Sak Muji, Rugovë
Në letërsinë shqiptare të kujtesës historike, ka vepra që nuk synojnë vetëm të tregojnë një histori, por të mbajnë gjallë ndërgjegjen e një populli.
Romani Sad Nallbani i shkrimtares Sevëme Fetiqi hyn pikërisht në këtë rrafsh: si rrëfim letrar, si dëshmi shpirtërore dhe si akt moral kundër harresës. Ky vlerësim synon ta lexojë veprën jo vetëm në planin artistik, por edhe në dimensionin e saj etik e kombëtar. Vlerësim letrar dhe emocional Sad Nallbani nuk është thjesht një narrativë e mbështetur mbi kujtime familjare; ai është një akt kujtese morale që e vendos letërsinë në shërbim të së vërtetës historike dhe të ndërgjegjes kombëtare.
Duke u mbështetur në rrëfimet për gjyshin e saj dhe në përvojën e trashëguar familjare, autorja ndërton një univers letrar që kapërcen kufijtë e historisë personale dhe bëhet pasqyrë e fatit kolektiv shqiptar. Pesha e romanit ndihet veçanërisht nga ata që e kanë jetuar historinë nga brenda.
Për mua, leximi i tij mori një dimension edhe më të thellë, sepse në faqet e librit shfaqet edhe shoku im i Pranverës Studentore të vitit 1981, Ali Lajçi — jo si figurë e zbukuruar, por si pjesë e gjallë e një brezi që e pagoi lirinë me burg, përndjekje dhe jetë të thyera.
Këtu qëndron forca më e madhe e veprës: romani nuk romantizon vuajtjen dhe nuk krijon mite të rreme. Personazhet paraqiten siç ishin — njerëz të zakonshëm të detyruar nga rrethanat të bëhen të jashtëzakonshëm.
Edhe pse emër letrar, Sad Nallbani shndërrohet në figurë morale kolektive: shqiptari që nuk kërkon lavdi, por mban në heshtje barrën e përgjegjësisë historike. Letërsia e këtij romani nuk synon rehati shpirtërore; ajo synon zgjimin. Ajo rikujton se historia nuk është vetëm varg datash, por jetë konkrete: familje të shkatërruara, nëna që presin, burra që heshtin dhe breza që rriten nën hijen e frikës.
Prandaj kjo vepër nuk lexohet si nostalgji, por si thirrje për përgjegjësi. Nga pikëpamja artistike, romani mbështetet mbi një gjuhë të thjeshtë, të drejtpërdrejtë dhe emocionalisht të ngarkuar, ku çdo fjali bart peshën e një përvoje të jetuar. Në planin kombëtar, ai bëhet kundërpeshë ndaj harresës dhe relativizimit të së kaluarës — rreziqe që kërcënojnë çdo shoqëri që synon dinjitet dhe shtetësi të qëndrueshme.
Përmbyllje
Sad Nallbani dëshmon se arti i vërtetë nuk është neutral. Ai mban anë: anën e njeriut, të së vërtetës dhe të lirisë. Vlera e kësaj vepre nuk qëndron vetëm në cilësitë e saj letrare, por në guximin për ta kthyer kujtesën historike në përgjegjësi morale. Një komb që nuk i njeh, nuk i shkruan dhe nuk i mbron historitë e njerëzve të vet, rrezikon t’i humbasë ato përsëri.
Epilog për autoren
Jeta dhe krijimtaria e Sevëme Fetiqit lidhen ngushtë me kujtesën, familjen dhe fatin historik shqiptar. Duke e shndërruar trashëgiminë shpirtërore të gjyshit në vepër letrare, ajo nuk shkruan vetëm për të kaluarën, por për të ardhmen e ndërgjegjes sonë kolektive.
Në këtë mënyrë, autorja vendoset në radhën e atyre zërave që e kuptojnë letërsinë si mision — jo thjesht si art i fjalës, por si përgjegjësi ndaj së vërtetës dhe njeriut.
Ky është kuptimi më i thellë i dritës që lind nga dhimbja: kur kujtesa bëhet shkrim, dhe shkrimi bëhet shpresë.
Sak Muji
