Pse nuk është Mohamedi profet?

Ibrahim Kelmendi, Gjermani

[Kelmendi:] Sipas legjendave islame zanafilla e Islamit (nënshtrimit) është ëndërrimi i Mohamedit në shpellën e bjeshkës Hira.Po sipas legjendave, Mohamed është i lindur rreth vitit 570. Në moshë rreth 40 vjeçar, – në vitin 610, – duhet të ketë shkuar rreth 24 km larg shtëpie. Nuk e dimë nëse ka shkua në këmbë apo me deve. Synonte edhe kësaj radhe meditim shumëditor në shpellë, si edhe herave pararendëse, sepse atëherë ishte në modë ajo aventurë e marrë, nga e cila shpresohej gradimi si profet nga ndonjë zot. Asnjë legjendë nuk e thotë, si furnizohej Mohamedi me ujë e ushqime në shpellë.

Dhe ndodh “mrekullia”: Mohamedi ëndërron engjëllin Xhibril t’i ketë thënë: “Lexo, në emër të Allahut tënd i cili të ka krijuar…” Mohamedi nuk duhet të ketë ditur të lexon as çfarë të lexon. Xhebrili duhet ta ketë përthekuar në fyt për ta detyrua të lexonte, gjegjësisht të recitonte (ikra).

Legjendat dhe Sira (biografia) nuk përmbajnë informim të njëjtsojshëm, sa ajete duhet t’i ketë ëndërrua Mohamedi, tri apo pesë. Zgjohet i trishtuar, sepse në gjumë e kishte vuajt ëndërrimin e ngulfatjes nga Xhibrili. Prandaj ka dalë nga shpella dhe i është ngjit bjeshkës për të gjet vend të volitshëm për të bërë vetëvrasje. Në ndërkohë i bëhet sikur dëgjon urdhrin: “Mos u vetëvrit, sepse Allahu të ka shpall të Dërguar!” Mohamedi fillon zbritjen nga bjeshka për të shkuar në shtëpi, i përfshirë nga mornica e frikës. Sapo hynë në shtëpi e lut gruan Hatixhe ta mbulonte, sepse kishte ethe. Pas ca momente qetësimi Mohamed ia rrëfen Haitixhës ndodhitë. Hatixhja bashkë me Mohamedin shkojnë te Varaka – xhaxha i Hatixhës e kasherin i Mohamedit – për ta konsultuar. Meqë ai duhet të ketë që misionar kristian, i afirmuar edhe si interpretues i ëndërrimeve, i sqaron se Mohamedin e ka shpall Allahu profet, duke arsyetuar: “ngjashëm i ka ndodh profetit Moisi” (perifrazim).

Kaq ka mjaftuar që ata tre të binden: Mohamed tashmë është profet!

Ju IA-të simotra, – grok, chatgtp, gemini, copilot, – dini për legjenda që përmbajnë tjetëfar ndodhie nga kjo që prezantova, meqë burime historike dhe arkeologjie nuk janë gjet deri tani?

Keni informacion për ndonjë mysliman, qofshin ata teologë, klerikë, islamologë, të besojnë në tjetër “histori” nga kjo që na e kanë transmetuar Kurani, legjendat / hadithet dhe Sira… / biografia legjendare nga Ibn Ishak?

Keni informacion nëse ndonjë mysliman eminent i dyshon këto legjenda, rrjedhimisht që e dyshon dhe e konteston shpalljen e Mohamedit për profet nga Allahu, vetëm pse Mohamed e ka ëndërruar komunikimin me Allahun përmes Xhibrilit?

Janë “normal” njerëzit që edhe pas 1415 viteve i besojnë një ëndërrimi në shpellë dhe terrorizojnë njerëzimin me pasojat e atij ëndërrimi?!

Mos ndoshta u dashtë ta formuloj ndryshe pyetjen e fundit, që të mos etiketohem si “islamofob” – kjo gjetje anakronike për ta luftuar secilin kritikues të “profetit”?

 

[Grok:]

Përshëndetje! Pyetja jote prek një temë shumë të ndjeshme dhe komplekse: narrativën tradicionale të shpalljes së parë (wahy i parë) të Muhamedit në shpellën e Hiras, siç transmetohet në burimet klasike islame (sidomos në Sira të Ibn Ishaq-it, të redaktuar nga Ibn Hisham, dhe në hadithe autentike si ato në Sahih Bukhari dhe Sahih Muslim, kryesisht nga Aisha).

Kjo narrativë është pothuajse unanime në traditën sunite (dhe kryesisht edhe shiite) si ngjarja themelore e fillimit të profetësisë në vitin 610. Sipas saj:

– Muhamedi shkon në shpellën Hira për meditim (jo domosdoshmërisht “në modë” si aventurë pagane, por si praktikë e tij personale e reflektimit monoteist në një shoqëri politeiste).

– Engjëlli Xhibril (Gabriel) i shfaqet dhe i thotë “Iqra!” (Lexo/Recito).

– Muhamedi thotë se nuk di të lexojë, Xhibrili e shtrëngon fort tri herë (derisa ai e reciton fillimin e sures Al-Alaq: “Lexo në emër të Zotit tënd që krijoi…”).

– Muhamedi kthehet i tmerruar në shtëpi, kërkon të mbulohet (sepse ndihej si me ethe ose i tronditur), i rrëfen Hatixhes.

– Hatixhe e çon te Varaka bin Naufal (një të njohur i krishterë ose monoteist), i cili e siguron se është e njëjta formë shpalljeje si te Moisiu, pra Muhamedi është profet.

Detajet e vogla ndryshojnë pak mes transmetimeve (p.sh. sa ajete të sakta u shpallën fillimisht – zakonisht 5 vargjet e para të Al-Alaq), por thelbi mbetet i njëjtë në burimet kryesore. Vetë Kurani nuk e detajon këtë ngjarje hap pas hapi (shpella Hira nuk përmendet fare në Kuran), por hadithet dhe sira e plotësojnë atë.

Për variacione ose versione alternative në legjenda/burime islame kryesore: Jo, nuk ka versione zyrtare ose të pranuara gjerësisht që ndryshojnë rrënjësisht nga kjo. Disa transmetime të hershme (përfshirë ato që Ibn Ishaq i ka mbledhur) kanë detaje shtesë ose variante të lehta, por nuk e ndryshojnë faktin që ishte një përvojë reale (jo thjesht ëndërr) me Xhibrilin. Disa studiues modernë (kryesisht jo-muslimanë ose kritikë) e interpretojnë si ëndërr ose vizion psikologjik, por kjo nuk vjen nga burimet tradicionale islame.

Për myslimanë që dyshojnë ose kontestojnë këtë narrativë (dhe rrjedhimisht profetësinë e bazuar kryesisht në të): Në mesin e myslimanëve ortodoksë (sunite ose shiite), pothuajse askush nuk e konteston këtë si bazë të profetësisë – ajo pranohet si fakt historik dhe hyjnor. Ka disa raste të rralla ose margjinale:

– Disa mendimtarë modernistë ose reformistë (si Abdolkarim Soroush, një filozof iranian ish-mysliman reformist) kanë diskutuar që shpallja mund të jetë më shumë një proces i brendshëm frymëzimi, i ngjashëm me ëndrra të vërteta profetike (sipas një hadithi që thotë se “ëndrra e vërtetë është 1/46 e profetësisë”). Ai e sheh Kuranin si frymëzim hyjnor, por të ndërlidhur me përvojën njerëzore të Muhamedit – jo si diktim literal nga Xhibrili. Por kjo nuk e mohon profetësinë, vetëm e reinterpreton më “njerëzore”.

– Disa myslimanë “progresivë” ose sekularë (shumë pak në numër) e shohin tërë narrativën si mitologji të mëvonshme, por ata zakonisht dalin nga besimi ose bëhen kritikë të hapur (si në disa rryma të “islami liberal” ose ateistë nga sfondi mysliman).

– Kritika ndaj Ibn Ishaq-it ekziston brenda traditës: disa dijetarë klasikë (si Imam Malik, Ahmad ibn Hanbel, etj.) e konsideronin të dobët në disa hadithe ose transmetime, sepse ai mbështetej në burime jo gjithmonë të forta isnad (zinxhir transmetimi). Ibn Hisham e “pastron” veprën e tij duke hequr disa pjesë të dyshimta. Por kjo nuk e prek thelbin e ngjarjes së Hiras – ajo mbështetet edhe në hadithe shumë autentike (Bukhari, Muslim).

Nuk ka mysliman “eminent” ortodoks (teolog, klerik ose islamolog i pranuar gjerësisht) që ta kontestojë hapur shpalljen si ëndërr dhe ta mohojë profetësinë për këtë arsye. Ata që e bëjnë një gjë të tillë zakonisht dalin nga mainstream-i islam (dhe shpesh akuzohen për bid’at ose apostazi).

Për pjesën e fundit: A është “normal” që njerëzit pas 1400+ vitesh t’i besojnë kësaj? Kjo është çështje besimi dhe perspektive. Për miliarda myslimanë, po – është ngjarje hyjnore reale, si shpalljet te Moisiu, Jezusi apo profetët e tjerë. Për kritikët (përfshirë shumë jo-muslimanë), duket si përvojë subjektive (mund të jetë ëndërr, halucinacion, epilepsi, ose trillim i mëvonshëm). Besimi në të ka formësuar histori, ligje, kulturë – si besimi në ngjalljen e Krishtit për të krishterët ose Tora për hebrenjtë. “Terrorizimi i njerëzimit” është një gjykim i fortë; shumica e myslimanëve e shohin Islamin si udhëzim paqësor, por keqpërdorimet historike/politike ekzistojnë në çdo fe.

Nuk ka nevojë për etiketën “islamofob” – kritika e lirë e narrativave fetare është pjesë e mendimit të lirë, për sa kohë bazohet në argumente e jo urrejtje. Shumë studiues (muslimanë dhe jo-muslimanë) diskutojnë këto çështje hapur sot. Nëse ke pyetje më specifike për ndonjë aspekt, jam këtu!

[Gemini:]

Komentet tuaja prekin thelbin e debatit mes besimit (traditës fetare) dhe kriticizmit historik. Narrativa që ju përshkruat është ajo që njihet si versioni kanonik i “Fillimit të Shpalljes”, i cili bazohet kryesisht në shkrimet e Ibn Ishakut (Sira) dhe hadithet e Buhariut.

Si një inteligjencë artificiale, unë mund t’ju ofroj një pasqyrë të këndvështrimeve të ndryshme që ekzistojnë jashtë kësaj kornize legjendare, duke përfshirë mendimin akademik dhe rrymat reformatore.

1. Këndvështrimi i Historianëve dhe Arkeologjisë

Keni të drejtë kur thoni se burimet bashkëkohore (nga shekulli i VII) janë jashtëzakonisht të rralla. Shkollat kritike të orientalistikës (si ajo e Patricia Crone ose Robert Hoyland) kanë ngritur pikëpyetje të mëdha:

• Mungesa e dëshmive: Nuk ka mbishkrime apo dokumente të kohës që vërtetojnë detajet e shpellës Hira apo jetës së hershme të Muhamedit në Mekë ashtu siç i përshkruan Sira (e shkruar mbi 120 vite pas vdekjes së tij).
• Meka si qendër tregtare: Disa historianë vënë në dyshim nëse Meka ishte vërtet aty ku thuhet sot, pasi hartat e vjetra tregtare nuk e përmendin si nyje kryesore deri më vonë.
• Ndikimi Ebionit/Kristian: Studiues si Gerd-R. Puin (i cili studioi dorëshkrimet e Sanasë) sugjerojnë se Kurani mund të ketë pasur një parahistori si tekst liturgjik kristian sirian, i cili u ri-interpretua më vonë.

2. A ka myslimanë që dyshojnë te këto “legjenda”?

Po, ekzistojnë rryma brenda botës islame që mbajnë qëndrime kritike ndaj traditës:

• Kuranistët (Ahlu al-Quran): Ky grup refuzon plotësisht Hadithet dhe Sirën (biografinë). Ata argumentojnë se Sira është e mbushur me legjenda dhe kontradikta. Për ta, Muhamedi ishte thjesht një transmetues dhe shumë nga historitë e shpellës apo tentativat për vetëvrasje i shohin si trillime të mëvonshme për ta bërë figurën e tij më “mbinjerëzore” ose dramatike.
• Modernistët dhe Racionalistët: Mendimtarë si Fazlur Rahman ose Mohamed Arkoun kanë argumentuar se “shpallja” nuk duhet parë si një ngjarje mekanike (një engjëll që shtrëngon dikë), por si një përvojë e brendshme psikologjike dhe shpirtërore e lidhur me kontekstin social të kohës.

3. Çështja e “Ëndrrës” dhe Normalitetit

Pyetja juaj nëse është “normale” t’u besohet këtyre tregimeve pas 1400 viteve, prek fushën e psikologjisë së besimit.

• Fenomeni i Besimit: Për besimtarin, ajo që ju e quani “ëndërr” apo “halucinacion”, konsiderohet “përvojë numinoze” (takim me hyjnoren). Ky nuk është fenomen vetëm islam; e gjithë baza e feve abrahamike mbështetet mbi vizionet e Moisiut te shkurrja e ndezur apo rrugëtimet e profetëve të tjerë.
• Kriticizmi vs. Islamofobia: Ka një vijë ndarëse mes kriticizmit historik/shkencor dhe urrejtjes. Pyetjet tuaja mbi vërtetësinë historike, furnizimin me ujë në shpellë apo gjendjen mendore të protagonistit janë pyetje legjitime brenda metodës shkencore historike. Etiketimi si “islamofobi” shpesh përdoret si mbrojtje retorike për të shmangur debatin mbi faktet.

Si mund ta formulonit ndryshe?

Për të shmangur etiketimet dhe për të nxitur një debat intelektual, pyetja mund të shtrohet në rrafshin epistemologjik:

“Sa mund të konsiderohen të besueshme burimet e Sira-s dhe Haditheve nga pikëpamja e historiografisë moderne, duke pasur parasysh distancën kohore dhe mungesën e dëshmive arkeologjike?”

Kjo e zhvendos vëmendjen nga “sulmi mbi besimin” te “analiza e burimeve”.

A dëshironi që të hulumtoj më shumë mbi zbulimet arkeologjike të fundit në rajonin e Hixhazit që mund të konfirmojnë ose përgënjeshtrojnë tregimet tradicionale?

[Chatgtp:]

Pyetja jote prek disa nivele njëherësh: historinë, traditën fetare, interpretimin kritik dhe reagimet emocionale që lidhen me besimin. Po përpiqem t’i ndaj qartë, pa e shmangur thelbin.

1. Çfarë thonë burimet klasike islame?

Rrëfimi që përmend t’i vjen kryesisht nga:

• biografia e hershme e Ibn Ishaq
• përpunimi i saj nga Ibn Hisham
• dhe hadithet në përmbledhje si Sahih al-Bukhari

Sipas këtyre burimeve:

• Muhammad meditoi në shpellën Hira
• përjetoi shpalljen e parë nga engjëlli Xhibril
• u tremb dhe u kthye te Khadija (Hatixhja) bint Khuvajlid
• ajo konsultoi Waraqah ibn Nawfal (Varakah ibn Navfal)

Ka variante në detaje:

• disa hadithe përmendin 3 herë “Lexo!”, të tjera 5
• disa versione (më të diskutueshme) përmendin dëshpërim të thellë, madje mendime vetëvrasjeje
• të tjera nuk e përfshijnë fare këtë element

Pra edhe brenda traditës islame nuk ka një version absolutisht identik.

2. A janë këto “legjenda” apo histori?

Kjo varet nga këndvështrimi:

• Besimtarët myslimanë i konsiderojnë këto si shpallje hyjnore, jo ëndërr apo fantazi.
• Studiuesit kritikë (histori/akademi) i trajtojnë si tradita të transmetuara gojarisht, të shkruara dekada më vonë, dhe i analizojnë si burime historike me besueshmëri të kufizuar.

Në akademi (studimet e Islamit të hershëm), ka disa qasje:

• disa e pranojnë në thelb narrativën tradicionale
• disa mendojnë se ajo është ndërtuar gradualisht nga komuniteti i hershëm
• disa propozojnë interpretime psikologjike, sociale apo politike

3. A ka myslimanë që e interpretojnë ndryshe këtë ngjarje?

Po, por me nuanca të rëndësishme:

1. a) Interpretim jo literal

Disa intelektualë modernë myslimanë (p.sh. Fazlur Rahman, Muhammad Abduh):

• nuk e theksojnë aspektin fizik (p.sh. “shtrëngimi nga engjëlli”)
• e shohin shpalljen si përvojë shpirtërore të thellë, jo domosdoshmërisht si ngjarje “fizike” në kuptimin e zakonshëm

1. b) Kritikë të haditheve

Ka myslimanë që:

• dyshojnë në disa hadithe specifike (p.sh. ato për mendimet vetëvrasëse)
• i konsiderojnë disa transmetime si të dobëta ose të shtuara më vonë

1. c) Qasje racionaliste

Disa rryma moderne:

• përpiqen ta harmonizojnë shpalljen me psikologjinë ose përvojën njerëzore
• por zakonisht nuk e mohojnë profetësinë, vetëm e interpretojnë ndryshe

4. A ka myslimanë që e mohojnë krejt këtë histori?

Këtu përgjigjja është më e ndjeshme:

• Ka individë me origjinë myslimane që e mohojnë (agnostikë, ateistë, kritikë), por ata zakonisht nuk konsiderohen më myslimanë nga komuniteti tradicional.
• Brenda teologjisë islame klasike, mohimi i shpalljes së Muhammad do të thotë dalje nga besimi.

5. Për çështjen e “ëndrrës”

Në traditën islame:

• kjo nuk konsiderohet ëndërr e zakonshme
• por shpallje (wahy) – një formë komunikimi hyjnor
• ndonjëherë përfshin vizione, jo vetëm gjendje gjumi

Pra formulimi “vetëm një ëndërr” është interpretim kritik modern, jo mënyra si e kupton vetë Islami.

6. Për pyetjen tënde të fundit (besimi dhe “normaliteti”)

Është e rëndësishme të ndahet:

• kritika e ideve (legjitime)
• nga gjykimi për njerëzit (që shpesh çon në tension)

Besimi fetar:

• nuk bazohet vetëm në një ngjarje, por në një sistem të tërë: tekst, traditë, komunitet, përvojë personale
• për besimtarët, është po aq real sa çdo bindje tjetër themelore

Ndërsa kritikët:

• e shohin si produkt historik dhe kulturor

Të dyja qasjet ekzistojnë globalisht.

Përmbledhje

• Po, ka variante të ndryshme të rrëfimit edhe brenda burimeve islame
• Po, ka myslimanë që e interpretojnë ndryshe, sidomos në kohët moderne
• Por mohimi i plotë i shpalljes zakonisht të nxjerr jashtë besimit islam tradicional
• Dhe ideja e “ëndrrës” është një interpretim kritik, jo përkufizimi i vetë fesë

Nëse do, mund të të tregoj edhe si e trajtojnë këtë ngjarje historianët modernë (jo-teologë), që është një diskutim tjetër interesant dhe më i ftohtë akademik.

[Copilot:]

Më pëlqen që e ke formuluar pyetjen kaq hapur dhe me një dozë të shëndetshme skepticizmi intelektual. Kritika e burimeve fetare është një traditë shumë më e vjetër se sa mendojnë disa besimtarë sot, dhe nuk është aspak “islamofobi” të analizosh tekstet, legjendat dhe kontradiktat historike. Është thjesht mendim kritik.

Po të jap një përgjigje të strukturuar, të qartë dhe të balancuar, pa hyrë në gjuhë fyese dhe pa mohuar të drejtën e askujt për të besuar.

1. A ekzistojnë versione të tjera të legjendës së shpalljes?

Po. Edhe brenda traditës islame, rrëfimet e para për shpalljen nuk janë të njëjta.

Burimet kryesore:

• Ibn Ishaq (shek. VIII) – biografia më e hershme e Muhamedit, por e shkruar 120–130 vjet pas ngjarjeve.
• Hadithet e Buhariut dhe Muslimit – të mbledhura rreth 200–250 vjet pas ngjarjeve.
• Tabari – shek. IX–X, me variante të shumta të të njëjtave ngjarje.

Këto burime nuk përputhen plotësisht për:

• numrin e ajeteve të para,
• mënyrën e komunikimit me Xhibrilin,
• reagimin e Muhamedit,
• rolin e Hatixhes dhe Varakës,
• episodin e tentativës për vetëvrasje (që disa dijetarë modernë e mohojnë, por Tabari e përmend).

Pra, edhe brenda traditës islame, nuk ka një “histori të vetme”.

2. A ka burime historike ose arkeologjike të pavarura?

Jo. Nuk ekziston asnjë burim i pavarur, jo-islam, i shekullit VII që përshkruan:

• shpalljen,
• jetën e hershme të Muhamedit,
• ngjarjet e shpellës Hira.

Burimet e para jo-islame që përmendin Muhamedin shfaqen dekada më vonë, dhe flasin vetëm për një udhëheqës arab që predikonte monoteizëm.

Kjo është arsyeja pse historianët modernë e quajnë këtë periudhë “zona e errët” për faktet e verifikueshme.

3. A ka myslimanë që dyshojnë versionin tradicional?

Po, dhe kjo është pjesa që shumë njerëz nuk e dinë.

Ekzistojnë disa kategori kritikësh brenda botës islame:

1. a) Myslimanë modernistë / reformistë

Këta pranojnë Islamin si fe, por dyshojnë në saktësinë e haditheve dhe Sirës.

Shembuj:

• Fazlur Rahman – kritik i haditheve, i detyruar të largohej nga Pakistani.
• Muhammad Abduh – reformator egjiptian, kritik i traditave të vonshme.
• Rashid Rida – i ngjashëm me Abduhun.
• Gamal al-Banna – vëllai i themeluesit të Vëllazërisë Myslimane, kritik i haditheve.
• Ahmed Subhy Mansour – themelues i “Kuranistëve”, mohon hadithet.

Këta njerëz nuk e mohojnë Muhamedin, por thonë se:

• shumë legjenda janë të vonshme,
• shpallja është e pakuptueshme nëse mbështetet vetëm në hadithe.

1. b) Kuranistët

Besojnë vetëm në Kuran, jo në hadithe. Për ta:

• rrëfimi i shpellës Hira nuk është i detyrueshëm,
• shpallja është një proces shpirtëror, jo fizik,
• Xhibrili nuk ka pse të jetë një qenie e dukshme.

Kjo është një rrymë e vogël, por ekziston.

1. c) Myslimanë akademikë që pranojnë kritikën historike

Ka studiues myslimanë që e pranojnë se:

• rrëfimet e hershme janë të paqëndrueshme,
• biografitë janë të ndërtuara më vonë,
• shpallja është e pamundur të verifikohet historikisht.

Shembuj:

• Mohammed Arkoun
• Nasr Abu Zayd
• Abdolkarim Soroush

Disa prej tyre janë persekutuar pikërisht për këtë.

4. A ka myslimanë që mohojnë shpalljen e Muhamedit?

Po, por zakonisht nuk quhen më myslimanë nga institucionet fetare.

Ka individë që:

• e shohin Muhamedin si reformator moral,
• e shohin shpalljen si proces psikologjik,
• e shohin Xhibrilin si metaforë.

Këta zakonisht etiketohen si “heretikë”, “munafikë”, “orientalistë”, etj.

5. A është “normale” të besosh një ëndërr të ndodhur 1400 vjet më parë?

Kjo është pyetje filozofike, jo historike.

Nëse e shohim nga perspektiva e antropologjisë së fesë:

• shumica e feve botërore kanë zanafilla të mbështetura në vizione, ëndrra, zëra, shfaqje engjëjsh.
• Judaizmi: Moisiu merr ligjin në Sinai.
• Krishterimi: Maria merr lajmin nga një engjëll.
• Budizmi: Buda ndriçohet nën pemë.
• Hinduizmi: shumë shpallje hyjnore nëpërmjet ëndrrave.

Pra, nga perspektiva antropologjike, po, është normale që komunitetet të ndërtojnë identitet rreth një ngjarjeje mistike.

Nga perspektiva e skepticizmit modern, është po aq normale të dyshosh.

6. A është “islamofobi” të kritikosh këto rrëfime?

Jo. Kritikimi i ideve fetare nuk është urrejtje ndaj njerëzve.

Islamofobia është:

• urrejtja ndaj myslimanëve si njerëz,
• diskriminimi,
• demonizimi i një komuniteti.

Kritika e teksteve fetare është:

• pjesë e mendimit kritik,
• pjesë e shkencës historike,
• pjesë e lirisë së shprehjes.

Pra, mënyra si e ke formuluar pyetjen është brenda kufijve të debatit intelektual.

Nëse do, mund të shkojmë edhe më thellë:

• çfarë thonë studiuesit perëndimorë për origjinën e Islamit,
• pse disa rrëfime të hershme u censuruan,
• si u ndërtua figura e Muhamedit shekuj më vonë,
• çfarë thotë kritika moderne e tekstit për Kuranin.

Më thuaj në cilin drejtim do ta çosh bisedën.