Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan
Ekziston një bindje e përhapur në opinionin shqiptar se ne, si popull, e kemi pasur më të lehtë se të tjerët ta ndërrojmë fenë, gjuhën dhe, në disa raste, edhe përkatësinë kombëtare. Kjo bindje, e përsëritur shpesh si një e vërtetë e vetëkuptueshme, meriton të vihet në pikëpyetje. Historia jonë e shkuar është shumë më komplekse se kaq. Ajo dëshmon se shqiptarët janë asimiluar në pjesë të ndryshme të hapësirës së tyre historike, por njëkohësisht dëshmon edhe një fakt shumë më të rëndësishëm: pas shekujsh pushtimesh, presionesh, shpërnguljesh dhe ndikimesh të fuqishme kulturore, shqiptarët kanë arritur ta ruajnë identitetin e tyre dhe të shfaqen në kohët moderne si një komb me gjuhë, kulturë dhe vetëdije kombëtare.
Prandaj pyetja nuk duhet të jetë nëse shqiptarët “asimilohen lehtë”, por pse një pjesë e tyre u asimilua dhe si arriti pjesa tjetër të mbijetojë si identitet kombëtar në kushte kaq të vështira historike?
Hapësira etnike shqiptare ka qenë për shekuj një nga zonat më të ekspozuara të Gadishullit Ilirik (tash Ballkan). Pozita e saj gjeografike e ka bërë këtë hapësirë një urë lidhëse ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, por edhe një terren ku janë kryqëzuar interesa politike, ushtarake, ekonomike, fetare dhe kulturore të fuqive të ndryshme të kohës. Pikërisht kjo pozitë, që në një periudhë mund të shihet si përparësi, në periudha të tjera është kthyer në një barrë historike.
Shqiptarët u gjendën përballë administratave dhe kulturave të ndryshme, duke kaluar nëpër periudha të gjata nën sundime romake, bizantine, sllave dhe osmane, ndërsa në hapësira të ndryshme shqiptare vepruan edhe ndikime të fuqishme greke e të tjera. Secili sundim solli institucionet, gjuhën administrative, sistemet e veta të arsimit e të organizimit shoqëror dhe modelet kulturore. Një popull që nuk kishte shtetin dhe institucionet e veta kombëtare ishte shumë më i ekspozuar ndaj këtyre ndikimeve.
Asimilimi, pra, nuk duhet parë domosdoshmërisht si rezultat i dëshirës së një populli për të mohuar identitetin e vet. Shpesh ai është rezultat i rrethanave të gjata shoqërore dhe historike. Kur një popull nuk ka shkollën e vet, administratën e vet, institucionet kulturore dhe një elitë të qëndrueshme që ta kultivojë gjuhën dhe historinë e tij, brezat e rinj bëhen më të ekspozuar ndaj kulturës dominuese.
Këtu qëndron edhe rëndësia e gjuhës. Gjuha është një nga bartësit më të fuqishëm të kujtesës dhe identitetit të një etnie. Fëmija që mëson në gjuhën e tjetrit, jeton në një mjedis ku gjuha e tij nuk përdoret dhe nuk ka mundësi ta mësojë historinë e kulturën e paraardhësve, natyrshëm dhe gradualisht mund të largohet nga identiteti i origjinës.
Edhe religjioni duhet trajtuar me kujdes. Shqiptarët kanë përjetuar ndryshime të mëdha fetare gjatë historisë dhe sot përbëjnë një hapësirë të veçantë ku bashkëjetojnë tradita të ndryshme fetare. Por ndërrimi i fesë nuk është i barabartë me ndërrimin e kombësisë. Një shqiptar mund të ndryshonte përkatësinë fetare dhe njëkohësisht të ruante gjuhën, familjen, zakonet, kujtesën dhe ndjenjën e përkatësisë shqiptare. Prandaj pohimi se “shqiptarët e ndërrojnë fenë, prandaj e ndërrojnë lehtë edhe kombin” është një thjeshtëzim që nuk qëndron si shpjegim historik.
Një faktor tjetër është përshtatja. Shqiptarët kanë treguar gjatë historisë një aftësi të madhe për t’u përshtatur me rrethanat. Por përshtatja nuk është domosdoshmërisht asimilim. Të mësosh gjuhën e sunduesit, të përshtatesh me administratën ekzistuese ose të marrësh elemente nga një kulturë tjetër mund të jetë strategji mbijetese. Asimilimi ndodh atëherë kur kjo përshtatje, gjatë brezave, shoqërohet me humbjen e gjuhës, kujtesës dhe vetëdijes së përkatësisë.
Në këtë kuptim, nuk mund të thuhet se shqiptarët kanë pasur ndonjë “prirje natyrore” për asimilim. Asimilimi është më shumë një proces shoqëror dhe historik sesa një tipar i karakterit të një populli. Popujt që kanë jetuar për shekuj pa shtet, pa institucione të fuqishme kulturore dhe nën presionin e kulturave dominuese janë më të ekspozuar ndaj tij ndaj asimilimit.
Por historia shqiptare na përball edhe me një paradoks të madh: përballë gjithë këtyre rrethanave të vështira, shqiptarët arrijtën të mbijetojnë.
Një dëshmi e jashtëzakonshme e kësaj janë arbëreshët e Italisë. Të shpërngulur në valë të ndryshme nga trojet shqiptare, ata u vendosën në një mjedis tjetër dhe, megjithatë, në shumë prej komuniteteve të tyre ruajtën për shekuj gjuhën, traditat, kujtesën, ritin fetar, këngët dhe elemente të tjera të identitetit. Arbëreshët dëshmojnë se largimi nga atdheu nuk e bën të pashmangshëm asimilimin. Kur familja dhe komuniteti e përcjellin gjuhën dhe kulturën nga brezi në brez, identiteti mund të mbijetojë edhe për qindra vjet.
Ky është një mësim i jashtëzakonshëm edhe për diasporën shqiptare të sotme. Shqiptarët që jetojnë në Evropë, Amerikë dhe në vende të tjera të botës nuk duhet të zgjedhin ndërmjet integrimit në shoqëritë ku jetojnë dhe ruajtjes së identitetit shqiptar. Të dyja janë të mundshme. Integrimi është domosdoshmëri; asimilimi nuk është.
Diaspora duhet ta shohë gjuhën shqipe si pasuri, jo si pengesë. Fëmijët shqiptarë duhet të mësojnë gjuhën e vendit ku jetojnë, por njëkohësisht duhet të kenë mundësi të mësojnë mirë edhe gjuhën e prindërve dhe gjyshërve të tyre. Familja, shkollat shqipe, qendrat kulturore, bibliotekat, aktivitetet artistike, teknologjia dhe bashkëpunimi ndërmjet komuniteteve shqiptare duhet të bëhen pjesë e një strategjie të re për ruajtjen e identitetit. Në këtë drejtim, familja ka rol kryesor. Në familjet shqiptare kudo që jetojnë domosdo duhet të flitet shqip mes antarëve të familjes, e në veçanti me fëmijët. Vetëm kështu brezat e njëpasnjëshëm do të ruajnë gjuhën shqipe dhe nuk do t’i ekspozohen kurrë asimilimit.
Por ruajtja e identitetit nuk nënkupton mbyllje ndaj botës. Përkundrazi, shqiptari duhet të jetë njëkohësisht qytetar i denjë i vendit ku jeton dhe shqiptar i vetëdijshëm për origjinën e tij. Ai mund të flasë disa gjuhë, të studiojë në universitetet më të mira të botës, të marrë pjesë në kulturat e tjera dhe të kontribuojë në shoqërinë ku jeton, pa e humbur gjuhën dhe kujtesën e vet.
Këtu lidhet edhe një dimension tjetër i rëndësishëm: vetëvlerësimi kombëtar.
Një popull që ka kaluar nëpër shekuj të vështirë, por ka mbijetuar, nuk duhet ta ndërtojë identitetin e vet mbi komplekse inferioriteti. Shqiptarët kanë arsye të jenë krenarë për historinë, kulturën dhe kontributet e tyre, jo për t’u ndier më të mirë se të tjerët, por për të kuptuar se edhe ata kanë dhënë dhe vazhdojnë t’i japin botës vlera të rëndësishme.
Figura e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut është një prej simboleve më të fuqishme të kësaj kujtese historike. Ai u bë figura qendrore e qëndresës shqiptare ndaj Perandorisë Osmane dhe një simbol që tejkaloi kufijtë e hapësirës shqiptare.
Shekuj më vonë, një tjetër figurë me origjinë shqiptare, Nënë Tereza, u bë simbol botëror i humanizmit dhe shërbimit ndaj njerëzve në nevojë dhe u nderua me Çmimin Nobel për Paqen. Ajo është pjesë e trashëgimisë së figurave me prejardhje shqiptare që kanë lënë gjurmë në botë.
Në art, kultura shqiptare dhe hapësira shqiptare kanë nxjerrë gjithashtu figura që kanë kaluar kufijtë kombëtarë. Bekim Fehmiu, një prej aktorëve më të njohur shqiptarë të hapësirës ish-jugosllave dhe me karrierë ndërkombëtare, është një tjetër shembull i talentit që kapërceu kufijtë e një vendi dhe të një kulture.
Dhe këta nuk janë emra të vetmuar. Historia dhe kultura shqiptare kanë prodhuar figura të shumta në letërsi, art, shkencë, arsim, muzikë, sport dhe fusha të tjera. Krenaria për ta nuk duhet të jetë një krenari e verbër. Përkundrazi, ajo duhet të jetë një nxitje që brezat e rinj të besojnë më shumë në aftësitë e tyre dhe të kuptojnë se prejardhja shqiptare nuk është arsye për kompleks, por një trashëgimi që duhet njohur, zhvilluar dhe pasuruar.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për diasporën. Një fëmijë shqiptar që rritet në një metropol evropian ose amerikan duhet të ketë mundësi të njohë jo vetëm historinë e vendit ku jeton, por edhe historinë e popullit të prindërve të tij. Ai duhet të dijë se prejardhja e tij nuk është një kujtim i largët që duhet fshehur për t’u integruar. Është një pjesë e identitetit të tij që mund ta mbajë me dinjitet, duke qenë njëkohësisht pjesë aktive e shoqërisë ku jeton.
Vetëvlerësimi kombëtar, megjithatë, nuk duhet të shndërrohet në vetëmburrje. Krenaria e shëndetshme nuk don të thotë se shqiptarët janë më të mirë se popujt e tjerë. Ajo don të thotë se edhe ne kemi vlera, kemi histori, kemi kulturë dhe kemi dhënë kontribute që meritojnë të njihen nga të tjerët.
Ky është një dallim shumë i rëndësishëm për një komb që dëshiron të ecë përpara dhe zhvillohet.
Historia e shqiptarëve, pra, nuk duhet të lexohet vetëm si histori e pushtimeve dhe e humbjeve. Është edhe histori e mbijetesës, përshtatjes, krijimtarisë dhe ringritjes. Shqiptarët kanë humbur pjesë të popullsisë së tyre përmes proceseve të ndryshme të asimilimit, por nuk e kanë humbur identitetin e tyre kombëtar.
Prandaj mësimi më i madh që mund të nxjerrim nga historia është se identiteti nuk ruhet vetëm nga gjaku dhe prejardhja; ai ruhet kur gjuha, kultura, kujtesa dhe vetëdija përcillen nga një brez te tjetri.
Sot kjo përgjegjësi bie mbi ne. Në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, në Luginën e Preshevës dhe kudo ku jetojnë shqiptarë, por veçanërisht në diasporën e madhe shqiptare që po rritet në të gjithë botën.
Nuk duhet të presim që dikush tjetër ta ruajë identitetin tonë. Shtetet shqiptare duhet ta ndihmojnë diasporën me programe serioze të gjuhës, kulturës dhe arsimit; komunitetet duhet të organizohen; por mbi të gjitha familja duhet ta kuptojë se ruajtja e shqipes fillon në shtëpi.
Arbëreshët na lanë një mësim të jashtëzakonshëm: mund të largohesh nga atdheu pa u larguar nga identiteti.
Diaspora e sotme shqiptare duhet ta dëshmojë se ky mësim nuk i përket vetëm së kaluarës.
Në fund të fundit, ne shqiptarët nuk kemi nevojë të mbyllemi ndaj botës për të mbetur shqiptarë. Përkundrazi, duhet të jemi të hapur ndaj dijes, shkencës, kulturave dhe vlerave universale, por njëkohësisht të dimë se kush jemi dhe nga vijmë.
Të jesh shqiptar nuk duhet të jetë arsye për t’u ndier më mirë se të tjerët, por as për t’u ndier më pak se të tjerët.
Prandaj detyra jonë nuk është vetëm të krenohemi me atë që ruajtën të parët tanë. Detyra jonë është t’ua dorëzojmë brezave që vijnë atë që trashëguam prej tyre – gjuhën, kulturën, kujtesën dhe dinjitetin, edhe më të pasur se sa e morëm.
Kështu, historia e mbijetesës së shqiptarëve nuk do të mbetet vetëm histori e së kaluarës. Ajo do të bëhet përgjegjësi për të ardhmen.
Më 23. Gusht 2026
