Naim J. Krasniqi, historian, Gjermani
Narrativa e ndërtuar dhe e institucionalizuar që nga vitet ’80 të shekullit XX, e cila i karakterizon demonstratat e vitit 1981 si shfaqje të nacionalizmit, irredentizmit, shovinizmit dhe madje fashizmit, ka ushtruar një ndikim të thellë në delegjitimimin e kërkesave dhe aspiratave të shqiptarëve në ish-Jugosllavi. Kjo narrativë u artikulua fillimisht nga udhëheqja komuniste e Kosovës, në harmoni me atë serbe, dhe u përhap gjerësisht përmes mediave të kontrolluara nga partia-shtet. Në këtë kuptim, roli i mediave nuk ishte informues, por riprodhues i diskursit zyrtar.
Megjithëse dokumentet e Lidhja e Komunistëve të Jugosllavisë në planin formal proklamonin barazinë midis kombeve dhe kombësive, zbatimi i politikave në Kosovë dëshmonte një realitet të ndryshëm. Procesi i diferencimit ideopolitik funksiononte si një mekanizëm disiplinues dhe represiv ndaj shqiptarëve, duke u shndërruar në atë që metaforikisht mund të quhet “Shpata e Demokleut”.
Në këtë kontekst, parullat e artikuluara gjatë demonstratave të vitit 1981 në Pristine përbëjnë një burim të rëndësishëm empirik për analizimin e diskursit publik të kohës. Në kundërshtim me interpretimin zyrtar, i cili i reduktonte këto ngjarje në devijime ideologjike dhe akte armiqësore, shoveniste dhe kontrarevulocionare, përmbajtja e parullave dëshmon një strukturë shumëdimensionale të kërkesave shoqërore.
Në planin politik dhe identitar, parullat si “Kosova Republikë”, “Jemi shqiptarë, s’jemi jugosllavë” dhe “Duam vetëvendosje” përfaqësojnë një artikulim të qartë të subjektivitetit politik shqiptar dhe një sfidë të drejtpërdrejtë ndaj legjitimitetit të rendit federativ jugosllav. Këto kërkesa nuk ishin thjesht shprehje simbolike të identitetit, por formulime konkrete për rikonfigurimin e statusit politik të Kosovës.
Paralelisht, në planin socio-ekonomik, parullat si “Duam punë”, “Kushte për studentë”, “Çmimeve stop” dhe “Rroftë klasa punëtore – poshtë borgjezia” artikulojnë një diskurs kritik ndaj pabarazive strukturore dhe kushteve të jetesës. Veçanërisht domethënëse është parulla “Trepça punon, Beogradi ndërton”, e cila sintetizon perceptimin e shfrytëzimit ekonomik të Kosovës dhe e lidh atë drejtpërdrejt me dimensionin politik dhe kombëtar.
Kjo ndërthurje e kërkesave politike, identitare dhe socio-ekonomike dëshmon se diskursi publik i vitit 1981 nuk mund të reduktohet në një kategori të vetme analitike. Përkundrazi, ai përfaqëson një hapësirë ku ndërthuren dimensione të ndryshme të pakënaqësisë shoqërore dhe aspiratave kolektive.
Megjithatë, ky kompleksitet u mohua sistematikisht nga diskursi zyrtar, i cili e reduktoi lëvizjen në nacionalizëm armiqësor dhe kundërrevolucion. Si pasojë, u krijua një hendek i thellë midis diskursit “nga poshtë”, të artikuluar përmes protestave, dhe diskursit “nga lart”, të prodhuar nga aparati shtetëror. Një ilustrim i qartë i kësaj kontradikte është konferenca e Stane Dolanc pas demonstratave , ( 6 prillit 1981). Në deklarimet e tij vërehet një ambivalencë karakteristike: nga njëra anë, ai pranon ekzistencën e dobësive në sistemin ekonomik dhe politik në Kosovë, duke implikuar një bazë reale për pakënaqësinë; nga ana tjetër, ai refuzon kategorikisht kërkesat politike, veçanërisht atë për status republike, duke e konsideruar atë të papajtueshme me strukturën federative.
Më tej, deklarata e tij se Shqipëria nuk kishte rol në organizimin e demonstratave bie në kontrast të dukshëm me diskursin e elitave politike kosovare dhe të mediave në Beograd, të cilat e atribuonin krizën ndikimeve të jashtme. Kjo divergjencë tregon qartë se diskursi zyrtar nuk ishte monolitik, por i fragmentuar në nivele të ndryshme, me funksione dhe audienca të ndryshme.
Në këtë mënyrë, kriza në Kosovë u artikulua përmes një narrative të dyfishtë: si rezultat i dobësive të brendshme dhe njëkohësisht si pasojë e ndërhyrjeve të jashtme. Kjo strategji diskursive synonte të ruante stabilitetin politik duke shmangur adresimin e shkaqeve strukturore të pakënaqësisë.
Prandaj, analiza e parullave dhe e deklarimeve zyrtare e përforcon përfundimin se demonstratat e vitit 1981 duhet të kuptohen si një moment i shpërthimit të një diskursi publik të shtypur, i cili përmes protestës sfidoi jo vetëm politikat konkrete, por edhe vetë mënyrën se si realiteti interpretohej dhe paraqitej nga pushteti.
Parullat politike dhe identitare
Këtu hyjnë parullat si:
“Kosova Republikë”
“Jemi shqiptarë, s’jemi jugosllavë”
“Duam vetëvendosje”
“Kosova është e jona”
“Bashkimi i gjitha viseve shqiptare”
“Të gjithë shqiptarët jemi një”
Këto janë qartësisht kërkesa politike me përmbajtje kombëtare.
Ato tregojnë: refuzimin e identitetit jugosllav , afirmimin e identitetit shqiptar , kërkesën për status, politik më të lartë (Republikë) në disa raste, edhe aspirata për bashkim kombëtar . Pra, këtu kemi kerkesa nacionale politik, e jo thjesht kulturor.
Parullat socio-ekonomike (diskurs socialist)
Këtu hyjnë:
“Duam punë”
“Kushte për studentë”
“Kushte për punëtorë”
“Çmimeve stop”
“Rroftë klasa punëtore – poshtë borgjezia”
“Trepça punon, Beogradi ndërton”
Këto janë kërkesa tipike të një diskursi social dhe klasor, madje brenda gjuhës së vetë socializmit jugosllav. Por ka një element interesant: Parulla “Trepça punon, Beogradi ndërton” e lidh ekonominë me politikën qe sugjeron shfrytëzim ekonomik me bazë kombëtare.
Parullat e lirisë dhe represionit
“Lironi të burgosurit”
“Poshtë robëria, rroftë liria”
Këto janë më universale, por në kontekst marrin kuptim politik dhe kombëtar. flasin për represionin shtetëror dhe kërkesën për të drejta.
Sa nacionalizëm ka në këto kërkesa?
Një përgjigje e balancuar do të ishte:Po, ka nacionalizëm ne suazate e asaj kohe ( per ideologjin komuniste) dhe te sistemit jugosllave qe nuk deshironte apo nuk plotesonte keto kerkesa per shkak te nacionalizmit serbe, madje kjo është një komponent qendror . Por , ky nacionalizem ( ta themi) nuk është i vetmi dhe as i izoluar nga faktorët socialë dhe ekonomikë.
Çfarë e bën këtë nacionalizëm të veçantë?
Ky nuk është një nacionalizëm “i pastër ideologjik”, sepse nuk u ndegjua as
nje paroll kunder popujve te ish jugoslllavise apo qe kerkonin shkatrrim te ketij shteti me force, ata kerkonin nga ky shtet te realizonin te drejtat e tyre. Keto parolla linden nga kushte konkrete sociale dhe ekonomike përforcohet nga ndjenja e diskriminimit politik ( qe shqiptare konsideroheshi si popullate e rendit te dyte),artikulohet përmes një gjuhe që përzien, socializmin (“klasa punëtore”) , drejtësinë sociale dhe identitetin kombëta. Pra kemi një nacionalizëm social, ose më saktë: një ndërthurje e nacionalizmit me pakënaqësinë sociale.
Por , nëse i ndajmë artificialisht në:“sociale” vs “nacionaliste” rrezikojmë të humbasim thelbin.
Realiteti është: kërkesat sociale u politizuan dhe u nacionalizuan sepse sistemi nuk ofronte hapësirë për zgjidhje brenda strukturës ekzistuese.
Demonstratat e vitit 1981 nuk ishin as vetëm sociale, as vetëm nacionaliste. Ato ishin: një lëvizje hibride, ku pakënaqësia ekonomike , mungesa e të drejtave politike dhe identiteti kombëtar u bashkuan në një kërkesë të vetme:barazi, dinjitet dhe vetëvendosje.
Në përfundim, demonstratat e vitit 1981 duhet të kuptohen jo vetëm si një përplasje fizike midis protestuesve dhe shtetit, por si një përplasje diskursesh: midis një shoqërie që artikulonte kërkesa për barazi, dinjitet dhe vetëvendosje, dhe një pushteti që përpiqej t’i delegjitimonte ato përmes kategorive ideologjike. Në këtë kuptim, ato përfaqësojnë një moment kulmor të shpërthimit të një diskursi publik të shtypur, i cili sfidoi jo vetëm strukturat politike ekzistuese, por edhe vetë mënyrën se si realiteti interpretohej dhe përfaqësohej.
