Na lanë lutje në gjuhë të huaj.
Por jo libra në gjuhën tonë.
Në fillim të shekullit XX, shqiptarët dolën nga Perandoria Osmane me një trashëgimi të rëndë: analfabetizëm masiv, mungesë shkollash kombëtare, mungesë institucionesh moderne dhe një vetëdije kombëtare të vonuar me dhunë.
Kjo nuk ishte rastësi.
Osmanët na lanë islamin.
Por na refuzuan shkollën shqipe.
Na lanë xhami.
Por jo arsim kombëtar.
Na lanë lutje në gjuhë të huaj.
Por jo libra në gjuhën tonë.
Na lanë minare.
Por jo institucione që prodhojnë mendim, shkencë dhe vetëdije shqiptare.
Kjo ishte metoda: shqiptari mund të falej, por jo të mësonte shqip. Mund të ishte besimtar i nënshtruar, por jo qytetar i arsimuar. Mund të ishte pjesë e perandorisë, por jo pjesë e një kombi të zgjuar.
Sepse shkolla shqipe do të kishte krijuar pikërisht atë që Perandoria Osmane frikësohej më shumë: shqiptarë që lexojnë shqip, shkruajnë shqip, mendojnë shqip dhe kuptojnë se nuk janë turq, nuk janë arabë, nuk janë osmanë — por shqiptarë.
Pra e vërteta është e thjeshtë dhe brutale:
Perandoria Osmane na la fenë, por na mbajti në padije.
Na la islamin, por na mohoi shkollën.
Na la xhaminë, por luftoi gjuhën shqipe.
Dhe një popull pa shkollë në gjuhën e vet mbahet më lehtë në varfëri, në nënshtrim dhe në robëri mendore.
