Ismet Azizi, Gjilan
Hyrje
Proceset etnike në Peshter dhe Bihor gjatë shekullit XX nuk mund të kuptohen vetëm përmes faktorëve lokalë, si migrimet ekonomike, ndryshimet kulturore apo transformimet nacionale. Ato duhet të analizohen edhe në kuadrin e politikave shtetërore të Mbretërisë së Jugosllavisë dhe më vonë të Jugosllavisë socialiste, të, cilat synonin kontrollin demografik dhe politik të rajoneve kufitare me rëndësi strategjike.
Peshteri dhe Bihori ndodheshin në një hapësirë që lidhte Kosovën, Sanxhakun dhe Malin e Zi. Për këtë arsye, këto krahina fituan rëndësi të veçantë në projektet shtetërore që synonin homogjenizimin etnik dhe konsolidimin territorial të Jugosllavisë. Memorandumet e Vaso Çubrilloviqit të viteve 1937 dhe 1944 paraqesin formulimin më të qartë të kësaj logjike politike.
Peshteri dhe Bihori në Mbretërinë SKS/Jugosllavi
Pas vitit 1918, Sanxhaku humbi statusin e tij historik si njësi administrative e veçantë dhe u integrua në strukturën shtetërore të Mbretërisë së Serbëve, të Kroatëve dhe të Sllovenëve.
Ky proces u shoqërua me: centralizim administrativ; reforma agrare; kolonizim të kufizuar me element sllav; kontroll të shtuar mbi popullsinë myslimane.
Në këtë periudhë, popullsia e Peshterit dhe Bihorit përbëhej kryesisht nga myslimanë me prejardhje të ndryshme etnike, ndër të cilët një pjesë e konsiderueshme kishte origjinë shqiptare. Kjo dëshmohet nga studimet etnografike, traditat fisnore dhe kujtesa historike e rajonit.
Për autoritetet shtetërore, ky realitet shihej me dyshim, sidomos për shkak të lidhjeve historike, familjare dhe ekonomike me Kosovën.
Koncepti i homogjenizimit etnik
Në memorandumin e vitit 1937, Vaso Çubrilloviqi argumentonte se rajonet me popullsi shqiptare duhej të transformoheshin demografikisht përmes shpërnguljes dhe kolonizimit.
Megjithëse fokusi kryesor ishte Kosova, logjika e dokumentit kishte karakter më të gjerë.
Sipas tij: siguria e shtetit nuk mund të mbështetej në territore të banuara nga elemente etnike që nuk identifikohen me projektin kombëtar serb. Kjo logjikë përfshinte edhe hapësirat myslimane të Sanxhakut.
Në memorandumin e vitit 1944, kjo ide zgjerohet më tej dhe shndërrohet në konceptin e “zgjidhjes së problemit të pakicave” përmes homogjenizimit etnik të shtetit.
Lufta e Dytë Botërore dhe ndryshimet demografike
Ngjarjet e Luftës së Dytë Botërore sollën pasoja të rënda për strukturën etnike të rajonit. Rasti më tragjik ishte ai i Bihorit në janar 1943.
Sulmet e forcave çetnike të komanduara nga Pavle Gjurishiq rezultuan në: mijëra viktima civile; shkatërrimin e qindra fshatrave; shpërngulje masive të popullsisë; ndryshime afatgjata demografike. Pa më dyshje konsiderohet se është kryer gjenocid ndaj popullësisë së pambrojtur.
Sipas burimeve të ndryshme, mbi 4.000 civilë myslimanë u vranë dhe dhjetëra mijëra u detyruan të largoheshin nga vendbanimet e tyre. Për Bihorin, ky moment përbën një pikë kthese historike. Shumë familje nuk u kthyen më kurrë në vendbanimet e tyre të mëparshme.
Emigrimi drejt Turqisë (1953–1966)
Pas luftës, procesi i transformimit etnik mori forma të reja.
Në vitet 1950, politika jugosllave favorizoi emigrimin e popullsisë myslimane drejt Turqisë. Ky proces preku: Kosovën; Maqedoninë Perëndimore; Sanxhakun; Peshterin; Bihorin. Shumë banorë u regjistruan si “turq”, megjithëse nuk kishin gjuhë amtare turke.
Në praktikë, deklarimi si turk u bë mekanizëm për emigrim. Ky fenomen ndikoi ndjeshëm në strukturën demografike të rajonit. Në shumë fshatra u zvogëlua numri i familjeve autoktone dhe u dobësuan lidhjet tradicionale fisnore.
Transformimi i identitetit etnik
Një nga proceset më interesante në Peshter dhe Bihor është transformimi gradual i identifikimit kombëtar.
Në fillim të shekullit XX, shumë familje ruanin kujtesën e prejardhjes së tyre shqiptare.
Megjithatë, gjatë dekadave pasuese ndodhën disa procese paralele: islamizimi i identitetit; boshnjakizimi gradual; deklarimi si “mysliman” në regjistrimet jugosllave; emigrimi; asimilimi kulturor e nacional.
Studimi i Andrea Pieroni dhe bashkëautorëve (2011) është veçanërisht domethënës në këtë aspekt. Autorët evidentojnë se në fshatra si Uglla (Ugao), Borashtiza (Boroštica) Baçica, Braçak, Doliq, Tuzinjë e shumë të tjera, ekziston ende kujtesa për prejardhjen shqiptare, edhe pse identifikimi aktual është kryesisht boshnjak ose mysliman.
Kjo dëshmon se proceset etnike nuk kanë qenë lineare, por rezultat i ndërveprimit të politikave shtetërore, i migrimeve dhe i transformimeve identitare.
Peshteri dhe Bihori si rast studimor i inxhinierisë demografike
Kur analizohen së bashku: memorandumi i Çubrilloviqit (1937); memorandumi i vitit 1944; Konventa Jugosllavi–Turqi (1938); emigrimi drejt Turqisë pas vitit 1953; ndryshimet në regjistrimet e popullsisë; bëhet e qartë se Peshteri dhe Bihori nuk mund të trajtohen si rajone të izoluara.
Ato ishin pjesë e një hapësire më të gjerë ku shteti përpiqej të ndikonte në strukturën etnike përmes politikave të ndryshme administrative, ekonomike dhe demografike.
Në këtë kuptim, Peshteri dhe Bihori përfaqësojnë një rast studimor të rëndësishëm për analizën e marrëdhënieve ndërmjet politikës shtetërore dhe transformimit etnik në Ballkan.
Përfundim
Proceset etnike në Peshter dhe Bihor gjatë periudhës 1918–1966 nuk ishin rezultat i vetëm i zhvillimeve spontane historike. Ato u ndikuan fuqishëm nga politikat shtetërore që synonin kontrollin e rajoneve kufitare dhe transformimin gradual të strukturës demografike.
Memorandumet e Vaso Çubrilloviqit nuk përbëjnë vetëm dokumente ideologjike. Ato ofrojnë një çelës interpretues për të kuptuar shumë prej proceseve që prekën Kosovën, Sanxhakun, Peshterin dhe Bihorin gjatë shekullit XX.
Në rastin e Peshterit dhe Bihorit, këto procese u manifestuan përmes emigrimit, ndryshimeve identitare, fragmentimit administrativ dhe dobësimit gradual të strukturave tradicionale të popullsisë autoktone. Pikërisht për këtë arsye, studimi i tyre mbetet thelbësor për të kuptuar historinë moderne të Sanxhakutrne të Sanxhakut
