____
Radislav Grujičić, sharja nuk është argument.
Sharja është vetëm dëshmia më e zhurmshme e pafuqisë së një frikacaku për t’u përballur me të vërtetën me dinjitet. Kur mungojnë faktet, ngrihet zëri. Kur mungojnë argumentet, vijnë fyerjet. E kur e vërteta bëhet e padurueshme, fillon prodhimi i gënjeshtrave.
Përpjekja për t’i mbuluar krimet e tmerrshme me gënjeshtra po aq të tmerrshme nuk është thjesht një mashtrim i çastit.
Është pjesë e një tradite të turpshme të kultivimit të gënjeshtrës, e cila për dekada është ngulitur në ndërgjegjen e një numri të madh serbësh nga “babai” i edukatës dhe kulturës së gënjeshtrës, Dobrica Ćosić.
Sepse ekziston diçka edhe më e tmerrshme se vetë krimi: përpjekja për ta fshirë krimin ndaj shqiptarëve nga kujtesa kolektive duke shpikur viktima të rrejshme serbe, duke ndërruar rolet e xhelatit dhe viktimës dhe duke ua atribuar të vdekurve fajin për vuajtjet e tyre.
Të jetosh me vetëdijen se janë vrarë, përdhunuar dhe masakruar gra e nëna të pafajshme me fëmijët në krahë, të rinj që nuk përbënin asnjë kërcënim dhe pleq të pafajshëm; se trupat e tyre janë transportuar me kamionë frigoriferikë, fillimisht drejt Danubit e më pas drejt Batajnicës, në përpjekje për t’i zhdukur gjurmët e krimit — dhe pastaj të përpiqesh ta mbulosh gjithë këtë me histori për gjoja nxjerrjen dhe shitjen e organeve të civilëve serbë në mbarë botën, sikur të bëhej fjalë për domate, speca, kastraveca e shalqinj — është një nivel i tillë cinizmi, saqë edhe vetë gënjeshtra do të turpërohej po të kishte fytyrë.
Absurditeti bëhet edhe më i madh kur këto histori paraqiten sikur të ketë ekzistuar ndonjë industri e sofistikuar ndërkombëtare e transplantimit të organeve, ndërkohë që kapacitetet reale mjekësore dhe teknologjike të Shqipërisë nuk përputhen as sot me fantazitë e ndërtuara rreth këtij pretendimi të moçëm.
Por historia nuk fshihet me sharrje.
Viktimat nuk ringjallen duke i shpallur fajtorë.
Kufomat nuk zhduken duke shpikur histori.
Dhe krimet nuk bëhen më të vogla vetëm sepse dikush bërtet më fort.
E vërteta mund të vonohet, mund të sulmohet, të shtrembërohet dhe të mbulohet përkohësisht me tonelata gënjeshtrash. Por ajo ka një veçori të tmerrshme për gënjeshtarët: di gjithmonë të kthehet.
Dhe ndoshta një ditë, kur të gjitha gënjeshtrat të fillojnë të bien njëra pas tjetrës, do të mbetet vetëm ajo që gjithë kjo propagandë është përpjekur ta fshehë:
viktima mbetet viktimë,
krimi mbetet krim,
dhe përgjegjësia nuk zhduket vetëm sepse dikush ka mësuar të shajë më mirë sesa di të argumentojë.
Nëse ekziston drejtësia hyjnore, ndoshta një ditë edhe vetë Zoti do t’ua kthejë shpinën atyre serbëve kriminelë që përpiqen ta mbrojnë krimin duke e poshtëruar viktimën dhe duke e shndërruar gënjeshtrën në mënyrë jetese.
Por ajo që po shohim këtu është më shumë se një debat mes dy njerëzve.
Është një simptomë e një problemi shumë më të thellë: e sëmundjes së një shoqërie që për një kohë të gjatë është ushqyer me një përzierje të rrezikshme të nacionalizmit, viktimizimit, miteve historike, propagandës, mohimit të krimeve dhe frikës nga përballja me të kaluarën.
Kjo nuk do të thotë se çdo serb mendon njësoj, se çdo serb është nacionalist apo se çdo serb është përgjegjës për krimet e kryera në emër të nacionalizmit serb. Përkundrazi, ekzistojnë shumë serbë që kanë kundërshtuar luftërat, nacionalizmin dhe krimet.
Por një shoqëri duhet të gjykohet edhe nga ajo që toleron, ajo që harron, ajo që justifikon dhe ajo që ua mëson brezave të rinj.
Dhe pikërisht këtu fillon problemi.
HISTORIKISHT: KUR MITI ZËVENDËSON HISTORINË
Për më shumë se dy shekuj, në pjesë të rëndësishme të mendimit nacionalist serb është ndërtuar një narrativë historike në të cilën Serbia paraqitet vazhdimisht si viktimë, ndërsa popujt fqinjë — veçanërisht shqiptarët, boshnjakët dhe kroatët — shumë shpesh paraqiten si kërcënim, pengesë ose armiq natyrorë.
Kur një shoqëri e ndërton identitetin e vet mbi idenë se ajo është vazhdimisht e rrethuar, ajo fillon ta shohë çdo kritikë si sulm dhe çdo kërkesë për përgjegjësi si komplot.
Kështu lind një mekanizëm i rrezikshëm:
ne jemi gjithmonë viktima; ata janë gjithmonë fajtorët.
Në një sistem të tillë mendimi, faktet që nuk përshtaten me mitin nuk shqyrtohen.
Fshihen.
Mohohen.
Rishpjegohen.
Dhe, në fund, zëvendësohen me një histori tjetër.
POLITIKISHT: VIKTIMIZIMI SI INSTRUMENT PUSHTETI
Nacionalizmi nuk ka nevojë gjithmonë të prodhojë një të vërtetë.
Mjafton të prodhojë një armik.
Sepse një shoqëri që beson se është vazhdimisht nën kërcënim bëhet shumë më e lehtë për t’u mobilizuar politikisht.
Frika e zëvendëson arsyen.
Emocioni zëvendëson argumentin.
Flamuri zëvendëson institucionin.
Dhe viktimizimi zëvendëson përgjegjësinë.
Kjo është arsyeja pse gënjeshtra historike është politikisht kaq e dobishme.
Nëse ti arrin ta bindësh një shoqëri se të gjitha krimet që ka kryer kanë qenë vetëm reagime ndaj krimeve të të tjerëve, atëherë nuk ke më nevojë të shpjegosh asgjë.
Mjafton të thuash:
“Po, por ata çfarë kanë bërë?”
Dhe pyetja bëhet perde.
FILOZOFIKISHT: KUR E VËRTETA BËHET E PADËSHIRUAR
Problemi më i madh nuk është se dikush gënjen.
Problemi është kur një shoqëri mëson të jetojë rehat me gënjeshtrën.
Në filozofi, e vërteta kërkon përballje me realitetin edhe atëherë kur realiteti është i pakëndshëm.
Por mendësia nacionaliste e mbyllur kërkon të kundërtën:
jo ta ndryshojë bindjen sipas faktit, por ta ndryshojë faktin sipas bindjes.
Kështu lind një botë në të cilën një krim nuk është më krim sepse “duhet të ketë pasur një arsye”.
Një viktimë nuk është më viktimë sepse “edhe pala tjetër ka bërë krime”.
Dhe një fakt nuk është më fakt sepse “mund t’i bëjë dëm kombit”.
Kjo është pikërisht pika ku patriotizmi degjeneron në dogmë.
PSIKOLOGJIKISHT: DISONANCA, MOHIMI DHE VIKTIMIZIMI
Psikologjikisht, mohimi është shumë më i lehtë sesa pranimi i fajit.
Pranimi i krimit kërkon të pranosh një realitet që bie ndesh me imazhin pozitiv që një grup ka për veten.
Kjo krijon një konflikt të dhimbshëm:
“Ne jemi popull i mirë”
përballë
“Në emër të popullit tonë janë kryer krime të rënda.”
Në vend që të përballen këto dy të vërteta, mekanizmi mbrojtës është i parashikueshëm:
minimizim,
mohim,
relativizim,
justifikim,
zhvendosje e fajit,
dhe, në fund, shpikja e kundërviktimës.
Prandaj lindin tregime absurde për “organet e serbëve”, “gjenocidin ndaj serbëve” dhe histori të tjera që synojnë të zhvendosin qendrën e vëmendjes nga krimet konkrete drejt një identiteti kolektiv të viktimës.
Sepse viktima imagjinare është shumë më e lehtë për t’u dashur sesa viktima reale është për t’u qarë kur përgjegjësia të çon te njerëzit e tu.
SOCIOLOGJIKISHT: GËNJESHTRA QË BËHET NORMA
Një gënjeshtër e përsëritur për një brez mund të bëhet bindje.
Një bindje e përsëritur për dy breza mund të bëhet identitet.
Dhe një identitet i ndërtuar mbi gënjeshtra mund të bëhet sistem shoqëror.
Kjo është arsyeja pse problemi nuk zgjidhet vetëm duke debatuar me një individ.
Problemi është shumë më i thellë.
Është në familje.
Në shkollë.
Në media.
Në politikë.
Në ceremonitë publike.
Në tekstet historike.
Në mënyrën se si kujtohen viktimat.
Në mënyrën se si harrohen viktimat e të tjerëve.
Dhe mbi të gjitha, në pyetjen se cilat viktima konsiderohen të denja për t’u vajtuar.
PEDAGOGJIKISHT: FËMIJA QË MËSON TË URREJË PARA SE TË MËSOJË TË MENDOJË
Këtu ndodhet një nga tragjeditë më të mëdha.
Fëmija nuk lind me një hartë të urrejtjes në kokë.
Ajo hartë i mësohet.
I mësohet kush është “yni”.
Kush është “armiku”.
Kush është viktimë.
Kush është fajtor.
Çfarë duhet të kujtojë.
Dhe çfarë duhet të harrojë.
Kur edukimi historik nuk i mëson fëmijës të mendojë, por i mëson çfarë të mendojë, atëherë shkolla nuk prodhon qytetarë.
Prodhon trashëgimtarë të konfliktit.
Dhe një shoqëri që ua trashëgon fëmijëve urrejtjen e prindërve nuk po ruan historinë.
Po trashëgon sëmundjen e saj.
ETIKISHT DHE MORALISHT: VIKTIMA NUK KA KOMBI
Krimi nuk bëhet më i vogël sepse viktima i përket një kombi tjetër.
Një fëmijë shqiptar i vrarë nuk është më pak i pafajshëm se një fëmijë serb.
Një nënë boshnjake nuk ka më pak të drejtë për dhimbje se një nënë serbe.
Një civil kroat nuk bëhet më pak civil sepse ka lindur në anën tjetër të kufirit.
Moraliteti fillon pikërisht aty ku përfundon standardi i dyfishtë.
Nëse vrasja e një civili është krim kur viktima është “yni”, ajo duhet të jetë krim edhe kur viktima është “i tyre”.
Përndryshe nuk kemi moral.
Kemi fis.
Dhe fisi nuk është etikë.
EPISTEMOLOGJIKISHT: SI TA DALLONI TË VËRTETËN NGA PROPAGANDA?
Këtu qëndron ndoshta problemi më i rrezikshëm.
Kur një shoqëri humb aftësinë për ta dalluar faktin nga propaganda, ajo nuk humb vetëm të kaluarën.
Humb edhe të tashmen.
Sepse njeriu që nuk di çfarë është fakt nuk mund të marrë vendime të lira.
Nëse çdo dëshmi që bie ndesh me bindjen quhet “propagandë”, ndërsa çdo thashethem që e konfirmon bindjen quhet “e vërtetë”, atëherë shoqëria ka humbur busullën epistemologjike.
Ajo nuk pyet më:
“A është e vërtetë?”
Pyet:
“A na leverdis të jetë e vërtetë?”
Dhe kjo është një prej formave më të rrezikshme të degradimit intelektual.
DHE KËTU KTHEHEMI TE TI, RADISLAV
Sharja jote nuk e ndryshon asnjë fakt.
Nuk i zhduk kufomat.
Nuk i kthen viktimat në fajtorë.
Nuk e ndryshon historinë.
Nuk e pastron krimin.
Dhe nuk e bën gënjeshtrën të vërtetë.
Përpjekja për t’i mbuluar krimet ndaj shqiptarëve me histori të sajuara për viktima serbe është vetëm vazhdim i të njëjtit mekanizëm: zhvendose fajin, ndërro rolet dhe shpëto imazhin e grupit.
Por historia nuk funksionon kështu.
Trupat e civilëve nuk zhduken sepse dikush shpik një narrativë tjetër.
Krimet nuk zhduken sepse dikush i quan “propagandë”.
Dhe përgjegjësia nuk zhduket sepse dikush bërtet më fort.
SHOQËRIA QË NUK PËRBALLET ME TË KALUARËN, MBETET ROB I SAJ
Kjo është tragjedia e vërtetë.
Një shoqëri mund të çlirohet nga një regjim.
Mund të ndryshojë qeveri.
Mund të ndërtojë rrugë, universitete dhe fabrika.
Por nëse nuk arrin të ndërtojë një marrëdhënie të ndershme me të kaluarën, ajo mbetet e burgosur në të njëjtin konflikt psikologjik.
E kaluara vazhdon të prodhojë armiq të rinj.
Mitet prodhojnë frikë të reja.
Gënjeshtrat prodhojnë gënjeshtra të tjera.
Dhe urrejtja, në fund, nuk e shkatërron vetëm atë që urren.
E ha edhe atë që urren.
Prandaj problemi më i madh nuk është vetëm dëmi që një ideologji e tillë u ka shkaktuar shqiptarëve, boshnjakëve apo kroatëve.
Problemi është se ajo ka filluar ta hajë vetë shoqërinë që e ka ushqyer.
Sepse një shoqëri që nuk mund ta vajtojë viktimën pa pyetur për etninë e saj, nuk është më duke mbrojtur moralin.
Një shoqëri që nuk mund ta pranojë krimin pa kërkuar menjëherë një kundërkrim, nuk është duke kërkuar drejtësi.
Dhe një shoqëri që ua mëson brezave të rinj të njëjtat urrejtje që kanë prodhuar tragjeditë e brezave të mëparshëm, nuk po mbron kujtesën.
Po riprodhon tragjedinë.
Dhe këtu ndodhet pyetja më e dhimbshme:
Sa herë duhet përsëritur i njëjti mëkat para se të kuptohet se problemi nuk është gjithmonë te armiku?
Ndoshta një ditë shoqëria serbe do të kuptojë se përballja me krimet e kryera në emër të saj nuk është poshtërim i Serbisë.
Është mënyra e vetme për ta shpëtuar atë nga përsëritja e tyre.
Sepse pranimi i së vërtetës nuk e shkatërron një komb.
Gënjeshtra e përsëritur e shkatërron.
Dhe një shoqëri që vazhdimisht refuzon të mësojë nga mëkatet e veta rrezikon të bëhet viktimë e vetë sëmundjes që ua ka shkaktuar të tjerëve.
Jo sepse një popull është i dënuar të jetë i keq.
Por sepse çdo shoqëri që ushqen urrejtjen për një kohë të gjatë, në një moment fillon ta ushqejë me të edhe veten.
Viktima mbetet viktimë.
Krimi mbetet krim.
E vërteta mbetet e vërtetë.
Dhe asnjë sharje nuk ka forcë të mjaftueshme për t’i ndryshuar këto tri gjëra.Ky version e bën kritikën më të fortë pikërisht sepse e zhvendos nga sulmi ndaj një etnie te analiza e një mekanizmi historik, politik, psikologjik dhe shoqëror.
***
SRPSKO DRUŠTVO BOLUJE OD LOŠE KARME I S PRAVOM OSJEČA NJENU OSVETU
Autor : Lirim Gashi
Radislave Grujičiću, psovka nije argument.
Psovka je samo najglasniji dokaz nemoći kukavice da se sa istinom suoči dostojanstveno. Kada nema činjenica, podiže se glas. Kada nema argumenata, dolaze uvrede. A kada istina postane nepodnošljiva, počinje proizvodnja laži.
Pokušaj da se strašni zločini prikriju podjednako strašnim lažima nije samo trenutna obmana.
To je deo jedne sramne tradicije negovanja laži, koja je decenijama usađivana u svest velikog broja Srba od strane „oca“ obrazovanja i kulture laganja, Dobrice Ćosića.
Jer postoji nešto još strašnije od samog zločina: pokušaj da se zločin nad Albancima izbriše iz kolektivnog sećanja tako što će se izmišljati lažne srpske žrtve, zamenjivati uloge dželata i žrtve i mrtvima pripisivati krivica za sopstveno stradanje.
Živeti sa svešću da su ubijane, silovane i masakrirane nevine žene i majke sa decom u naručju, mladi ljudi koji nisu predstavljali nikakvu pretnju i nevini starci; da su njihova tela prevožena hladnjačama, najpre prema Dunavu, a zatim prema Batajnici, u pokušaju da se uklone tragovi zločina — a onda sve to pokušavati prikriti pričama o navodnom vađenju i prodaji organa srpskih civila širom sveta, kao da je reč o paradajzu, paprici, krastavcima i lubenicama — predstavlja takav nivo cinizma da bi se i sama laž postidela kada bi imala lice.
Apsurd postaje još veći kada se te priče predstavljaju kao da je postojala neka sofisticirana međunarodna industrija transplantacije organa, iako stvarni medicinski i tehnološki kapaciteti Albanije nisu odgovarali nikad fantazijama koje su oko tog navodnog sistema konstruisane.
Ali istorija se ne briše psovkama.
Žrtve ne oživljavaju tako što ih proglasite krivcima.
Leševi ne nestaju tako što izmišljate priče.
A zločini ne postaju manji samo zato što neko glasnije viče.
Istina može da kasni, može da bude napadana, iskrivljavana i privremeno zatrpana tonama laži. Ali ona ima jednu užasnu osobinu za lažove: uvek ume da se vrati.
I možda će jednog dana, kada sve laži počnu da padaju jedna za drugom, ostati samo ono što je sva ta propaganda pokušavala da sakrije:
žrtva ostaje žrtva,
zločin ostaje zločin,
a odgovornost ne nestaje samo zato što je neko naučio da psuje bolje nego što ume da argumentuje.
Ako postoji božanska pravda, možda će jednog dana i sam Bog okrenuti leđa onim Srbima koji su počinili zločine i onima koji danas pokušavaju da ih opravdaju tako što ponižavaju žrtvu i pretvaraju laž u način života.
Ali ono što ovde gledamo mnogo je više od rasprave između dvojice ljudi.
To je simptom mnogo dubljeg problema: bolesnog stanja jednog društva koje se dugo hranilo opasnom mešavinom nacionalizma, viktimizacije, istorijskih mitova, propagande, poricanja zločina i straha od suočavanja sa prošlošću.
To ne znači da svaki Srbin misli isto, da je svaki Srbin nacionalista ili da je svaki Srbin odgovoran za zločine počinjene u ime srpskog nacionalizma. Naprotiv, postoje mnogi Srbi koji su se suprotstavljali ratovima, nacionalizmu i zločinima.
Ali jedno društvo mora da se procenjuje i prema onome što toleriše, onome što zaboravlja, onome što opravdava i onome što prenosi na nove generacije.
I upravo tu počinje problem.
ISTORIJSKI: KADA MIT ZAMENI ISTORIJU
Više od dva veka, u značajnim delovima srpske nacionalističke misli izgrađivan je istorijski narativ u kojem se Srbija neprestano predstavlja kao žrtva, dok se susedni narodi — naročito Albanci, Bošnjaci i Hrvati — vrlo često predstavljaju kao pretnja, prepreka ili prirodni neprijatelji.
Kada društvo izgradi sopstveni identitet na ideji da je neprestano okruženo neprijateljima, ono počinje svaku kritiku da doživljava kao napad, a svaki zahtev za odgovornošću kao zaveru.
Tako nastaje opasan mehanizam:
mi smo uvek žrtve; oni su uvek krivci.
U takvom sistemu razmišljanja činjenice koje se ne uklapaju u mit ne analiziraju se.
Skrivaju se.
Poricu se.
Preoblikuju se.
I na kraju se zamenjuju nekom drugom pričom.
POLITIČKI: VIKTIMIZACIJA KAO INSTRUMENT VLASTI
Nacionalizam ne mora uvek da proizvede istinu.
Dovoljno je da proizvede neprijatelja.
Jer društvom koje veruje da je stalno ugroženo mnogo je lakše politički mobilisati.
Strah zamenjuje razum.
Emocija zamenjuje argument.
Zastava zamenjuje instituciju.
A viktimizacija zamenjuje odgovornost.
Zato je istorijska laž politički toliko korisna.
Ako uspete da ubedite društvo da su svi zločini koje je počinilo bili samo reakcija na zločine drugih, onda više ne morate ništa da objašnjavate.
Dovoljno je reći:
„Da, ali šta su oni radili?“
I pitanje postaje zavesa.
FILOZOFSKI: KADA ISTINA POSTANE NEPOŽELJNA
Najveći problem nije u tome što neko laže.
Problem nastaje kada društvo nauči da udobno živi sa laži.
U filozofskom smislu, istina zahteva suočavanje sa stvarnošću čak i onda kada je stvarnost neprijatna.
Ali zatvoreni nacionalistički način razmišljanja zahteva suprotno:
ne menjati uverenje u skladu sa činjenicama, već menjati činjenice u skladu sa uverenjem.
Tako nastaje svet u kojem zločin više nije zločin jer je „morao postojati neki razlog“.
Žrtva više nije žrtva jer je „i druga strana činila zločine“.
A činjenica više nije činjenica jer „može naneti štetu naciji“.
Upravo tu patriotizam degeneriše u dogmu.
PSIHOLOŠKI: KOGNITIVNA DISONANCA, PORICANJE I VIKTIMIZACIJA
Psihološki gledano, poricanje je mnogo lakše od prihvatanja krivice.
Prihvatanje zločina zahteva suočavanje sa stvarnošću koja je u suprotnosti sa pozitivnom slikom koju grupa ima o sebi.
Tada nastaje bolan konflikt:
„Mi smo dobar narod“
nasuprot
„U ime našeg naroda počinjeni su teški zločini.“
Umesto da se te dve činjenice suoče jedna sa drugom, odbrambeni mehanizam je predvidljiv:
minimiziranje,
poricanje,
relativizacija,
opravdavanje,
prebacivanje krivice,
i na kraju izmišljanje protivžrtve.
Zato nastaju apsurdne priče o „organima Srba“, „genocidu nad Srbima“ i druge priče čiji je cilj da se pažnja sa konkretnih zločina prebaci na kolektivni identitet žrtve.
Jer izmišljenu žrtvu mnogo je lakše voleti nego oplakivati stvarnu žrtvu kada odgovornost vodi do ljudi iz sopstvenih redova.
SOCIOLOŠKI: LAŽ KOJA POSTAJE NORMA
Laž koja se ponavlja kroz jednu generaciju može postati uverenje.
Uverenje koje se ponavlja kroz dve generacije može postati identitet.
A identitet izgrađen na lažima može postati društveni sistem.
Zato se problem ne rešava samo raspravom sa jednim pojedincem.
Problem je mnogo dublji.
On je u porodici.
U školi.
U medijima.
U politici.
U javnim ceremonijama.
U udžbenicima istorije.
U načinu na koji se žrtve pamte.
U načinu na koji se žrtve drugih zaboravljaju.
I, pre svega, u pitanju koje se žrtve smatraju dostojnim žaljenja.
PEDAGOŠKI: DETE KOJE NAUČI DA MRZI PRE NEGO ŠTO NAUČI DA MISLI
Ovde se nalazi jedna od najvećih tragedija.
Dete se ne rađa sa mapom mržnje u glavi.
Ta mapa se uči.
Uči se ko je „naš“.
Ko je „neprijatelj“.
Ko je žrtva.
Ko je kriv.
Šta treba zapamtiti.
I šta treba zaboraviti.
Kada istorijsko obrazovanje ne uči dete da misli, već ga uči šta da misli, škola više ne proizvodi građane.
Proizvodi naslednike sukoba.
A društvo koje svojoj deci prenosi mržnju svojih roditelja ne čuva istoriju.
Ono nasleđuje sopstvenu bolest.
ETIČKI I MORALNO: ŽRTVA NEMA NACIONALNOST
Zločin nije manji zato što žrtva pripada drugom narodu.
Ubijeno albansko dete nije manje nevino od srpskog deteta.
Bošnjačka majka nema manje pravo na bol od srpske majke.
Hrvatski civil nije manje civil zato što je rođen sa druge strane granice.
Moral počinje upravo tamo gde prestaje dvostruki standard.
Ako je ubistvo civila zločin kada je žrtva „naša“, onda mora biti zločin i kada je žrtva „njihova“.
U suprotnom nemamo moral.
Imamo pleme.
A pleme nije etika.
EPISTEMOLOŠKI: KAKO RAZLIKOVATI ISTINU OD PROPAGANDE?
Ovde se možda nalazi najopasniji problem.
Kada društvo izgubi sposobnost da razlikuje činjenicu od propagande, ono ne gubi samo prošlost.
Gubi i sadašnjost.
Jer čovek koji ne zna šta je činjenica ne može slobodno da donosi odluke.
Ako se svaki dokaz koji je u suprotnosti sa uverenjem proglašava „propagandom“, dok se svaka glasina koja potvrđuje postojeće uverenje proglašava „istinom“, onda je društvo izgubilo epistemološki kompas.
Ono više ne pita:
„Da li je to istina?“
Već pita:
„Da li nam odgovara da to bude istina?“
A to je jedan od najopasnijih oblika intelektualne degradacije.
I TU SE VRAĆAMO NA TEBE, RADISLAVE
Tvoja psovka ne menja nijednu činjenicu.
Ne uklanja leševe.
Ne pretvara žrtve u krivce.
Ne menja istoriju.
Ne čisti zločin.
I ne pretvara laž u istinu.
Pokušaj da se zločini nad Albancima prikriju izmišljenim pričama o srpskim žrtvama samo je nastavak istog mehanizma: prebaci krivicu, zameni uloge i sačuvaj sliku grupe.
Ali istorija tako ne funkcioniše.
Tela civila ne nestaju zato što neko izmisli drugačiji narativ.
Zločini ne nestaju zato što ih neko nazove „propagandom“.
A odgovornost ne nestaje zato što neko glasnije viče.
DRUŠTVO KOJE SE NE SUOČI SA PROŠLOŠĆU OSTAJE NJEN ZAROBLJENIK
To je prava tragedija.
Društvo može da se oslobodi režima.
Može da promeni vlast.
Može da izgradi puteve, univerzitete i fabrike.
Ali ako ne uspe da izgradi pošten odnos prema sopstvenoj prošlosti, ono ostaje zarobljeno u istom psihološkom konfliktu.
Prošlost nastavlja da proizvodi nove neprijatelje.
Mitovi proizvode nove strahove.
Laži proizvode nove laži.
A mržnja, na kraju, ne uništava samo onoga koga mrziš.
Ona izjeda i onoga koji mrzi.
Zato najveći problem nije samo šteta koju je takva ideologija nanela Albancima, Bošnjacima ili Hrvatima.
Problem je i to što je počela da izjeda samo društvo koje ju je hranilo.
Jer društvo koje ne može da oplakuje žrtvu a da prethodno ne pita kojoj etničkoj grupi pripada, više ne brani moral.
Društvo koje ne može da prizna zločin a da odmah ne potraži neki protivzločin, ne traži pravdu.
A društvo koje novim generacijama prenosi iste mržnje koje su proizvele tragedije prethodnih generacija ne čuva sećanje.
Ono reprodukuje tragediju.
I tu se nalazi najbolnije pitanje:
Koliko puta isti greh mora da se ponovi pre nego što se shvati da problem nije uvek u neprijatelju?
Možda će jednog dana srpsko društvo shvatiti da suočavanje sa zločinima počinjenim u njegovo ime nije poniženje Srbije.
To je jedini način da se Srbija zaštiti od njihovog ponavljanja.
Jer prihvatanje istine ne uništava jedan narod.
Ponavljana laž ga uništava.
A društvo koje uporno odbija da uči iz sopstvenih grešaka rizikuje da postane žrtva same bolesti koju je nanosilo drugima.
Ne zato što je jedan narod osuđen da bude zao.
Već zato što svako društvo koje predugo hrani mržnju, u jednom trenutku počinje da hrani njome i samo sebe.
Žrtva ostaje žrtva.
Zločin ostaje zločin.
Istina ostaje istina.
I nijedna psovka nema dovoljno snage da promeni te tri stvari.
