Të pranishëm në inaugurimin e ekspozitës ndërkombëtare “ME PRANGA E PA TO” – Arti që mbijetoi burgun politik (1981–1990)

Në këtë ngjarje të veçantë kulturore dhe historike, të mbajtur në Hamamin e Haxhi Beut në Pejë, morën pjesë mbi 100 mysafirë nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora shqiptare. Me praninë e tyre e nderuan këtë inaugurim:

• Prof. Muhamet D. Rogova me familje;

• Hydajet Hyseni, bashkautor i ekspozitës;

• Musli Kosumi, autor i këngëve të burgut;

• Shefik Sadiku, drejtor i Shoqatës së të Burgosurve Politikë të Kosovës;

• Prof. Dr. Hivzi Muharremi, kritik arti;

• Berat Luzha;

• Shefqet Dibrani, shkrimtar;

• Musa Jupolli, poet;

• Ramadan Gashi;

• Gani Krasniqi;

• Skender Rexhbogaj;

• Skender Hajdari me familje;

• Ibish Neziri;

• Agim Sylejmani;

• Taulant Kelmendi;

• Ramiz Mujaj;

• Xun Çetta;

• Advije Murseli;

• Zojë Kastrati, së bashku me bashkëshortin Mehmet Kastrati dhe nipin e tyre;

• Vjosa Nikçi-Mujaj;

• Veton Mujaj me familje;

• Ramë dhe Lule Mujaj; si dhe shumë ish-të burgosur politikë, familjarë, krijues, artistë, përfaqësues institucionesh, studiues, miq dhe qytetarë të shumtë. ______________________________________

Programi artistik Ceremonia u pasurua me:

• interpretimin e gjashtë këngëve të burgut nga Musli Kosumi;

• recitime poetike;

• fjalë përshëndetëse;

• analiza artistike;

• mesazhe të personaliteteve të jetës kulturore dhe kombëtare.

Ekspozita u shndërrua në një takim të kujtesës historike, ku arti, kënga, poezia dhe dëshmia u bashkuan për të nderuar brezin e të burgosurve politikë shqiptarë dhe rrugëtimin drejt lirisë së Kosovës.

Këngë e Lirisë Në nderim të të burgosurve politikë, luftëtarëve të lirisë, dëshmorëve, invalidëve dhe veteranëve të UÇK-së Në qelitë ku nata s’kishte fund, ku prangat këndonin gjuhën e dhunës, u lindën vargjet, u lindën vizatimet, u lind besimi se Shqipëria nuk vdes. Në mure guri, me copa lapsi, me një copë druri, me djegie pirografie, shkruam emrin e lirisë, kur liria ende ishte ëndërr. Ra dëshmori, por u ngrit flamuri. Ra luftëtari, por mbeti amaneti. Ra studenti, por u ngrit kombi. Në burgje, në male, në kufij, në demonstrata e në beteja, u shkrua historia jonë me gjak, me lot e me dinjitet. Lavdi të gjithë të burgosurve politikë, që nuk e ulën kokën. Lavdi dëshmorëve të kombit, që e bënë tokën tonë të lirë. Nderim invalidëve të luftës, që mbajnë plagët si medalje. Mirënjohje veteranëve, që morën armët kur e kërkoi Atdheu. Por liria nuk përfundon me largimin e pushtuesit. Liria kërkon shtet. Shteti kërkon drejtësi. Drejtësia kërkon të vërtetën. Prandaj, si amanet për brezat që vijnë, kërkojmë: Lustrifikim – që e vërteta të dalë në dritë. Drejtësi – që sakrifica të mos harrohet.

Ligj – që Republika të qëndrojë mbi drejtësinë e jo mbi harresën. Le të mbeten këto vepra arti jo vetëm si kujtim i vuajtjes, por si monument i ndërgjegjes sonë kombëtare. Sepse prangat u ndryshkën. Por liria mbeti. Dhe mbi themelet e saj do të ndërtojmë një Kosovë më të drejtë, më të ndershme, më demokratike, për ata që ranë, për ata që mbijetuan, dhe për fëmijët që do ta trashëgojnë. Lavdi dëshmorëve! Nderim të burgosurve politikë! Respekt invalidëve dhe veteranëve të UÇK-së!

Rroftë Kosova e lirë, demokratike dhe shtet i së drejtës!

POEZI NGA TULI I BUKËS kushtuar të burgosurve politikë shqiptarë Nga tuli i bukës, kur s’kishim letër, kur lapsi ishte ëndërr, e fjala dënohej me vite burg, ne shkruanim lirinë. Një thërrime buke ishte më shumë se ushqim; ishte shpresë, ishte betim, ishte amanet për Kosovën. Nga tuli i bukës formonim një zog, një shqiponjë, një kryq, një flamur pa ngjyra, por me zemër kuqezi. Bukën e ndanim, dhimbjen e ndanim, por kurrë nuk e ndamë dashurinë për Atdheun. Edhe kur uria na trokiste në eshtra, nuk e shitëm ndërgjegjen. Edhe kur nata na mbyllte pas hekurave, syri ynë shihte dritën. Nga tuli i bukës lindën lutje pa zë, lindën poezi, lindën vizatime, që sot flasin më fort se mijëra fjalë. Ai tul buke u bë histori. Ai tul buke u bë monument. Ai tul buke u bë kujtesa e brezit që nuk u përkul. Sot, kur ecim të lirë, mos e shkelni bukën, mos e harroni burgun, mos e harroni dëshmorin, mos e harroni nënën që priti, as fëmijën që u rrit pa baba. Sepse një copë bukë na mbajti gjallë, por besimi na mbajti shqiptarë. Nga tuli i bukës lindi shpresa. Nga shpresa lindi liria. Nga liria lind detyrimi për Lustrifikim, Drejtësi dhe Ligj.

Sak Muji Pejë, 2026

Tre Zëra të Burgut Politik Shqiptar (1981–1990) Në videoklip dhe në ekspozitë shfaqen njëri pas tjetrit portretet e tre autorëve që përfaqësojnë tri forma të qëndresës: Musli Kosumi Këngëtari i burgut, zëri që mbajti gjallë shpresën në qelitë e robërisë. Hydajet Hyseni Veprimtar, autor dhe bashkudhëtar i idealit të lirisë, që e ruajti fjalën dhe mendimin e lirë. Sak Muji Artisti, që e shndërroi vuajtjen në vizatim, pirografi dhe kujtesën në trashëgimi. Pastaj shfaqen të tre së bashku, ndërsa dëgjohet zëri i Musli Kosumit. Në ekran shfaqet mbishkrimi: “Tre rrugë. Një ideal. Njëri këndoi. Njëri shkroi. Tjetri vizatoi. Të tre jetuan burgun politik shqiptar (1981–1990). Sot, veprat e tyre flasin për lirinë.” ______________________________________

Rrëfimi artistik përmes veprave Në vazhdim të dokumentarit shfaqen ciklet artistike: • Duart pas hekurave

• Adem Jashari – Martiri i Kosovës

• Emblema e UÇK-së

• Gërshërët e Carit

• Shqiptari në Stuhi

• Hetimet tona

• Nëna me fëmijën

• Rruga 1981–1999

• Kosova me kafka

• “Me Pranga e pa To”

Mesazhi përmbyllës Gjatë interpretimit të Këngës nr. 3 të Musli Kosumit, në ekran shfaqet mesazhi: “Kjo ekspozitë u kushtohet të gjithë të burgosurve politikë shqiptarë, familjeve të tyre, dëshmorëve, martirëve, invalidëve, veteranëve të luftës për liri dhe të gjithë atyre që mbajtën gjallë idealin kombëtar. Arti, fjala, kënga dhe kujtesa e burgut mbeten pjesë e trashëgimisë sonë kombëtare dhe duhet të ruhen për brezat që do të vijnë.” Ky tekst është i përshtatshëm si për videoklipin dokumentar, ashtu edhe për Portalin DRINI, RTK, katalogun dhe materialet zyrtare të ekspozitës