Sak Muji, Zvicër
AH BRE LIRIM TI QIFSHA KETA VETEQEVERISESA TE MARSHALL TITOS
Lirim, pesë kilometra baltë janë pesë kilometra baltë — s’po t’i mohon kush. Edhe opingat plastike s’kanë qenë çizme mbretërore. Por mos na e shit një palë opinga si enciklopedi, se këpuca mund të jetë dëshmi e varfërisë sate, jo aktgjykim për krejt historinë. Ti po thua: “Më lagen këmbët, prandaj i gjithë sistemi ishte një mut.” Mirë, poet i fasuleve, po edhe sot ka fëmijë që ecin në rrugë të këqija.
A do të thotë kjo se çdo gjë që bëhet sot është mut? Jo. Do të thotë se këmbët lagen — e politikanët prapë mbajnë këpucë të lustruara. Edhe ajo puna e pordhës nën pantallona kadifeje… Lirim, po e trajton si teori të madhe politike. Nëse pantallonat s’të linin të merrje frymë, fajin mund ta kenë pasur pantallonat, rrobaqepësi, fasulet — ndoshta edhe kuzhinieri. S’ka nevojë ta thërrasim Titon në gjyq për çdo pordhë të bllokuar në Rahovec.
Ama as nostalgjia nuk duhet të na i lajë këmbët me sapun historie. Kosova nën Jugosllavi nuk e kishte pozitën e barabartë që meritonte; shumë vendime merreshin larg saj dhe qendra e pushtetit rëndonte nga Beogradi. Kjo është arsye për kritikë serioze — jo për ta kthyer çdo kujtim të vështirë në skeç ku opingat plastike dëshmojnë për krejt federatën. E për vetëqeverisjen: në letër populli vendoste; në praktikë, shpesh vendosnin ata që kishin zyrën, vulën dhe telefonin e kuq. Kështu që mos na e paraqit as si parajsë, as si një thes me baltë e fasule. Historia s’është pantallonë kadifeje që e mban të mbyllur të vërtetën. Pastaj dalin disa roje të nostalgjisë, me Titon në zemër e me parullën gati: “Rrnoftë Marshalli!”
Po, rrnoftë — në fotografinë e vjetër. Tash kanë kaluar dekada, Lirim; Titos i ka rënë perdja, Jugosllavisë i është fikur drita, e këta ende thërrasin nga korridori sikur po ua numëron dikush votat në plenumin e WC-së. Azemi, Vetoni e kushdo tjetër që ka mendimin e vet s’janë as djem të Titos, as prindër të Jugosllavisë. Mund t’i kritikojmë pa ua shpikur trungun familjar. Se kur argumenti fillon me “ky është biri i atij”, zakonisht argumenti ka mbetur pa këpucë — edhe pa opinga. Dhe, Lirim, Dostojevski e Tolstoi do të kishin shkruar më gjatë se ti për vuajtjen, por zor se do ta shpallnin një palë opinga plastike si dëshmitaren kryesore të shembjes së një perandorie.
Tolstoi do t’i jepte baltës një kapitull; Dostojevski do ta fuste pordhën në krizë ekzistenciale. Po asnjëri s’do të thoshte: “E hëngra një pjatë fasule, pra e zgjidha çështjen e Jugosllavisë.” Kujtimet tua kanë vlerë, Lirim. Veç mos i bëj opingat prokuror, baltën gjykatës e fasulet dëshmitarë të mbrojtjes. Se në fund del një gjyq historik ku të gjithë flasin, askush s’përgjigjet, dhe pordha prapë mbetet e vetëqeverisur. Këmbët e tua e mbajnë mend Rahovecin, Lirim.
Po historia ka më shumë se një palë këmbë — dhe jo të gjitha kanë ecur në të njëjtën baltë.
