Kishat Paleokristiane dhe gjurmët e krishterimit të hershëm në territorin e Vushtrrisë
Territori i Vushtrrisë (Vicianumi antik) përbën një hapësirë me rëndësi të veçantë për studimin e zhvillimeve historike, urbane dhe fetare gjatë periudhës romake dhe të Antikitetit të Vonë. Pozita e saj gjeografike, pranë rrugëve të rëndësishme të komunikimit të Dardanisë antike, ndikoi në zhvillimin ekonomik, kulturor dhe fetar të kësaj treve.
Pas legalizimit të krishterimit me Ediktin e Milanos në vitin 313, feja e krishterë filloi të përhapej me shpejtësi në provincën e Dardanisë. Gjatë shekujve IV–VI, në qendrat urbane dhe rurale të kësaj hapësire u ndërtuan objekte kulti të krishterë, veçanërisht bazilika paleokristiane, të cilat dëshmojnë për organizimin kishtar dhe përhapjen e besimit të ri.
Në territorin e sotëm të Komunës së Vushtrrisë janë evidentuar disa lokalitete me materiale arkeologjike të periudhës romake dhe të Antikitetit të Vonë. Megjithatë, nga pikëpamja shkencore duhet bërë dallimi ndërmjet lokaliteteve ku janë dokumentuar drejtpërdrejt objekte kishtare dhe atyre ku ekzistojnë vetëm indikacione ose tradita për praninë e mundshme të një objekti të krishterë.
1. Vicianum (Vushtrri)
Periudha: Shekujt IV–VI (Antikiteti i Vonë)
Vicianumi ishte një qendër e rëndësishme urbane e periudhës romake në Dardani dhe vazhdoi jetën edhe gjatë Antikitetit të Vonë. Në këtë lokalitet janë evidentuar gjurmë të ndërtimeve urbane, materiale ndërtimore, fragmente arkitektonike, qeramikë dhe monedha që dëshmojnë vazhdimësinë e jetës në shekujt IV–VI.
Prania e krishterimit të hershëm në Vicianum lidhet me zhvillimin e përgjithshëm të komuniteteve të krishtera në qytetet e Dardanisë. Edhe pse deri tani nuk është dokumentuar plotësisht një bazilikë paleokristiane përmes gërmimeve sistematike, karakteri urban i lokalitetit dhe gjetjet arkeologjike e bëjnë atë një pikë të rëndësishme për studimin e historisë së krishterimit të hershëm në këtë trevë.
Statusi: Qendër urbane e Antikitetit të Vonë me rëndësi të madhe historike; nevojiten kërkime të mëtejshme për identifikimin e mundshëm të objekteve kishtare.
2. Pestovë
Koordinatat afërsisht: 42.84° N, 20.95° E
Periudha: Shekujt IV–VI
Pestova paraqet një nga lokalitetet më të rëndësishme arkeologjike të territorit të Vushtrrisë për periudhën romake dhe të Antikitetit të Vonë. Në këtë zonë janë evidentuar materiale arkeologjike, fragmente ndërtimore dhe dëshmi të një vendbanimi të zhvilluar gjatë periudhës së vonë romake.
Ekzistojnë indikacione që mund të lidhen me praninë e një objekti kulti të krishterë, por deri tani mungojnë të dhëna të plota arkeologjike që do të dëshmonin një bazilikë paleokristiane të gërmuar dhe të dokumentuar.
Statusi: Lokalitet me rëndësi të lartë arkeologjike; kërkon hulumtime të mëtejshme.
3. Samadrexhë
Pozita: Fshati Samadrexhë, Komuna e Vushtrrisë
Periudha: Antikiteti i Vonë
Në territorin e Samadrexhës janë evidentuar materiale arkeologjike të periudhës romake dhe të Antikitetit të Vonë. Gjetjet sipërfaqësore dëshmojnë vazhdimësi banimi dhe aktivitet ekonomik gjatë kësaj periudhe.
Deri tani nuk janë zhvilluar gërmime sistematike që do të mundësonin identifikimin e sigurt të një bazilike ose kishe paleokristiane.
4. Lumadh
Pozita: Fshati Lumadh, Komuna e Vushtrrisë
Periudha: Shekujt IV–VI
Në këtë lokalitet janë evidentuar materiale arkeologjike që lidhen me periudhën e vonë romake dhe bizantine. Megjithatë, mungojnë të dhëna të mjaftueshme për identifikimin e një objekti të sigurt kishtar.
Statusi: Lokalitet me potencial për kërkime të ardhshme arkeologjike.
5. Zogaj – Gjurmë të mundshme të një objekti të vjetër kishtar
Pozita: Fshati Zogaj, Komuna e Vushtrrisë
Periudha e mundshme: Mesjeta e hershme ose Mesjeta (datimi i pasigurt)
Fshati Zogaj në pronën e Gjergj Musës paraqet një lokalitet me interes për studimin e trashëgimisë së krishterë në territorin e Vushtrrisë, për shkak të dëshmive lokale dhe gjurmëve të raportuara për ekzistencën e një objekti të vjetër kishtar.
Sipas traditës së banorëve vendas, në afërsi të fshatit kanë ekzistuar gjurmë themelesh të një kishe të vjetër. Ky lokalitet ka tërhequr vëmendjen edhe të studiuesve të trashëgimisë kulturore. Sipas dëshmive lokale, në vitin 1982 një grup arkeologësh nga Kroacia e kishte vizituar këtë vend me qëllim të evidentimit dhe vlerësimit të gjurmëve të objektit, themelet e të cilit ndodheshin rreth 100 metra larg një shtëpie familjare.
Gjatë hulumtimeve të mia në terren, si autor i këtij studimi, kam bërë verifikimin e lokalitetit në fjalë dhe kam mbledhur të dhëna plotësuese që përforcojnë ekzistencën e gjurmëve të këtij objekti të vjetër kishtar. Këto të dhëna, të ndërthurura me dëshmitë lokale dhe vëzhgimet arkeologjike në terren, e vendosin këtë lokalitet në kuadër të studimeve mbi trashëgiminë e krishterë në territorin e Vushtrrisë.
Megjithatë, deri tani nuk janë zhvilluar gërmime sistematike arkeologjike dhe mungojnë të dhëna të dokumentuara shkencore, si planimetria e objektit, elemente arkitekturore, mbishkrime, mozaikë ose materiale datuese, që do të mundësonin përcaktimin e saktë të periudhës së ndërtimit.
Për këtë arsye, Zogaji nuk mund të klasifikohet aktualisht si bazilikë paleokristiane e shekujve IV–VI, por duhet të konsiderohet si lokalitet me indikacione për ekzistencën e një objekti të vjetër kishtar, i cili meriton hulumtim të mëtejshëm arkeologjik. Statusi: Lokalitet me traditë dhe indikacione për objekt kishtar; datimi dhe karakteri i objektit mbeten të pakonfirmuara
Dëshmitë arkeologjike dhe historike tregojnë se territori i Vushtrrisë ishte pjesë e zhvillimeve të rëndësishme të krishterimit të hershëm në Dardani. Qendrat urbane dhe vendbanimet rurale të kësaj treve ishin të përfshira në procesin e përhapjes së krishterimit gjatë shekujve IV–VI dhe në periudhat pasuese mesjetare.
Tabela në vijim paraqet lokalitetet kryesore, periudhën kronologjike, koordinatat e përafërta dhe karakteristikat kryesore arkeologjike.
| Lokaliteti | Periudha | Koordinatat (afërsisht) | Përshkrimi |
| Llumkuq | Antikiteti i Vonë (shek. IV–VI) | 42.832° N, 20.942° E | Janë identifikuar mbetje të një bazilike paleokristiane me materiale ndërtimore romake të ripërdorura. Lokalitet me rëndësi për organizimin kishtar të Dardanisë. |
| Pestovë | Antikiteti i Vonë | 42.846° N, 20.990° E | Janë evidentuar gjurmë të një vile romake dhe materiale që tregojnë vazhdimësi banimi në periudhën paleokristiane; mendohet se ka ekzistuar një objekt kulti në afërsi. |
| Dobërllukë | Antikiteti i Vonë | 42.873° N, 20.948° E | Lokalitet romak dhe i antikitetit të vonë. Janë gjetur fragmente arkitekturore dhe materiale që lidhen me praninë e një qendre të krishterë. |
| Mirash | Antikiteti i Vonë | 42.862° N, 20.975° E | Vendbanim romak me vazhdimësi në shek. IV–VI. Materiali arkeologjik tregon ndikim të kulturës paleokristiane. |
| Zhilivodë | Antikiteti i Vonë | 42.909° N, 20.995° E | Vendbanim i madh i antikitetit të vonë. Janë gjetur fragmente ndërtimore dhe qeramikë që lidhen me periudhën e krishterimit të hershëm. |
| Samadrexhë | Mesjetë | 42.858° N, 20.918° E | Lokalitet me shtresa parahistorike dhe mesjetare. Ka dëshmi për një kompleks mesjetar ku mendohet të ketë ekzistuar edhe objekt kulti. |
| Zogaj (Prona e Gjergj Musës) | Antikiteti i Vonë / Mesjetë (me dëshmi të traditës lokale) | (koordinatat duhen verifikuar në terren) | Lokalitet me interes për studimin e trashëgimisë së krishterë në territorin e Vushtrrisë. Sipas traditës së banorëve vendas, në këtë zonë kanë ekzistuar gjurmë themelesh të një kishe të vjetër. Lokaliteti është përmendur si vend me interes edhe nga studiues të trashëgimisë kulturore, ndërsa nevojiten hulumtime të mëtejshme arkeologjike për përcaktimin e periudhës dhe karakterit të objektit kishtar. |
| Lokaliteti | Periudha | Koordinatat (afërsisht) | Përshkrimi |
| Vushtrria (zona e qytetit të vjetër – Viciana) | Antikiteti i Vonë (shek. IV–VI) / Mesjetë | 42.823° N, 20.967° E | Qendër urbane me vazhdimësi nga periudha romake deri në mesjetë. Prania e elementeve romake dhe paleokristiane në territorin urban sugjeron mundësi të ekzistencës së objekteve të kultit të periudhës së krishterimit të hershëm, megjithëse nuk është identifikuar deri tani një bazilikë e gërmuar plotësisht. |
| Stanoc i Epërm | Antikiteti i Vonë | 42.820° N, 20.900° E | Zonë me gjurmë të vendbanimeve romake dhe të antikitetit të vonë. Materialet ndërtimore dhe qeramika e periudhës sugjerojnë vazhdimësi të jetës komunitare, ku nuk përjashtohet prania e një objekti të vogël kulti. |
| Stanoc i Poshtëm | Antikiteti i Vonë / Mesjetë e Hershme | 42.810° N, 20.930° E | Lokalitet me dëshmi të banimit të hershëm. Nevojiten hulumtime më të detajuara për të përcaktuar nëse ka pasur objekt kishtar. |
| Sllakoc i Madh / Sllakoc i Vogël | Antikiteti i Vonë / Mesjetë | rreth 42.87° N, 20.90° E | Zonë me gjurmë të vendbanimeve të vjetra dhe materiale ndërtimore të shpërndara. Tradita lokale dhe gjetjet sipërfaqësore lidhen me vazhdimësinë e jetës së krishterë në periudhën mesjetare. |
| Banjskë (zona e manastirit dhe rrethinës) | Mesjetë (shek. XIV), me shtresa më të hershme të mundshme | 42.99° N, 20.89° E | Një nga qendrat më të rëndësishme kishtare mesjetare pranë territorit të Vushtrrisë. Kompleksi i manastirit të Banjskës dëshmon zhvillimin e arkitekturës sakrale serbe të mesjetës së vonë, ndërsa zona ka rëndësi edhe për studimin e vazhdimësisë së traditës së krishterë. |
| Gojbulë | Antikiteti i Vonë / Mesjetë | rreth 42.90° N, 20.96° E | Lokalitet me potencial arkeologjik për studimin e vendbanimeve të vona romake dhe mesjetare. Gjurmët sipërfaqësore kërkojnë hulumtim për identifikimin e mundshëm të objekteve të kultit. |
Bibliografi orientuese
- Instituti Arkeologjik i Kosovës, Guide to Archaeological Sites of Kosovo.
- Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit – Trashëgimia Arkeologjike e Kosovës.
- Haxhi Mehmetaj – studime mbi arkeologjinë dhe Antikitetin e Vonë në Kosovë.
- Milot Berisha – punime mbi lokalitetet arkeologjike të Kosovës.
- Dokumentet e trashëgimisë kulturore të Komunës së Vushtrrisë.
- CHwB/IPH – studime mbi trashëgiminë kulturore të Vushtrrisë.
