate” të krijuara nga kombi shqiptar).
Ekuivalent me politikat e këtilla, sipas regjistrimit të vitit 1948, evidentohen 93.440 vlleh, dhe vetëm 3.489 rumunë! Askush nuk e mohon faktin se vllehët janë grup etnik, por historikisht, ata konsiderohen s’i pjesë e kombit rumun. Ata, s’i në pikëpamje kulturore, fetare, gjuhësore etj., janë pjesë e pandashme e identitetit rumun. Flasin, një dialekt të gjuhës rumune por “ky dialekt i tyre”, nuk përdoret në shkolla, administratë, media, në objektet e kultit etj. Mungesa e çdo të drejte themelore, në fakt legjitimimi i tyre nuk i pasqyron përpjekjet e Beogradit për ta njohur dhe zhvilluar një përkatësi s’i kjo, veçse, përbën taktikën e heshtur dhe përçarëse për asimilimin e tyre. Krijimi i një Këshilli të Pakicës Vllehe (2007), s’ka qenë asgjë tjetër, veçse një përpjekje serbe për ta shkëputur këtë “pakicë” nga identiteti rumun.

“Vllehët” e Serbisë

Pakica rumune në Serbi, nuk është e trajtuar qysh duhet, dhe as nuk është e përfaqësuar në mënyrë të denjë: as nga Këshilli Kombëtar Rumun, dhe as nga Këshilli Kombëtar Vlleh. Qarqet politike dhe shtetërore, synojnë krijimin e një “humnere” që do t’i mbajë sa më shumë të ndara këto dy pakica të të njëjtit komunitet, dhe mbi të gjitha, t’i përçajë dhe në shtigje afatgjata t’i asimilojë tërësisht. Ja shembulli: deri sa rumunëve u njihet gjuha amtare, ata që pushteti i krijoi s’i “vlleh”, natyrisht që nuk mund ta regjistrojnë zyrtarisht të njëjtën gjuhë! Mirëpo, në Beograd janë në përpjekje për gjetjen e një gjuhe tjetër për vllehët. Kështu, më 2010, Këshillimi Kombëtar vlleh, ka identifikuar një gjuhë zyrtare të identifikuar dhe të përcaktuar s’i, “Gjuha amtare”! Në kontekst, kryesia e Këshillit Kombëtar Vlleh, krye bashkiaket, anëtarët e bashkive, politikanët e rëndësishëm vlleh etj., në bashkëpunim me qarët politike dhe shtetërore serbe, kanë arritur standardizimin/kodifikimin e një gjuhe të re të zyrtarizuar s’i “Gjuha Vllehe” ( 2012).
Në fakt, gjuha vllehe nuk ekziston dhe as nuk njihet askund: as nga ndonjë shtet ballkanik, dhe as nga shkenca ndërkombëtare e studimeve të gjuhëve. E për çudi, gramatika dhe fjalori i ashtuquajtur i gjuhës vllehe në Serbi, është thjeshtë rumunë – variant lokal i rumanishtet në Rumaninë Jugore, por që s’mund të kuptohet meqë, është një kalk i përzier apo, i papërdorshëm sot! Në anën tjetër, për ta shtyrë përpara këtë metodologji të dyzimit – ndarjes së pakicës rumune në Serbi, në shkolla është pranuar “gjuha vllehe”, e prezantuar s’i një alternativë për gjuhën rumune! Kështu, në gusht të vitit 2013, disa javë pra fillimit të vitit të ri shkollorë, qeveria serbe miratoi “Rregullat për gjuhën vllehe”. Prandaj, ndryshe nga gjuha rumune, disa manuale “vlehe” u miratuan dhe u botuan shpejt e shpejt, ndërsa mësuesit u trajnuan dy (2 ) ditë. Kurse, manualet në gjuhën rumune, akreditimi i programeve mësimore, trajnimet e mësuesve etj., iu nënshtruan kushteve dhe procedurave të ndërlikuara, me një fjalë iu nënshtruan diktatit dhe sabotimit.
Në vazhdim të politikave ndarëse – asimiluese, në zgjedhjet e organizuara lokale serbe të vitit 2014, disa kandidatë të Këshillit Kombëtar Vlleh, u ndihmuan nga qarqet politike dhe shtetërore serbe, nga autoritetit lokale, nga partitë serbe etj. Listat tjera që kërkuan debat publik në lidhje me identitetin rumun/vlleh, nuk u ndihmuan aspekt. Përkundrazi, u injoruan!
Edhe në fushat e tjera, sidomos në atë kulturo-fetare, Beogradi ndjek linjat e diskriminimit dhe asimilimit. Për shumë vite e dekada, nuk është pranuar organizimi i shërbimeve fetare ortodokse në gjuhën rumune. Vetë kisha ortodokse rumune u detyrua që të themelojë në Serbinë Lindore me përpjekjet e veta, Protopopiatin Ortodoks Rumun të Dacias Ripensi-sit, me seli në Negotin. Sot, ky protopoiat, ka 22 famulli.
Ky realitet politik që ndiqet ndaj pakicës rumune në Serbi, është gjithnjë në linjë të pakësimit dhe asimilimit të kësaj pakice. S’i edhe ndaj shqiptarëve dhe pakicave të tjera që, historikisht janë ndjekur politika të këtilla, Beogradi nuk le gur pa lëvizur në mënyrë që, t’i diskriminojë, t’i ndajë e përçajë, t’i dëbojë por edhe t’i asimiloj të gjithë ata që nuk janë serb në territorin e Serbisë. Ja edhe ky shembull konkret që ndiqet ndaj pakicës rumune, mbi kondita të këtilla: Në regjistrimin e vitit 2011, u regjistruan s’i vlleh 35.330 persona dhe 29.332 si rumun.
Megjithatë, gjendja besohet të jetë krejt tjetër. Sipas informacioneve jo zyrtare, në Serbi dhe në Vojvodinë jetojnë rreth 300. 000 mijë rumunë! Kjo shifër, nuk është aspak befasuese nëse, i referohemi vitit 1890 kur në Serbi, kishte një pakicë të madhe rumune. Sido qoftë, ajo që s’do shumë koment, është fakti se minoriteti rumun në veri-lindje të Serbisë (Vojvodinë dhe Timok ), ka një histori permanente “kujdesi” nga shteti serb: një histori sistematike për ta asimiluar këtë minoritet.

Nail Draga, Ulqin

Diskursi politik

Në gamën e gjerë të identitetëve bën pjesë edhe identiteti politik dukuri e njohur edhe më parë por në pluralizëm ka dimension të veçantë nga fakti se në mjediset multinacionale në pluralizëm çdo entitet përfaqësohet më subjetkin e vet politik që si mision ka avancimin e pozitës dhe statusit të popullit përkatës. Në këtë aspekt identiteti politik për shqiptarët në Mal të Zi paraqet sfidë të veçantë, në raport me pushtetin si pasojë e pabarazisë qytetare e nacionale në monizëm dhe të modifikuar tash në pluralizëm.

Trajtimi i identitetit politik paraqet çështje me interes jo vetëm sociologjik për çdo mjedis, andaj ka peshë të veçantë në diferencimin e individëve apo grupëve të ndryshme sociale. Nëse në kohën e monizmit trajtimi i tillë ishte i ndaluar, sepse partia-shtet ishte mbi të gjitha, në pluralizëm qytetarët përjetuan frymarrje tjetër, sepse iu ofroua mundësia të zgjedhin subjektin politik sipas preferencës së tyre. Dhe nga ajo kohë kemi të bëjmë me binomin pozitë-opozitë në skenën politike, ku identiteti politik ka të bëjë enkas me mbeshtetjen e një subjekti politik në zgjedhje me qellim për të qeverisur në mjedisin përkatës.

Shqiptarët pjesë e skenës politike

Duke ndjekur rrjedhat politike të kohës edhe shqiptarët në Mal të Zi me miratimin e pluralizmit arriten të organizohen politikisht, duke formuar subjektin e parë nacional në këtë mjedis. Ndonëse këshilli inicues i subjektit politik mbajti mbledhjen e vet në Ulqin me 26 gusht 1990, kuvendi themelues u mbajt me 9 shtator 1990 në Tuz, duke e emërtuar subjektin politik me emrin Lidhja Demokratike në Mal të Zi(LDMZ).
Një veprim dhe organizim i tillë nga shqiptarët u prit me entuziazëm, ndërsa e kundërta ishte nga qarqet hegjemoniste në Mal të Zi, sepse ata mendonin së shqiptarët duhet të mbesin ende nën ombrrelën e tyre politike si në kohën e monizmit. Pikërisht nga një qasje e tillë nuk kanë munguar reagimet negative në media, duke harruar se monizmi kishte marrë fund dhe së pluralizmi politik ishte një realitet i ri edhe në Mal të Zi, përkatësisht në Jugosllavi, e cila numëronte muajt e fundit të ekzistimit. Në zgjedhjet e para pluraliste me 9.12.1990, në mënyrë plebishitare shqiptarët votuan për LDMZ, duke dëshmuar vetëdije politike dhe identitet kombëtar, ku në koalicion me partinë e boshnjakëve(SDA), fituan katër deputet, nga 12 sa kishte gjithsej ky koalicion. Ishte ky një fillim i mbarë dhe shpresëdhënës se do të angazhohen për përmirësimin e pozitës dhe të statusit të shqiptarëve në këtë mjedis. Por, nuk shkoj shumë sepse në sajë të egoizimit e ambicieve lideriste me pas u formuan edhe parti tjera(UDSH,PPD,FORCA,ASH,PD etj.), duke qenë numër i lartë për një mjedis dhe popullsi të vogël në numër, që nuk ishte në interes së popullsisë shqiptare.

Interesi mbi parimet

Në politikë si veprimtari shoqërore kur në rend të parë janë interesat e individëve, apo klanëve të ndryshme që janë pjesë e partive politike, edhe koalicionet e ndryshme jo parimore nuk paraqesin befasi. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe sepse nuk kemi të bëjmë me parimet por me interesat e ndryshme.
Kujtojmë me këtë rast vitin 1996, kur në nivel lokal në Ulqin LDMZ arriti të bëjë koalicion me Lidhjen Liberale të Malit të Zi, në vend që të bënte me UDSH-në. Ishte ky sinjali i parë destruktiv, duke eliminuar vlerat dhe parimet kombëtare. Dhe nga ky rast në Ulqin më vonë kemi pasur edhe koalicione tjera jo parimore, si në vitin 2006, koalicioni UDSH-DPS, nga del se në rënd të parë kanë ardhur në shprehje interesat personale e klanore e jo parimet politike apo kombëtare.
Se votat e elektoratit votues mund të komandohën në drejtimin e duhur për të përcaktuar votuesin dëshmon rasti i votimit të përseritur në dy vendvotime në zgjedhjet lokale në Ulqin(18 shkurt 2018). Kemi të bëjmë me dy vendvotime(Darzë dhe Komunale) që përcaktuan parti të parë DPS-in, në nivelin lokal, përmes votave të votuesve të UDSH-së. Dhe jo vetëm kaq por UDSH dhe PD me pas kanë mbeshtetur kandidatin e DPS-it për kryetar të komunës duke ia mundësuar këtë pozitë për të parën herë pas 28 viteve në pluralizëm. Ndërsa, po të ishte vullneti politik nga ana e tyre, tri partitë politike nacionale(FORCA, PD dhe UDSH) pasi së bashku fituan 18 këshilltarë, kanë pasur mundësi për të propozuar dhe zgjedhur kryetarin e komunës nga ana e tyre. Por, kur egoizmi e gjelozia është mbi arsyen, nuk mund të ekzistojë qasja parimore, sepse kanë dominuar interesat e ngushta individuale në nivel lokal në raport me pushtetin qendror(DPS), duke dëshmuar se interesi politik është mbi ate kombëtar.
Nuk ka dilemë së ky rast do të mbesë i shënuar si paradoks i llojit të vet në skenën politike në Ulqin, dhe mesazh për brezat në të ardhmën se si nuk duhet të veprohet, sepse Ulqini nuk është pronë e disa individëve apo klanëve me interesa ekskluzive por i të gjithë atyre qe kanë mbeshtetur partitë nacionale.

Relativiteti i përkatësisë politike

Ka vite që sintagma “përfaqësimi autentik” është bërë pjesë e ligjit zgjedhor në Mal të Zi, që ka të bëjë enkas për popujt e ndarë, apo siç quhen këtu popujt pakicë. Dhe është pikërisht kjo sintagmë e cila bën edhe diferncimin politik, pikërisht me përfaqësimin politik i cili është i rezervuar vetëm për partitë politike nacionale. Nuk ka dilemë se janë votat ata të cilat përcaktojnë peshën e çdo subjekti politik, por, pavarësisht sa do të jetë pesha e tyre politike përfaqësues autentik mbesin subjektet nacionale si në nivel lokal dhe ate qendror.
Në krahasim me përkatësinë kombëtare, përkatësia politike është relative, ajo është në varshmëri të rrethanave shoqërore, sipas dëshirës dhe interesave të individit. Në këtë aspekt koha e pluralizmit është dëshmi e një konstatimi të tillë, ku as shqiptarët në Malt të Zi nuk janë përjashtim.
Përvoja e deritashme dëshmon se në sajë të interesave të ndryshme subjektet politike kanë kriuar koalicione jo parimore, që ka ndikuar në luhatje të elektorati votues i shqiptarëve në mbeshtetje të partive nacionale të shqiptarëve. Kemi të bëjmë me dukurinë e kohezionit brenda shqiptarëve, që është rezultat i veprimit të pushtetit për dobësimin e subjektëve politike shqiptare, duke ulur rolin dhe peshën e tyre politike. Por, në lidhje me këtë çështje duhet theksuar dobësinë e subjektëve politike shqiptare, që janë veçuar me sjellje autokrate dhe të interesave personale e klanëve të ndryshme. Pikërisht një sjellje e tillë ka ndikuar qe individë të ndryshëm të ndërrojnë partitë politike, dukuri e cila është e pranishme edhe te elektorati votues shqiptar.
Nuk ka dilemë se nëse do të vazhdojë ky kohezion brenda elektoratit votues shqiptar, do të rrezikohet identiteti politik i shqiptarëve, e më këtë edhe pjesëmarrja e përfaqësimi në strukturat qeveritare në nivelin lokal e ate qendror. Fjala është për përfaqësuesit autentik të zgjedhur dhe ata të emëruar, që duhet të jenë profesionist të dëshmuar, por edhe persona me autoritet shoqëror.

Forumi shqiptar në Tuz , model i suksesit
Kur ekziton dëshira për bashkëpunim nuk ka dilemë se suksesi nuk do të mungojë, ku si model duhet të na shërbejë Tuzi. Fjala është për zgjedhjet lokale të mbajtura me 3 mars 2019, për të parën herë për komunën e pavarur të Tuzit, për Malësinë. Të vetdijshëm se vetëm të bashkuar mund të arrijnë rezultatin e dëshiruar, duke sfiduar kundërshtarët politikë, pjesëmarrës në këto zgjedhje, u formua FORUMI SHQIPTAR në kuadër të cilit ishin subjektët politike shqiptare që veprojnë në Malësi(Alternativa Shqiptare, Lidhja Demokratike Shqiptare dhe Unioni Demokratik i Shqiptarëve).Ky bashkim ishte i qelluar dhe arriti fitore në zgjedhjet lokale, ku u mbeshtet nga një këshilltar i Demokratëve, duke formuar pushtetin lokal dhe zgjedhur kryetarin.
Përfundimisht zgjedhjet lokale në Tuz me 3 mars 2019 dhe fitorja e Forumit Shqiptar, duhet të jetë një sinjal i mjaftueshëm për të gjithë ata qe skenën politike e shohin si mundësi avancimi të çështjës shqiptare në Mal të Zi, e jo të interesave dhe të përfitimeve personale.

Moskoordinimi, pengesë për unitet

Ndonëse kanë ekzistuar zëra së para zgjedhjeve parlamentare të mbajtura me 30 gusht 2020, shqiptarët do të koordinohen me mundësi reale për të dalë me një listë të përbashkët zgjedhore, ndonëse në këtë aspekt ka pasur angazhime si nga Tirana e Prishtina e sidomos nga diaspora jonë në SHBA, koalicioni nuk u realizu. Dhe shkaku qendronte në ambiciet lideriste për të qenë bartës i listës, duke mos respektuar realitetin politik brenda vet skenës politike të shqiptarëve në Mal të Zi. Nëse këtij konstatimi i shtojmë edhe animozitetin e dëshmuar në mes udhëheqësve të partive politike, nuk ka pasur mundësi të realizohet një koalicion i dëshiruar, që do të eliminonte ndarjët edhe të elektorati votues shqiptar. Mëgjithatë dy listat e shqiptarëve fituan nga një deputet; Lista Shqiptare 6.488 vota apo 1.58% dhe Koalicioni shqiptar 4.675 vota apo 1.14%, që gjithsej janë 11.163 vota, duke dëshmuar se elektorati votues shqiptar mbeshtet ende partitë politike shqiptare, pavarësisht divergjencave ekzituese.

Mision, avancimi i statusit, e jo i interesave!

Në të ardhmën për të eliminuar këto deformime duhet gjetur mundësi për bashkëpunim ne mes subjektëve politike shqiptare, ku një platformë platformë politike për shqiptarët duhet të jetë e obligueshme për zgjedhjet lokale e ato qendrore. Vetëm një veprim i tillë do të dëshmonte seriozitet para elektoratit votues shqiptar, me mision avancimin e pozitës dhe të statusit të shqiptarëve në Malit të Zi, e jo të interesave personale e klanëve të tyre.
Mos koordinimi i subjektëve politike të shqiptarëve në sajë të sindromit të liderizmit e animozitetit të udhëheqësit e subjektëve politike, ka ndikuar në kohezionin të elektorati votues shqiptar. Pikërisht, nga një situatë e tillë kanë përfituar subjektët politike qytetare(malazeze) që është dëshmuar në zgjedhjet lokale e parlamentare, ku Ulqini paraqet rast për hulumtim.
Përfundimisht identiteti politik varët në sajë të rrethanave shoqërore duke mbetur çështje e hapur dhe si e tillë është relative, ndërsa identiteti kombëtar mbetet vetëdije dhe ndërgjegje mbarëkombëtare tash dhe në të ardhmën.
27.7.2021