- Autor i shkrimit. Prof. Dr. Bozhidar Jezernik që është në foto – Lublane
01.12.2007. Gazeta ‚‘‘Danas‘‘ Beograd.
Do të merrem me librin ‚‘‘Arnautet dhe fuqitë e mëdha‘‘ të shkruar nga Vladan Gjorgjeviq, një politikan serb (kryeministër nga viti 1897 deri në vitin 1900), anëtar i Akademisë Serbe të Shkencave dhe një autor i shquar. Në këtë libër, Gjorgjeviqi thotë se shqiptarët janë njerëz të etur për gjak, të shkurtër në rritje, të ngjashëm me kafshët, dhe aq të pakrahasueshëm injorantë sa nuk mund të dallojnë ndryshimin midis sheqerit dhe borës.
Ata “Trogloditët” bashkëkohorë i kujtuan atij “njerëzit prehistorikë, ata njerëz që, për shkak të frikës nga kafshët e egra, flinin në pemë, të cilat i mbanin me bishtat e tyre që të mos binin”. “Në mijëra vitet e mëvonshme, në të cilat bishti i njeriut përdorej gjithnjë e më pak, ky organ i trupit të njeriut u bë gjithnjë e më i shkurtër, derisa më në fund në kohët historike u reduktua në disa kocka në kockën e pasme. Vetëm midis Arnautëve duket sikur edhe në shekullin e 19-të kishte ende disa njerëz me bisht”. Duhet theksuar se Gjorgjeviqi nuk shpiku vetë asnjë nga këto pretendime (jashtëzakonisht brutale). Ai në fakt thjesht kopjoi informacionin rreth njerëzve me bisht nga librat e lartpërmendur të konsullit von Hahn dhe redaktorit të gazetës vjeneze Paul Ziberc. Pohimi se shqiptarët nuk mund të dallojnë sheqerin nga bora u shkrua nga Ivan Jastrebov në monografinë e tij mbi Serbinë dhe Shqipërinë e vjetër; ai thotë se gjatë udhëtimeve të tij midis fiseve shqiptare, ai shpesh takonte njerëz që e ngatërronin sheqerin e çajit të tij me borën.
Fakti që Jastrebov shërbeu për vite me radhë si konsull rus në Prizren dhe e njihte situatën në rajon në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë u jep peshë shtesë pretendimeve të tij. Megjithatë, në udhëpërshkrimin e H. A. Brown, një udhëtar britanik në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë, kjo njohuri u vu në dyshim; pasi ai takoi tre “evropianë” në Prizren – konsullin rus të cilin ai e quan Astrabof, zëvendëskonsullin austriak dhe ndërmjetësin austriak – Braun arriti në përfundimin se konsujt rrallë dalin nga shtëpia dhe madje edhe më rrallë nga qyteti. Ndërsa udhëtonte nëpër kodrat shqiptare, Braun, në përputhje me zakonin shqiptar, i shërbente kafe pa sheqer në çdo shtëpi ku ndalonte. Por kur ishte midis Mirditëve, udhërrëfyesi i tij i tha mikpritësit se Brown e pinte kafenë e tij me sheqer. Meqenëse nuk kishte asnjë, mikpritësi dërgoi menjëherë një burrë në një shtëpi rreth një çerek ore larg në këmbë, ku, shpresonte ai, kishin sheqer. “Pas rreth gjysmë ore, emisari u kthye i mbuluar me borë dhe duke u dridhur nga dimri, por solli një grusht sheqer të papërpunuar. Megjithatë, kur stuhia e borës ndaloi gjatë rrugës nga Mirdita në Lumë, udhërrëfyesi i Braunit, Franja, tundi dorën drejt maleve të mbuluara me borë dhe thirri: ‘Mirupafshim, lamtumirë Mirdita sheqer!’ Pra, historia jonë e njerëzve me bisht nuk është thjesht trillim; është më shumë një histori se si grupe, kombe ose kultura të caktuara i perceptonin të tjerët. Kur ndërtojnë botën shoqërore, njerëzit përpiqen të përcaktojnë se cili konstrukt do t’i japë më së miri kuptim një ngjarjeje. Në të njëjtën kohë, ata e përcaktojnë përvojën e tyre dhe e përgjithësojnë atë në komunikim me të tjerët, duke i dhënë kështu një qëndrueshmëri të caktuar. Periudha të ndryshme, grupe të ndryshme shoqërore dhe individë të ndryshëm i njohin konstruktet e ndryshme si të përshtatshme për këtë qëllim, në përputhje me pritjet dhe interesat e tyre. Prandaj, ndërtimi është një proces i pafund i dhënies së kuptimit botës. Ai pasqyron ide fetare, etike, politike dhe të tjera në kontekstin e të cilave krijohen interpretime dhe vlerësime dhe ajo që është përkufizohet e rëndësishme, e parëndësishme, e arsyeshme ose e pakuptimtë. Këto konstrukte nuk na tregojnë asgjë për grupet e njerëzve që përshkruajnë, por ato janë burime të vlefshme njohurish rreth grupit që i ndërtoi ato, sepse ajo që një grup njerëzish imagjinon për të tjerët është, si rregull, një imazh i përmbysur i asaj që mendojnë për veten e tyre.
Çfarë do të thotë të gjithë këta Ballkananë? Çfarë qëllimi shërbejnë dhe në çfarë mënyre? Këto pyetje ndoshta mund të sqarohen pak në bazë të seksionit vijues nga libri im Jo cogito ergo sum (1994). Të burgosurit në Goli otok dhe kampe të tjera përqendrimi për të ashtuquajturit agjentë të Informbyrosë që ishin ende “nën hetim” identifikoheshin nga bishtat e bërë nga lecka të vjetra të lidhura në shpinë. Gjatësia e bishtit tregonte akuzat kundër tyre. Për t’i bërë bishtat të dukeshin sa më autentikë, ndonjëherë përdorej bisht i vërtetë kau, deleje ose derri. Këta të burgosur të damkosur quheshin “reponje” dhe ky emër fyes përdorej edhe kur rriheshin gjatë kthimit nga puna.
Nga kjo rrjedh se bishtat e burrave ishin konstrukte kulturore të përdorura nga të fuqishmit për të degraduar individë të caktuar në nivelin e kafshëve: ata ishin të mirë për punë nëse detyroheshin ta bënin këtë, por përndryshe mendohej se nuk kishin inteligjencë. Edhe pse ishte një konstrukt i dukshëm kulturor, natyra e tyre “shtazore” nënkuptonte se ata duhej t’i nënshtroheshin një procesi duke u riparuar ose duke u civilizuar në mënyrë që të bëhemi përsëri qenie njerëzore. Siç e kemi parë, klubi ishte një mjet i dobishëm për të ngritur atë qëllim të lartë.
Megjithatë, historia jonë për njerëzit me bisht si një konstruksion i racistëve dhe shovinistëve nuk mbaron këtu. Ajo luan një rol të spikatur në librin e sociologut Peter Gay, të botuar në vitin 1993. Në studimin e tij mbi urrejtjen, Gej citon Vladan Gjorgjeviçin, “politikan serb dhe ekspert të shëndetit publik”, për të ilustruar se si racistët “për dekada… e lanë imagjinatën e tyre të egër”. Por sociologu Gej nuk e vëren se Gjorgjeviç, të cilin ai e citon si shembull të një racisti ekstrem, nuk e shpiku vetë atë histori. Për më tepër, Gej me sa duket nuk humbi shumë kohë duke lexuar librin e Gjorgjeviçit – madje edhe emri i tij nuk shkruhet gjithmonë saktë – dhe anashkalon plotësisht faktin se historia e dhënë është më shumë se 2,000 vjeçare dhe se, megjithëse e bazuar në thashetheme të pastra, ajo ka kapur me shumë sukses imagjinatën njerëzore. Duke injoruar historinë që të çon kaq shumë dhe duke ia drejtuar gishtin Gjorgjeviçit, Gej jo vetëm që i shfajëson informatorët e tij dhe paraardhësit e tyre, por edhe i zhvlerëson argumentet e veta.
Për të kuptuar siç duhet pse Gjorgjeviçi e (ri)tregoi historinë e vjetër – një pyetje që Gej nuk i kushton vëmendje në studimin e tij – është me rëndësi thelbësore të dimë se kujt po përpiqej t’ia drejtonte atë. Gjorgjeviçi ishte një politikan me përvojë dhe plotësisht i vetëdijshëm për faktin se, pavarësisht sa i habitshëm, pretendimi i tij nuk do të tërhiqte vëmendjen e publikut nëse nuk do të shkaktonte ndonjë emocion më të thellë. Në të njëjtin vit, kur u përpoq t’i paraqiste shqiptarët si Trogloditët bashkëkohorë, ai e shpalli publikisht veten një “nxënës mirënjohës të shkollës gjermane dhe një mik besnik të Vjenës sime të dashur” dhe në atë rast shpjegoi se “gjatë luftës në Turqi, dhe veçanërisht kur po zgjoheshin në një jetë të re kombëtare, Ballkani besonte fuqimisht në frazat e mëdha të politikës evropiane”. Prandaj, nuk është çudi që ai mbështetej në faktin se pretendimet e njohura tashmë si të besueshme nga lexuesit gjermanishtfolës do të ishin mjaftueshëm bindëse për ta. Sidomos pasi ai ishte mjaft i kënaqur me to.
Serbia aspironte të merrte dalje në det përmes Shqipërisë veriore, sepse bregdeti dalmat ishte i mbyllur për të. Deri në vitin 1879, mbështetësit serbë të kauzës serbe shpresonin të aneksonin ato zona të Turqisë Evropiane të banuara nga një pakicë mjaft e madhe serbe. Kështu, më 16 shtator 1876, ushtria e shpalli Princin Milan “Mbret të Serbisë dhe Bosnjës”. Duke bashkuar Kosovën dhe Bosnjën dhe Hercegovinën, Serbia do të kishte një kufi të gjatë me Malin e Zi dhe dy shtetet serbe mund të bashkoheshin më në fund dhe kështu të realizonin ëndrrën e Serbisë së Madhe. Por në Kongresin e Berlinit në vitin 1878, fuqitë evropiane autorizuan Austro-Hungarinë të pushtonte Bosnjën dhe Hercegovinën, që do të thoshte se hyrja e forcave serbe në zonë do të ishte e njëjtë me shpalljen e luftës kundër Monarkisë së Dyfishtë. Serbia u përpoq të gjente ndonjë mënyrë tjetër për të arritur “pretendime të justifikuara” për dalje në det. Shpejt, shovinistët serbë, të etur për të futur duart në bregdetin shqiptar në Adriatik, filluan një fushatë propagandistike që synonte rivendosjen e nderit të Dushanit. Për këtë qëllim, ata përdorën metodat dhe ideologjinë e kolonializmit evropian. Meqenëse planet e Serbisë përkonin me interesat e Gjermanisë, kancelari Bismarck, i famshëm për zakonin e tij të injorimit të pamatur të fakteve që nuk i përshtateshin, pohoi në Kongresin e Berlinit se nuk kishte komb shqiptar. Duke përbuzur këtë qëndrim, korrespondentët perëndimorë nga vendi i ngjarjes raportuan se shqiptarët janë një popull absolutisht i pakompromis që as nuk pret dhe as nuk pret mëshirë, kështu që ata “kafshojnë mjekët në spitale që përpiqen t’i ndihmojnë”. Kur një udhëtar britanik në Podgoricë e pyeti Dr. Fox, i cili kishte jetuar në Serbi për vite me radhë, “aq afër Shqipërisë sa jeton një biznesmen mesatar afër zyrës së tij”, se çfarë dinte ai për shqiptarët, ai i shpjegoi atij se “shqiptarët janë plehrat e Ballkanit, pasardhësit e banditëve të dëbuar nga vendet e tjera të Ballkanit; një botë e ndyrë, si moralisht ashtu edhe fizikisht”. Shqiptarëve nuk duhej t’u jepej një shtet sepse urrejnë çdo formë qeverisjeje dhe janë të paaftë të menaxhojnë punët e tyre. Ky argument u përdor për herë të parë nga Austro-Hungaria dhe Gjermania si kundërshtim ndaj propozimit britanik për të krijuar një Shqipëri të pavarur.
Më vonë, edhe politikanët serbë morën një qëndrim të tillë. Kryeministri serb, Nikolla Pashiq, për shembull, pohoi se këmbëngulja për pavarësinë e Shqipërisë nuk do të ishte as në interes të Shqipërisë dhe as në interes të Evropës, sepse shqiptarët nuk janë as të gatshëm për të dhe as nuk e meritojnë; ata nuk kanë njerëz që mund ta qeverisin vendin. Nëse do të ishte e pavarur, Shqipëria do të ishte gjithmonë shkaku i trazirave në Ballkan. Në këtë kontekst, Gjorgjević e ritregoi historinë e kombit të bishtmadh duke përdorur “argumente” të huazuara nga autorë austriakë për të vërtetuar se shqiptarët janë të paaftë të qeverisin veten. Historia u botua në serbisht, por edhe në gjermanisht sepse supozohej të ishte në dispozicion të lexuesve në Perëndim.
Burrat e shtetit të Ballkanit kanë mësuar nga përvoja e gjatë e fuqive të mëdha evropiane se do të bëjnë më mirë nëse ndihmojnë veten, se një fakt i kryer është më i vlefshëm sesa një argument i arsyeshëm. Sepse Kur u paraqit mundësia në dhjetor 1912, forcat serbe pushtuan Durresin në veri të Shqipërisë. Kur panë detin nga maja e kodrës, të gjithë ushtarët ndjenë se ishte një moment solemn në historinë e kombit të tyre. Dera e çlirimit kombëtar qëndronte e hapur para tyre. Kishte një det të hapur përmes të cilit Serbia mund të merrte pjesë pa pengesa në tregtinë dhe qytetërimin e botës. Në një rend të përsosur, ata marshuan drejt bregdetit pranë Durresit. Trengjyrëshi serb u hodh në ujë dhe ndërsa fusha e kuqe, blu dhe e bardhë valëvitej në erë, u dëgjua një britmë e trefishtë: “Rroftë deti serb”.
Prof.dr. Bozhidar Jezernik (1951 – Novo Mesto) është etnolog dhe antropolog slloven. Bozhidar Jezernik është ligjërues në Departamentin e Etnologjisë, Fakulteti i Arteve, Universiteti i Lubjanës. Në vitet 2003 – 2007 ai ishte dekan i Fakultetit të Arteve. Ne vitin (2009) librat e tij Imagining the turk (Turku imagjinar), dhe ‘’Evropa e eger’’ jane përkthyer dhe botuar edhe në gjuhën shqipe.
PS. Shkrimi eshte bukur i vjeter (2007) por aktualiteti i deklaratave nga Serbia se ”shqiptaret eshte dashte me i pastrue etnikisht ne vitin 1998” e imponon vemendjen e publikut. Shkrimi eshte perkthyar nga gjuha serbe.
E përgatiti: Enmver Ferati
