Në hije të Kosovës paslufte, ku heshtja ishte më e fortë se çdo ligj dhe frika endej si një fantazmë e padukshme, u kryen mbi 600 vrasje pa autor. Ishte një kohë kur toka ende mbante shenjën e bombardimeve, por më i rëndë se shkatërrimi fizik ishte shkatërrimi moral: një shoqëri që nuk mund të shprehej, një popull që nuk mund të qante.
Historiani Jusuf Buxhovi e shpjegon shumë qartë:
“Gjykata në Hagë nuk ka zbritur nga qielli. Ajo ishte një nevojë e dhimbshme, një shpëtim i vonuar për një komb që nuk u përball kurrë me të kaluarën e tij”.
Historikisht, çdo shtet i rajonit e ka kuptuar këtë të vërtetë: Kroacia, Serbia, Bosnja… të gjithë ngritën gjykata, ndonjëherë të padrejta, ndonjëherë të manipulueshme, por gjithsesi një përpjekje për të shprehur drejtësinë. Vetëm Kosova, në vitet e para të pasluftës, heshti. Heshtja jonë nuk ishte neutralitet; ishte një boshllëk ku vrasësi mund të qëndronte i lirë dhe viktima mbetej pa emër.
Në këtë boshllëk, u vranë 106 aktivistë të LDK-së, 116 pjesëtarë të UÇK-së, përfshirë komandantë, dhe rreth 400 qytetarë minoritarë.
Secila jetë e marrë është një yll i shuar në qiellin e historisë sonë, një zë i heshtur që kërkon drejtësi. Por autorët mbetën të fshehur, dhe shoqëria, ndoshta nga frika, ndoshta nga paaftësia, heshti gjithashtu.
Filozofikisht, kjo është historia e një kombi që përballet me paradoksin e lirisë dhe drejtësisë, sepse mund të jesh i lirë vetëm kur drejtësia ekziston.
Një liri pa drejtësi është një hije e zezë; njësoj siç është një qytetar pa përgjegjësi një mit i rremë.
Heshtja jonë ndaj krimeve të pasluftës ishte më e rrezikshme se vetë dhuna, sepse ajo na bëri bashkëfajtorë, na uli në nivelin e tiranit që nuk u ndëshkua.
Politikisht, Buxhovi nuk kursen asnjë kritikë: mungesa e hetimeve vendore nuk ishte vetëm një dështim teknik; ishte një dështim moral i klasës politike që u mor me ndarjen e pushtetit dhe jo me ndarjen e drejtësisë. Dhomat e Specializuara lindën jo nga dëshira për hakmarrje, por nga nevoja për të mbajtur shoqërinë mbi një bazament moral të pathyeshëm. Ato janë pasqyrë e asaj që ne nuk guxuam ta shikonim drejt: të vërtetën.
Nga aspekti etik, Buxhovi na thërret për një katarsis kombëtar. Nuk mund të kërkosh drejtësi për krimet e tjetrit nëse nuk kërkon drejtësi për krimet që kanë ndodhur në emrin tënd. Heshtja jonë është bashkëfajësi; mosveprimi është po aq i dënueshëm sa vetë vrasja.
Moralisht, ky është një apel që shtrihet nëpër breza: ndërgjegjja nuk mund të qëndrojë e qetë kur viktimat nuk kanë emër dhe autorët nuk kanë emër. Një komb që harron viktimat e veta humbet kredibilitetin përpara botës, por edhe përpara vetvetes.
Historia jonë, thotë Buxhovi, nuk është vetëm një kronikë ngjarjesh; është një pasqyrë e shpirtit. 600 vrasje pa autor nuk janë vetëm numra; janë plagë të hapura në shpirtin e një kombi që kërkon të shërohet. Gjykata në Hagë nuk është një ndërhyrje e huaj që na shfaqet e huaj; ajo është mundësia jonë e fundit për të përballuar të vërtetën dhe për të filluar të ecim drejt lirisë së vërtetë.
Dhe ndërsa heshtja e vjetër akoma mund të tund kokën mbi ne, një gjë mbetet e sigurt: vetëm përballë së vërtetës mund të ngrihemi mbi hijet e së kaluarës dhe të bëhemi njerëz të lirë.
Kam te njejtin mendim me zoterinjte Buxhovi dhe Gashi.
“Dhe ndërsa heshtja e vjetër akoma mund të tund kokën mbi ne, një gjë mbetet e sigurt: vetëm përballë së vërtetës mund të ngrihemi mbi hijet e së kaluarës dhe të bëhemi njerëz të lirë.”//// Pergzime zotri Lirim Gashi. Pergzime. Porosia nga Zoti eshte kjo qe e keni thane ne kete Fjali. Verteta baraz LIRIA e si nocion i mbrendshem i cdo individi. Liria e mbrendshme baraz me Liri te jashtshme. Dua te them nje shembull: Ne Kroaci nje pjese e Sllavonise perindimore ishte e okupuar nga serbet, kryengrites serb te Kroacise e me ndihmen e Serbise, e nga viti 1991., e okupuar. Ne vitin 1995, ne muajin maj, Ushtria Kroate mer drite te gjelbert te e liron kete pjese te teritorit te saj. Hynen kroatet dhe per dy dite e liriuan por nuk leshuan dhe dy dite me andej asnje gazetar ASNJE, te hyn aty edhepse Shoqata e gazetarve te Kroacise dhe kryesoret te Shoqates si dhe kryetarja e shoqates te gazetarve proteston dhe ne Shoqate nderkombetare per ate mosleshim te gazetarve ne Sllavoni Perendimore te raportojne. Cka bonen kroatet: Ushtria Kroate hyni ne ate pjese te okupuar 4 vite me radhe e nga rebelistet serb. Mbrenda dy dyte i vrajne me shume se 1500 serb rebelista. E kane shperla, me shume se nje dite e gjys autostraden qe ishte e mbushur, e mbuluar nga gjaku i rebelisteve. Dhe nuk i leshuan gazetaret. Por ne fund meret vesh per gjitha ngjarje. Shtrimi i pyetjes te gazetarve a i kane vra vetem rebelistet apo dhe civilet diku kesi pergjegje. “Nuk ka civil kur behet kesi aksioni.” Femijet dhe grat nuk i kane vra. Jo ne kete aksion. Ne nje tjeter aksion “Medački džep” i kane vra gra dhe femij, por per ate aksion jane denu. E ne kete kete aksion e denojne Rrahim Ademin cili KUNDRSHTOHET si komanduesi kryesor, KUNDERSHTOHET vrasjeve te civilve ku jane vra dhe do femij. Edhepse gjenerali i Ushtrise kroate Rrahim Ademi mbaron ne Haag per kete aksion dhe vrasje te civilve serb, ne fund DEL E VERTETA se ai ka kendershtu vrasjen e civilve ne aksion “Medački Džep” qe iagte kunder serbeve okupues. Mas shume vite del e verteta! Dhe ky kroati qe ka bo ato krime, e ishte me grad me posht se Rrrahim Ademi, denohet me shume vjet burg, ne Kroaci. Por, nenkuptohet, se kroati denehohet pas vdekjes te presidentit kroat dr Franjo Tugjman. Gjdo luftim per mbrojte te CIVILVE ne cfaredo Lufte, kushdoqofshin ata civilet ESHTE DASHNIA NDAJ ZOTIT. I Madh Eshte ZOTI. I MADH. Dhe Jesu Krishti qe na porositi: ” Ckado qe i keni bere njenit nga vllazerve te mij me te vegjel, mua me keni bo”. Kush ka vesh le te degjon kete Porosi te Jesu Krishtit. Falemnderit per kete shkrim zotri Lirim Gashi.