FABRIKA IZRAELITE E DRONËVE NË SERBI
ÇFARË DIMË, ÇFARË NUK DIMË DHE CILAT HAPA DUHET T’I NDËRMARRË URGJENTISHT QEVERIA
____
Ballkani ka një talent të rrallë: kur dikush ndërton të ardhmen, ne mblidhemi për të diskutuar të kaluarën.
Dhe, siç ndodh zakonisht, diskutojmë me aq pasion për atë që ka ndodhur para tridhjetë vjetësh, saqë harrojmë të pyesim se çfarë po ndërtohet pikërisht tani.
Ndërkohë, Serbia po investon në teknologji ushtarake.
Më 17 shtator 2026, në Beograd u inaugurua një fabrikë për montimin e dronëve ushtarakë të zhvilluar nga kompania izraelite e industrisë së mbrojtjes, Elbit Systems. Partneri serb në këtë projekt është Jugoimport-SDPR.
Sipas të dhënave të bëra publike, fabrika fillimisht do të ketë rreth 100 punonjës. Inaugurimi u zhvillua në kushte konfidencialiteti dhe pa praninë e zakonshme të gazetarëve.
Presidenti serb Aleksandar Vučić deklaroi se janë planifikuar edhe të paktën tri fabrika të tjera të ngjashme.
Dhe këtu fillon historia.
Jo historia e panikut.
Historia e pyetjeve.
Sepse kur në një rajon, ku të gjithë betohen se duan paqe, fillojnë të shfaqen kapacitete të reja ushtarake, pyetja e parë nuk duhet të jetë:
“Kush ka faj?”
Por:
“Çfarë po ndryshon?”
NJË DRON NUK ËSHTË APOKALIPS
Le të fillojmë me një gjë të thjeshtë.
Jo çdo dron është armë sulmuese.
Dhe jo çdo fabrikë dronësh është fabrikë lufte.
Elbit Systems është një kompani izraelite e industrisë së mbrojtjes dhe bashkëpunimi me Serbinë krijon një lidhje me kapacitete të avancuara industriale dhe teknologjike.
Sisteme si LANIUS mund të përdoren për zbulim në zona urbane dhe, në varësi të konfigurimit, mund të armatosen.
FireFox është projektuar për misione sulmuese njëdrejtimëshe dhe mund të kontrollohet përmes një lidhjeje me fibër optike.
Familja MAGNI përfshin kryesisht sisteme për zbulim dhe vëzhgim.
Pra, nuk kemi të bëjmë me një ushtri të vogël robotësh që po pret vetëm urdhrin për të marshuar drejt kufirit.
Të paktën jo sipas asaj që dihet publikisht.
Por pikërisht këtu fillon problemi i vërtetë i analizës.
Sepse pyetja nuk është:
“Sa i frikshëm është një dron?”
Pyetja është:
“Çfarë mund të bëhet me një industri që prodhon dronë?”
1,64 MILIARDË DOLLARËT DHE MAGJIA E SHIFRAVE
Në diskutimin publik qarkullon shpesh shifra prej rreth 1,64 miliardë dollarësh në lidhje me bashkëpunimin Serbi–Elbit.
Shifra tingëllon madhështore.
Por shifrat, si politikanët, duhet të pyeten se çfarë kanë dashur të thonë.
1,64 miliardë dollarë nuk do të thotë automatikisht se kaq kushton fabrika.
Kjo shumë lidhet me marrëveshje dhe projekte të ndryshme të industrisë së mbrojtjes, të shtrira në një periudhë më të gjatë.
Prandaj duhet të dallojmë:
investimin, vlerën e kontratave, kapacitetin prodhues dhe eksportin e mundshëm.
Janë katër gjëra të ndryshme.
Kur i bashkon në një shifër të vetme, krijon një titull.
Kur i ndan, fillon analiza.
PYETJA QË DUHET TË NA INTERESOJË
Një dron i vetëm nuk e ndryshon ekuilibrin ushtarak të Ballkanit.
Një fabrikë e vetme, ndoshta as ajo.
Por një industri mund ta ndryshojë.
Sepse ekziston një dallim i madh ndërmjet një shteti që blen një sistem dhe një shteti që fillon të ndërtojë kapacitetin për ta prodhuar, mirëmbajtur, përshtatur, zhvilluar dhe, potencialisht, eksportuar atë.
Arma është produkt.
Industria është kapacitet.
Dhe kapaciteti ka një zakon të bezdisshëm: nuk zhduket pasi mbaron lajmi i mbrëmjes.
Ai rritet.
Mësohet.
Përsoset.
Dhe prodhon përsëri.
Prandaj pyetja strategjike për Kosovën nuk është:
“Sa dronë ka Serbia sot?”
Por:
“Çfarë kapacitetesh mund të ketë Serbia pas pesë apo dhjetë vjetësh?”
Kjo nuk është parashikim lufte.
Nuk është as profeci.
Është thjesht mënyra më e lirë për të mos u befasuar nga e ardhmja.
KOSOVA DHE ARTI I VËZHGIMIT
Kosova nuk ka nevojë të shpallë gjendje alarmi sa herë që në rajon hapet një fabrikë.
Por as nuk duhet të presë që alarmi të bjerë për të filluar të mendojë.
Pyetja nuk duhet të jetë:
“Kur do ta sulmojë Serbia Kosovën?”
Sepse askush nuk mund ta dijë këtë.
Pyetja më serioze është:
“Çfarë kapacitetesh ushtarake dhe teknologjike po krijohen në rajon dhe si duhet të përgatitet Kosova për to?”
Këtu fillon politika e sigurisë.
Dhe ajo, për fat të keq, nuk funksionon si Facebook-u.
Nuk mjafton të reagosh pasi të shfaqet fotografia.
Duhet ta shohësh fotografinë para se të bëhet lajm.
Kosovës i duhet një pamje e qartë e situatës: kapacitetet prodhuese, sistemet e dronëve, rrezja e veprimit, sensorët, komunikimi, mundësitë e modernizimit dhe eksportit.
Duhet të forcohet mbrojtja kundër dronëve.
Duhet të mbrohen aeroportet, infrastruktura energjetike, sistemet e komunikimit, furnizimi me ujë dhe infrastruktura tjetër kritike.
Dhe duhet të forcohet shkëmbimi i informacionit me KFOR-in, Shtetet e Bashkuara, Mbretërinë e Bashkuar dhe partnerët evropianë.
Sepse në shekullin XXI, mbrojtja nuk fillon domosdoshmërisht me një ushtar në kufi.
Shpesh fillon me një radar që sheh diçka përpara se të tjerët ta shohin.
GJASHTË GJËRA QË DUHET TË BËHEN
1. TË DIHET ÇFARË PO NDODH
Kosova duhet të ndërtojë një pamje të qartë dhe të përditësuar të kapaciteteve ushtarake dhe teknologjike që po zhvillohen në rajon.
Sepse ajo që nuk matet, nuk analizohet.
Dhe ajo që nuk analizohet, zakonisht kuptohet tepër vonë.
2. TË FLITET ME RAJONIN
Shqipëria, Kroacia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Bosnjë-Hercegovina kanë arsye të interesohen për zhvillimet teknologjike ushtarake në rajon.
Jo për të krijuar një klub të ri armatimesh.
Por për të krijuar një bazë të përbashkët informacioni dhe mekanizma për shkëmbimin e informacionit mbi rreziqet dhe teknologjitë e reja.
3. TË BASHKËPUNOHET ME SHBA-NË DHE MBRETËRINË E BASHKUAR
Dronët kërkojnë radarë.
Radarët kërkojnë zbulim.
Zbulimi kërkon teknologji.
Teknologjia kërkon partneritet.
Prandaj, Kosova duhet të forcojë koordinimin strategjik me Shtetet e Bashkuara dhe Mbretërinë e Bashkuar në fushat ku këto vende mund të ofrojnë ekspertizë, teknologji dhe mbështetje institucionale: mbrojtjen kundër dronëve, radarët, luftën elektronike, sigurinë kibernetike, inteligjencën dhe mbrojtjen e infrastrukturës kritike.
Ky bashkëpunim nuk duhet të kufizohet vetëm në deklarata politike.
Duhet të shndërrohet në koordinim praktik: vlerësime të përbashkëta të rrezikut, shkëmbim informacioni, trajnime, ngritje kapacitetesh dhe koordinim me mekanizmat ekzistues të sigurisë.
Në një rajon ku teknologjia ushtarake po zhvillohet me shpejtësi, partneriteti nuk duhet të jetë vetëm një fotografi ceremoniale.
Duhet të jetë një sistem që funksionon edhe kur kamerat janë fikur.
4. TË FLITET EDHE ME IZRAELIN
Kosova mund të kërkojë transparencë për shtrirjen dhe qëllimin e bashkëpunimit industrial me Serbinë dhe t’i paraqesë shqetësimet e veta në mënyrë diplomatike.
Kjo nuk është akuzë.
Nuk është armiqësi.
Është diplomaci.
5. TË FORCOHET MBROJTJA, JO PANIKU
Kosova duhet të investojë në aftësinë për të zbuluar, identifikuar dhe neutralizuar kërcënimet nga sistemet pa pilot.
Por duhet ta bëjë këtë si pjesë të mbrojtjes.
Jo si pjesë të një gare të re armatimesh.
Sepse Ballkani tashmë ka mjaft armë.
Ajo që i mungon është një sasi e mjaftueshme arsyeje.
6. TË FLITET NË FORUMET KU MERREN VENDIMET
Çështja duhet të trajtohet në forumet evropiane dhe euro-atlantike të sigurisë.
Jo për të prodhuar një tjetër deklaratë dramatike.
Por për të rritur transparencën, shkëmbimin e informacionit dhe parandalimin e keqllogaritjeve strategjike.
KFOR-i mbetet një faktor qendror i sigurisë ndërkombëtare.
Kosova, ndërkohë, duhet të zhvillojë kapacitetet e veta që bashkëpunimi me partnerët të mos jetë vetëm politik, por edhe praktik.
BALLKANI NUK KA NEVOJË PËR NJË GARË TË RE ARMATIMESH
Këtu duhet pasur kujdes.
Sepse ekziston një mënyrë shumë e thjeshtë për ta kthyer sigurinë në pasiguri:
“Nëse ai armatoset, armatosemi edhe ne.”
Pastaj tjetri thotë të njëjtën gjë.
Dhe, pas pak vitesh, të gjithë janë më të armatosur dhe askush nuk është domosdoshmërisht më i qetë.
Kosova nuk ka nevojë për një garë të re armatimesh.
Ka nevojë për informacion, teknologji mbrojtëse, diplomaci, aleanca dhe aftësi për të parë më larg se titulli i ditës.
Sepse siguria nuk është vetëm të kesh armë.
Është të dish çfarë po ndodh.
Të kuptosh çfarë mund të ndodhë.
Dhe të jesh i përgatitur para se të detyrohesh të improvizosh.
MOS E PRIT ZILEN E ALARMIT
Mbi të gjitha, Kosova nuk duhet të presë derisa ndryshimet strategjike të shndërrohen në fakte të kryera.
Historia e këtij rajoni ka një zakon të keq: shenjat zakonisht shfaqen më herët se katastrofat.
Problemi është se njerëzit i kuptojnë shenjat shpesh vetëm pasi katastrofa ka ndodhur.
Luftërat zakonisht nuk fillojnë ditën kur dëgjohen të shtënat e para.
Shpesh fillojnë shumë më herët — atëherë kur dikush i sheh shenjat, ndërsa institucionet vendosin se kanë ende kohë.
Kosova nuk ka nevojë të bërtasë.
Nuk ka nevojë të frikësojë askënd.
Por as nuk ka luksin të flejë.
Sepse, ndërsa ne diskutojmë se kush tha çfarë dje, dikush tjetër mund të jetë duke ndërtuar atë që do të përcaktojë se çfarë mund të bëjë nesër.
Dhe këtu ndoshta qëndron ironia më e madhe e Ballkanit:
Ne kemi kaluar dekada duke u përgatitur për luftërat e së kaluarës, ndërsa rrezikojmë të hyjmë të papërgatitur në teknologjitë e së ardhmes.
Prandaj, detyra nuk është të parashikojmë luftën.
Detyra është të mos lejojmë që mungesa e parashikimit të na gjejë të papërgatitur.
Sepse, kur zhurma e politikës shuhet, kur studiot televizive fiken dhe kur komentuesit kthehen në shtëpi, mbetet vetëm një pyetje:
A e pamë kohën kur duhej të shihnim?
Nëse përgjigjja është po, kemi bërë punën tonë.
Nëse është jo, atëherë edhe historia, me humorin e saj të zi, do të na dërgojë faturën.
Dhe historia, siç dihet, nuk pranon pagesë me këste.
Vepro urgjentisht i dashur Albin Kurti.
____
