Në Kosovë debati për energjinë po zhvillohet sikur problemi ynë të ishte vetëm zgjedhja ndërmjet linjitit, gazit amerikan ose paneleve solare. Në realitet, asnjëra nga këto nuk është problemi kryesor.
Problemi i Kosovës nuk është energjia. Problemi i Kosovës është mungesa e shtetit planifikues.
Njëzet e shtatë vjet pas luftës, Kosova vazhdon të ndërtojë sikur nesër të mos ekzistojë. U ndërtuan mijëra blloqe banesash, por askush nuk pyeti se si do të ngroheshin. U dhanë leje ndërtimi, por askush nuk pyeti ku do të kalonin rrjetet energjetike. U mbushën qytetet me beton, por askush nuk pyeti ku do të shkonin ujërat e zeza.
Sot kemi lagje të tëra ku secili apartament është një termocentral i vogël privat: klima, ngrohëse elektrike, kaldaja individuale, kabllo dhe transformatorë të mbingarkuar. Në vend që qytetet të projektoheshin me ngrohje qendrore, me nënstacione termike dhe rrjete moderne energjetike, u krijua një xhungël urbane ku secili kujdeset për veten.
Prandaj debati për gazin amerikan shpesh zhvillohet në një vakum.
Po, gazi është më i pastër se linjiti.
Po, ai mund të ndihmojë tranzicionin energjetik.
Po, ai mund të jetë pjesë e sigurisë energjetike.
Por pyetja që askush nuk po e bën është: në cilën Kosovë do të ndërtohet ky rrjet?
Në Kosovën ku shumë komuna ende luftojnë me kanalizimet? Në Kosovën ku mijëra ndërtime janë ngritur pa planifikim afatgjatë?
Në Kosovën ku ekzistojnë mijëra banesa të pabanuara?
Në Kosovën ku statusi juridik i shumë pronave vazhdon të mbetet i paqartë?
Nuk mjafton të sjellësh gazin deri në kufi. Duhet të ndërtohen qindra kilometra rrjet, stacione shpërndarëse, lidhje për konsumatorët, sisteme sigurie dhe mirëmbajtjeje. Dhe e gjithë kjo kushton miliarda euro/dollarë
Ndërkohë, paradoksi kosovar vazhdon.
Një shtet me një nga rezervat më të mëdha të linjitit në Evropë diskuton për energjinë sikur të mos e posedojë atë pasuri. Një shtet me qindra ditë me diell në vit diskuton për energjinë sikur të mos e ketë atë potencial. Një shtet me diasporën më të fuqishme ekonomike në rajon diskuton për zhvillimin sikur kapitali i tij të ishte i varfër.
Problemi nuk është mungesa e resurseve.
Problemi është mungesa e vizionit.
Në vend që të ndërtohej një strategji kombëtare energjetike, Kosova ndërtoi strategji zgjedhore. Në vend që të projektoheshin qytete moderne, u projektuan vetëm ndërtesa. Në vend që të ndërtohej ekonomi prodhuese, u ndërtua ekonomi konsumatore. Në vend që të ndërtoheshin fabrika, u ndërtuan lokale. Në vend që të prodhonim energji dhe mallra, filluam të importojmë pothuajse gjithçka.
Por problemi më i madh nuk është as gazi, as linjiti.
Problemi më i madh është njeriu.
Kosova po humb atë që është më e vlefshme: kapitalin njerëzor.
Qindra inxhinierë largohen çdo vit. Teknikët e mirë largohen. Mjeshtrit largohen. Punëtorët e kualifikuar largohen. Mjekët largohen. Programuesit largohen. Menaxherët largohen.
Ndërkohë shkollat profesionale po trajtohen si relikte të së kaluarës. Askush nuk flet për mungesën e saldatorëve industrialë.
Askush nuk flet për mungesën e teknikëve të automatizimit. Askush nuk flet për mungesën e specialistëve të energjisë.
Askush nuk flet për mungesën e menaxherëve të industrisë.
Sikur fabrikat të ndërtoheshin nesër, kush do t’i drejtonte?
Sikur të ndërtohej një industri moderne energjetike, kush do ta operonte? Sikur të ndërtohej rrjeti i gazit, kush do ta menaxhonte? Një termocentral mund të blihet. Një turbinë mund të importohet. Një gazsjellës mund të ndërtohet.
Por kuadrot nuk importohen me kontejner. Ato krijohen me dekada. Pikërisht aty ndodhet dështimi më i madh i shtetit.
Kosova nuk po investon mjaftueshëm në shkollat profesionale, në aftësimin teknik, në universitetet inxhinierike dhe në krijimin e elitës menaxheriale që do ta drejtojë ekonominë e së ardhmes.
Pa këtë elitë profesionale, çdo projekt energjetik mbetet vetëm beton dhe hekur.
Prandaj zgjidhja nuk është as te romantizimi i linjitit, as te adhurimi i gazit amerikan, as te besimi pothuajse fetar se panelet solare do ta shpëtojnë vendin.
Zgjidhja është shumë më e thjeshtë dhe shumë më e vështirë. Kosova duhet të ndërtojë njëkohësisht: industri prodhuese; ngrohje qendrore urbane; energji të ripërtëritshme; modernizim të termocentraleve; studime serioze për gasifikimin e linjitit; shkolla profesionale moderne; kuadro teknike dhe menaxheriale;
planifikim urban afatgjatë. Në të kundërtën, do të vazhdojmë të ndërtojmë qytete pa sistem, ndërtesa pa logjikë, politika pa strategji dhe ëndrra pa themele.
Dhe atëherë problemi nuk do të jetë nëse Kosova zgjedh gazin, linjitin apo diellin.
Problemi do të jetë që edhe pas një çerek shekulli liri, nuk kemi mësuar ende të ndërtojmë shtet para se të ndërtojmë mure.
