I. Guri që mban kujtesë
Nga kullat legjendare të Isniqit, aty ku guri nuk është vetëm gur, por kujtesë, gjak, besë e histori, dolën burra që nuk e matën jetën me rehati, por me nder, me qëndresë dhe me liri.
Aty, ku bora binte mbi gurët e Dukagjinit, ku dera e odës nuk hapej vetëm për mik, por edhe për fjalën e madhe të Atdheut, familja Balaj e mbajti ndezur zjarrin e kombit në kohë të errëta, kur robëria mundohej ta mbyste frymën shqiptare.
Në atë truall të bekuar, buka ndahej me mikun, fjala ruhej si amanet, ndërsa besa ishte më e rëndë se guri i kullës.
Aty u rritën bij që nuk u përkulën para pushtuesit, as para frikës, as para natës së gjatë të robërisë.
II. Nga Bala plak te Misin Niman Bala
Ky trung nuk nisi dje.
Ai vjen nga thellësia e kohës, nga kullat e Balajve të Isniqit, nga tradita e vjetër e Balës plak, nga viti 1880 e më herët, nga ajo rrënjë që e kishte Atdheun si fe të shpirtit.
Më 23 janar 1916, në Podgoricë, kur u vra Isa Boletini vetë i teti, në truprojën e Bacës Isë ishte edhe Misin Niman Bala, burrë i dalë nga ai trung i moçëm i Balajve të Isniqit.
Emri i tij nuk mbeti vetëm në kujtesë familjare.
Sipas trashëgimisë së ruajtur me nder, varri i Misin Niman Balës gjendet pranë varrit të Isa Boletinit në Boletin të Kosovës.
Aty, pranë njërit prej emrave më të mëdhenj të kombit, pushon edhe një bir i Isniqit, një dëshmi se kjo familje kishte qenë në krah të historisë edhe kur historia shkruhej me gjak.
Kjo nuk është rastësi.
Kjo është vijë gjaku.
Është vazhdimësi bese.
Është rrugë burrash që shkon nga Isa Boletini, te ilegalja shqiptare, te UÇK-ja, deri te varrezat e dëshmorëve në Gllogjan.
III. Trungu i Musë Mehmetit
Në krye të një trungu të mëvonshëm të kësaj familjeje qëndronte Musë Mehmeti, burrë i urtë, i fortë e i thellë, që edhe kur mërgimi ia rëndoi shpirtin, nuk ia zbehu kurrë dashurinë për tokën, për Shqipërinë, për Kosovën dhe për lirinë.
Ai nuk u la fëmijëve vetëm emër e gjak.
U la rrugë.
U la frymë.
U la besim.
U la amanetin më të madh:
me qenë shqiptar me zemër,
me qenë njeri i Atdheut deri në fund.
Në shtëpinë e Musë Mehmetit nuk rritej vetëm familje; rritej qëndresë.
Nuk mësohej vetëm buka e sofrës; mësohej edhe buka e lirisë, ajo bukë që hahet me mund, me sakrificë, me burg, me mërgim, me plagë e me gjak.
IV. Kulla që u bë shkollë ilegale
Nga ajo familje dolën djem që Kosovën nuk e panë si fjalë, por si plagë që duhej shëruar.
Dolën Ganiu, Rrustemi, Xhaferi, Xhevdeti e Mehmeti dhe bij të tjerë të atij trungu, që e kthyen kullën në shkollë ilegale, sofrën në kuvend burrash, heshtjen në betim dhe jetën në shërbim të çlirimit.
Në kullën e Isniqit nuk flitej për liri si për një ëndërr të largët.
Aty liria përgatitej.
Aty shpërndahej fjala. Aty ruhej trakti.
Aty rritej besimi.
Aty forcohej ideali.
Aty ajo që pushtuesi e quante rrezik, populli e quante dashuri për kombin.
Kulla e Balajve nuk ishte vetëm shtëpi.
Ishte strehë fjale, strehë besimi, strehë organizimi.
Ishte një odë ku zëri i Kosovës nuk lejohej të shuhej, edhe atëherë kur armiku mendonte se kishte mbyllur çdo derë.
V. Familja që dha shumë
Familja Balaj nuk dha pak.
Ajo dha mund.
Dha djersë.
Dha rini.
Dha plagë.
Dha mërgim.
Dha burgje.
Dha luftë.
Dha dëshmorë.
Dha emra që nuk mbulohen me dhe.
Dëshmorët e saj nuk ranë për t’u harruar. Ata ranë që Kosova të ngrihej. Ranë që flamuri të mos rrinte i fshehur. Ranë që fëmija shqiptar të mos rritej më me frikë. Ranë që Atdheu të kishte mëngjes.
Dhe kur një familje jep bij për liri, ajo nuk është më vetëm familje.
Ajo bëhet kapitull historie. Bëhet gur themeli. Bëhet altar kujtese.
VI. Ganiu dhe Xhaferi – rënia që u bë ngritje
Në vijën e parë të qëndresës, në rreshtin e atyre që nuk u kursyen, ishin edhe Ganiu dhe Xhafer Bala.
Ata ranë për të mos rënë Kosova.
Ranë si bij të një shtëpie që e kishte bërë lirinë fe të shpirtit.
Ranë si dëshmorë të Atdheut, por u ngritën si emra të përjetshëm në historinë shqiptare.
Rënia e tyre nuk ishte fund. Ishte kushtrim. Ishte flakë. Ishte amanet. Ishte dhimbje që nuk u shua, por u kthye në krenari.
Nga dita e rënies së tyre, familja Balaj mbajti në zemër një plagë të madhe, por edhe një dritë të pashuar.
Sepse vëllai që bie për Atdhe nuk largohet; ai bëhet dritë në rrugën e atyre që mbeten.
VII. Xhevdet Musë Balaj – drita e qetë e një brezi
Mes këtyre emrave, si dritë e qetë, si zjarr i fshehur nën hi, si gur i rëndë i Dukagjinit, qëndron Xhevdet Musë Balaj.
Xhevdeti ishte i urtë, por jo i thyeshëm.
I heshtur, por jo i ftohtë.
Fjalëpak, por me qëndrim sa një mal.
Ai i takonte atij brezi që nuk bënte zhurmë për vete, por punonte për Atdheun. Atij brezi që nuk kërkonte lavdi, por liri.
Qysh i ri, në vitet kur Kosova ziente nën çizmen e pushtuesit, Xhevdeti e kuptoi se historia nuk pritet duarkryq.
Ajo shkruhet me guxim, me organizim, me sakrificë, me besë ndaj shokut dhe me dashuri ndaj popullit.
Nga Isniqi deri në mërgim, nga ilegalia deri te UÇK-ja, nga fjala e fshehtë deri te kushtrimi i hapur, ai mbeti i lidhur me rrugën e çlirimit.
Nuk iu nda kurrë Kosovës.
Nuk iu nda Shqipërisë. Nuk iu nda idealit të bashkimit kombëtar.
Kur u ndezën aksionet e UÇK-së, Xhevdeti nuk i pa si lajm të largët, por si sihariq të zemrës.
Sepse e dinte se aty ishte rruga. E dinte se liria nuk vinte me lutje.
E dinte se robëria nuk largohej me fjalë boshe.
E dinte se një ditë pushka e lirisë do të fliste në emër të popullit.
VIII. Mehmet Musa – kujdestar i kujtesës
Në këtë varg dhimbjeje, krenarie e kujtese, qëndron edhe Mehmet Musa, ai që kujdeset që emrat të mos mbulohen nga harresa, që kujtimi të mos mbetet vetëm mbi gur varri, por të jetojë në fjalë, në shkrim, në rrëfim, në brez pas brezi.
Sepse kombet nuk harrojnë vetëm kur nuk kanë dëshmorë. Kombet harrojnë kur nuk kanë kujdestarë të kujtesës.
Mehmet Musa, me dhimbjen e vet, me kujdesin e vet, me përkushtimin ndaj vëllezërve dhe trungut të familjes, e mban gjallë atë zjarr që nisi në kullë, kaloi në ilegale, u bë pushkë në UÇK dhe sot rri si dritë mbi varret e dëshmorëve.
IX. Boletini dhe Gllogjani – dy altarë të një kujtese
Sot, emrat e kësaj familjeje lidhen me dy vende të shenjta të kujtesës kombëtare.
Në Boletin të Kosovës, pranë varrit të Isa Boletinit, qëndron kujtimi i Misin Niman Balës, truprojës së Bacës Isë, bir i Balajve të Isniqit.
Në Varrezat e Dëshmorëve në Gllogjanin krenar e kombëtar, pushojnë dëshmorët e luftës së fundit, bijtë e familjes Balaj, Ganiu dhe Xhaferi, ndërsa kujtimi i Xhevdet Musë Balajt rri pranë tyre si frymë, si plagë, si dritë dhe si vazhdimësi.
Boletini dhe Gllogjani nuk janë vetëm vende.
Janë altarë.
Janë faqe historie.
Janë dëshmi se liria shqiptare ka pasur rrënjë, krahë, gjak dhe amanet.
X. Para emrave të tyre
Sot, para portretit të Xhevdetit, para kujtimit të Ganiut e Xhaferit, para emrit të Musë Mehmetit, para hijes së Misin Niman Balës, para kujtesës së Isa Boletinit dhe para kullave të Isniqit, duhet të ulemi me respekt.
Jo me fjalë të zbrazëta.
Jo me duartrokitje të rastit.
Por me zemër.
Me kujtesë.
Me përgjegjësi.
Sepse familjet si Balaj nuk janë vetëm familje.
Janë kapituj të historisë. Janë oda ku mësohet çka është Atdheu.
Janë dëshmi se liria nuk u dhurua, por u fitua me gjak, me punë, me mërgim, me burg, me ilegale, me pushkë dhe me besë.
Në atë kullë të Isniqit, ku fryma shqiptare nuk u shua kurrë, edhe sot dëgjohet një zë:
Liria nuk dhurohet.
Liria fitohet.
Atdheu nuk shitet.
Atdheu ruhet.
Dëshmorët nuk vdesin.
Dëshmorët bëhen dritë.
XI. Meteorë lirie
Lavdi jetës dhe veprës së Xhevdet Musë Balaj.
Lavdi dëshmorëve të familjes Balaj.
Lavdi Gani Balës dhe Xhafer Balës.
Lavdi Rrustem Balës dhe gjithë atyre që mbajtën barrën e idealit.
Lavdi Musë Mehmetit dhe trungut të tij atdhetar.
Lavdi Misin Niman Balës, birit të Isniqit që qëndroi në truprojën e Isa Boletinit.
Lavdi kullave të Isniqit që i dhanë kombit burra, besë dhe histori.
Lavdi Gllogjanit krenar, ku pushojnë bijtë e lirisë.
Lavdi Boletinit, ku historia rri zgjuar.
Lavdi UÇK-së dhe gjithë dëshmorëve të kombit.
Ata që i shërbyen Atdheut nuk vdesin kurrë.
Ata mbeten emra të gdhendur në zemrën e kombit, të kujtuar me lot, të nderuar me krenari dhe të përjetshëm në dritën e lirisë.
Meteorë lirie,
nga Isniqi në Boletin,
nga Isniqi në Gllogjan,
nga Gllogjani në përjetësi.
— Sak Muji ’26
