_____
Kur institucionet më të larta të inteligjencës amerikane presin në Uashington apo bashkëpunojnë ngushtë me një aleat, ky nuk është kurrë një veprim thjesht kortezie. Është një kalkulim i pastër i besimit strategjik. Për Shqipërinë, takimet dhe fotografitë zyrtare të nivelit të lartë në SHBA synonin të sinjalizonin një aleancë të pjekur, të sigurt dhe të çeliktë.
Por, vendimi i fundit i GJKKO-së për të pezulluar dhe vendosur në “arrest shtëpie” Vlora Hysenin—e cila sapo ka ankimuar këtë masë në Apelin e Posaçëm duke kërkuar lirinë—e zhbën krejtësisht këtë narrativë besimi.
Dyshimet e ngritura nga SPAK e kalojnë këtë krizë nga një skandal i thjeshtë korrupsioni në një thyerje kritike të kundërzbulimit. Hetimet e fundit zbulojnë se ish-shefja e inteligjencës akuzohet se ka përdorur kanale të fshehta komunikimi (përfshirë një numër të huaj slloven) për t’i kaluar të dhëna të klasifikuara shtetërore një biznesmeni të lidhur me aferën e AKSHI-t. Ajo që e bën situatën alarmante për partnerët ndërkombëtarë janë të dhënat se këto komunikime sensitive kanë vijuar rregullisht, madje edhe në momentet kur personi në fjalë ishte shpallur në kërkim nga drejtësia për përkrahje të autorit të krimit.
Të përballur me këtë situatë, kriza rreth kryespiunes së Shqipërisë nuk është më thjesht një dhimbje koke politike e brendshme për Kryeministrin Edi Rama. Ky është një dështim i thellë që përcjell valë tronditëse drejt e në selinë e NATO-s në Bruksel dhe në nivelet më të larta të komunitetit të inteligjencës amerikane.
Në momentet e para, diplomatët perëndimorë kanë ndjekur një skenar të njohur. Deklaratat publike nga Brukseli dhe Uashingtoni kanë vlerësuar njëzëri Strukturën e Posaçme Antikorrupsion (SPAK) për pavarësinë e saj. Deri në një farë mase, ky vlerësim është i merituar. Një dekadë më parë, koncepti që prokurorët shqiptarë të arrestonin një shef inteligjence në detyrë do të ishte i paimagjinueshëm. Në gjuhën sterile të komunikatave diplomatike, sistemi po “funksionon”.
Por pas dyerve të mbyllura në Uashington, atmosfera është shumë më e zymtë.
Siguria kombëtare nuk mund t’i delegohet tërësisht reformave gjyqësore. Ndërsa procesi gjyqësor duhet të ndjekë rrugën e tij të pavarur, mbrojtja politike e ngritur nga qeveria shqiptar—e cila mbështetet fort në doktrinën e “përgjegjësisë individuale”—anashkalon thelbin e qeverisjes strategjike.
Në një demokraci perëndimore të konsoliduar, kur kujdestari i sekreteve më sensitive të një kombi bie në këtë mënyrë, kriza njihet menjëherë si sistemike. Ajo nxit hetime parlamentare, auditime të rrepta të sigurisë dhe përgjegjësi të menjëhershme politike nga dega ekzekutive që bëri verifikimin dhe emërimin e atij individi. Trajtimi i një shefi të kompromentuar të inteligjencës si një aktor i izoluar dhe i pabesë, i ngjashëm me një kryebashkiak lokal të korruptuar, është një përllogaritje e gabuar dhe e rrezikshme.
Aksionet gjeopolitike nuk mund të ishin më të larta. Shqipëria është një vend i vijës së parë në një rajon që shënjohet masivisht nga ndikimi malinj rus, depërtimi ekonomik kinez dhe rrjetet e ndërlikuara të krimit transnacional. Për shkak se NATO funksionon mbi parimin e mbrojtjes kolektive, ajo funksionon gjithashtu mbi besimin kolektiv. Inteligjenca e ndarë me Tiranën, rrjedhimisht, është inteligjencë e cila ekspozohet ndaj të metave sistemike të brendshme të Tiranës.
SHBA dhe aleatët e saj pa dyshim që tashmë janë përfshirë në një “vlerësim dëmi” (damage assessment) të qetë dhe urgjent. Ata duhet të përcaktojnë nëse kanalet e kompromentuara kanë vënë në rrezik operacionet e përbashkëta, metodat apo stabilitetin rajonal.
Për Kryeministrin Rama, rruga përpara nuk mund të jetë thjesht pritja e një vendimi gjykate duke shmangur përgjegjësinë politike. Rreshtimi i vërtetë me standardet euro-atlantike kërkon të demonstrohet se shteti e merr sigurinë e tij po aq seriozisht sa e marrin aleatët e tij. Kjo nënkupton një rishikim të plotë nga lart-poshtë të proceseve të verifikimit për emërimet e nivelit të lartë, transparencë të plotë met partnerët ndërkombëtarë dhe një pranim se në çështjet e mbijetesës kombëtare, llogaridhënia fillon nga maja e piramidës.
Uashingtoni do të vazhdojë t’i mbështesë publikisht institucionet e Shqipërisë, sepse një Shqipëri e stabilizuar është jetike për Adriatikun dhe Ballkanin më gjerë. Por sjellja e sjellshme publike nuk duhet të ngatërrohet me vetëkënaqësinë private. Besimi fitohet me vështirësi dhe humbet shumë lehtë—ndërsa pikërisht tani, rrjedhja në Tiranë kërkon një ndërhyrje institucionale emergjente, jo thjesht një dramë në sallën e gjyqit.
