Mbresa nga ekspozita: Arti që mbijetoi burgun politik (1981 – 1990)
Me rastin e ekspozitës artistike ndërkombëtare: ME PRANGA E PA TO VITH CHAINS OR NOT “Arti që mbijetoj burgun politik (1981 – 1990)”. Ekspozitë me 130 vepra arti, të krijuara gjatë viteve të burgut politik dhe në periudhën pas lirisë, si dëshmi e qëndresës, kujtesës historike dhe fuqisë së artit për të mbijetuar. Ekspozita është realizuar nga dy autorë: Sak Muji dhe Hydajet Hyseni, kohë më parë në ambientet e Hamamit të Haxhi Beut në Pejë. Ekspozita ka zgjuar interesim të madh tek artdashësit e shumtë nga qytetet e Kosovës dhe nga qendrat tjera shqiptare ku pjesa dërmuese e tyre kanë qenë të burgosur nga kriminelet fashisoid serb të regjimit të Millosheviqit, të regjimit kriminel serbo-fashisoid.
Arti që mbijetoi burgun politik (1981–1990)” është një projekt artistik që tejkalon kufijtë e një ekspozite tradicionale.
Ajo është një hapësirë e kujtesës, një arkiv vizual, një dëshmi historike dhe një reflektim mbi natyrën e lirisë. Përmes 130 veprave të artit, ekspozita ndërton një rrëfim mbi individin që, edhe përballë privimit fizik të lirisë, ruan aftësinë për të krijuar dhe për të dëshmuar. Në këtë kuptim, prangat bëhen simbol i kufizimit të trupit, ndërsa arti simbol i lirisë së mendjes dhe shpirtit.
Ekspozita “Me Pranga e Pa to” nuk është vetëm një rrëfim për artin e krijuar gjatë viteve 1981–1990; ajo është një rrëfim për njeriun, lirinë dhe fuqinë e krijimit përballë shtypjes. Në një periudhë kur burgjet politike synonin të shuanin identitetin kombëtar dhe individual, arti mbeti forma më e fuqishme e rezistencës, kujtesës dhe shpresës.
Shtatë ciklet artistike të Sak Mujit, të shoqëruara me ciklet e Hydajet Hysenit, krijojnë një dialog të rrallë ndërmjet imazhit dhe kujtesës historike. Veprat nuk kufizohen në përshkrimin e vuajtjes; ato ndërtojnë një univers simbolesh ku prangat nuk janë vetëm objekte fizike, por metafora të kontrollit politik, ndërsa mungesa e tyre nuk nënkupton domosdoshmërisht liri. Kjo dysi – me pranga dhe pa to – shtron pyetjen nëse njeriu mund të mbetet i robëruar edhe jashtë mureve të burgut, apo nëse arti mund ta çlirojë shpirtin edhe brenda qelisë.
Ciklet si Burgu Politik, Biografia, Arkitektura, Dizajni Kreativ, Mjeshtria dhe Mozaikët dëshmojnë një evolucion estetik që e tejkalon dokumentimin historik. Ato ndërtojnë një gjuhë vizuale ku fragmentet, teksturat dhe figuracioni simbolik ndërthuren për të artikuluar kujtesën kolektive. Veçanërisht mozaikët dhe kompozimet me motive njerëzore e organike krijojnë ndjesinë se historia nuk është e ngrirë, por vazhdon të jetojë në ndërgjegjen tonë.
Prania e dy autorëve krijon një hapësirë të shumëzëshme interpretimi. Përvojat e tyre individuale dhe mënyrat e ndryshme të artikulimit artistik bëhen pjesë e një narrative të përbashkët, ku historia shfaqet përmes perspektivave të ndryshme.
Ky dialog nuk duhet kuptuar si një bashkim mekanik i dy krijimtarive, por si një marrëdhënie konceptuale ku veprat komunikojnë, plotësojnë dhe sfidojnë njëra-tjetrën. Përmes këtij dialogu, ekspozita fiton një dimension më të gjerë, duke e zhvendosur vëmendjen nga historia individuale drejt një përvoje më të përgjithshme të një brezi dhe të një shoqërie.
Në këtë kuptim, ekspozita bëhet një hapësirë ku kujtesa nuk është monolog, por dialog.
Titulli i ekspozitës është një metaforë e fuqishme: prangat mund të kufizojnë trupin, por nuk mund ta burgosin imagjinatën. Pikërisht aty qëndron rëndësia e kësaj ekspozite. Ajo dëshmon se arti nuk është luks i kohëve të qeta, por domosdoshmëri në kohët e errëta. Ai bëhet dokument, protestë, kujtesë dhe akt i mbijetesës.
Në Hamamin e Haxhi Beut në Pejë, një hapësirë e mbushur me shtresa historie, këto vepra fitojnë një dimension të ri. Arkitektura historike dialogon me kujtesën vizuale të burgut, duke e shndërruar ekspozitën në një përvojë reflektuese mbi lirinë, dinjitetin dhe përgjegjësinë për të mos harruar.
“Me Pranga e Pa to” është një ekspozitë që na kujton se historia nuk ruhet vetëm në arkiva e dokumente; ajo jeton edhe në vepra arti. Çdo vizatim, çdo mozaik dhe çdo simbol është një dëshmi se krijimtaria mbetet një nga format më të qëndrueshme të rezistencës njerëzore ndaj dhunës dhe harresës. Në këtë kuptim, ekspozita nuk flet vetëm për të kaluarën, por edhe për të tashmen dhe të ardhmen, duke na ftuar të mbrojmë lirinë si vlerën më të çmuar të shoqërisë.
Në këtë kuptim, veprat e ekspozitës funksionojnë në dy nivele të ndërthurura. Në nivelin e parë, ato bartin një përvojë personale, të lidhur me jetën, burgimin, vuajtjen dhe procesin e krijimit të autorëve. Në nivelin e dytë, ato tejkalojnë përvojën individuale dhe hyjnë në fushën e kujtesës kolektive.
Pikërisht këtu qëndron një nga vlerat kryesore të ekspozitës. Përvoja personale e autorëve nuk paraqitet si një histori e izoluar, por si pjesë e një konteksti më të gjerë historik. Veprat bëhen bartëse të një kujtese që lidhet me një periudhë të rëndësishme të historisë politike dhe shoqërore të shqiptarëve në Kosovë dhe më gjerë.
Përmes artit, përvoja e individit kalon nga sfera private në atë publike. Ajo bëhet pjesë e një dialogu të hapur me shoqërinë dhe me brezat e rinj. Në këtë mënyrë, ekspozita kontribuon në procesin e ruajtjes së kujtesës historike dhe në krijimin e një kulture të përgjegjësisë ndaj së kaluarës.
Rëndësia e kësaj ekspozite qëndron pikërisht në aftësinë e saj për ta kthyer përvojën e dhimbshme në një akt krijues, kujtesën në një formë të qëndrueshme të dëshmisë dhe artin në një mjet të dialogut shoqëror.
Pejë, 05.08.2026
