_____
Qytetari sovran, është sovran i Republikës!
KUR BOJKOTI PARLAMENTAR PREK VOTËN E QYTETARIT
Një propozim për sqarim kushtetues të kuorumit, funksionalitetit të Kuvendit dhe zgjedhjes së Presidentit
Kosova po përballet me një problem që nuk mund të reduktohet më në konflikt ndërmjet shumicës dhe opozitës. Nëse mospjesëmarrja e deputetëve mund të pengojë konstituimin ose funksionimin e institucioneve dhe, në një fazë tjetër, ta bëjë të pamundur zhvillimin e procedurës për zgjedhjen e Presidentit, atëherë çështja prek vetë burimin e pushtetit kushtetues: votën e qytetarit.
Pyetja juridike është e thjeshtë për t’u shtruar, por shumë më e vështirë për t’u zgjidhur:
A është bojkoti parlamentar një e drejtë e pakufizuar politike, apo arrin një pikë kur, duke pamundësuar ushtrimin e funksioneve kushtetuese të Kuvendit, cenon efektivitetin e së drejtës së qytetarëve për përfaqësim politik?
Sovraniteti fillon te qytetari
Neni 2 i Kushtetutës përcakton se sovraniteti buron nga populli. Neni 45 garanton të drejtën për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur, ndërsa neni 22 u jep zbatim të drejtpërdrejtë një vargu instrumentesh ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, përfshirë Konventën Evropiane dhe Deklaratën Universale.
Këto dispozita duhen lexuar së bashku.
Vota nuk është vetëm akt fizik i hedhjes së fletëvotimit. Ajo është mekanizmi përmes të cilit qytetari transferon përkohësisht autoritetin demokratik te përfaqësuesi.
Prandaj lind një çështje kushtetuese që meriton përgjigje: nëse qytetari ka votuar, mandatet janë ndarë dhe Kuvendi është prodhuar nga zgjedhjet, a mundet një pjesë e deputetëve, përmes mungesës sistematike, ta bëjë këtë përfaqësim praktikisht jofunksional.
“Kundër” nuk është e njëjta gjë me “mungoj”
Ky është dallimi që duhet të vendoset në qendër të debatit. Deputeti duhet të jetë plotësisht i lirë të votojë:
për, kundër ose të abstenojë.
Askush nuk mund ta detyrojë opozitën të zgjedhë kandidatin e shumicës. Një detyrim i tillë do ta deformonte demokracinë parlamentare.
Por ekziston një dallim ndërmjet lirisë së votës dhe përdorimit të mungesës për të penguar vetë ekzistencën e votimit.
Edhe jurisprudenca kushtetuese e Kosovës ofron bazë për diskutimin e këtij dallimi. Në KO119/14, në kontekstin e konstituimit të Kuvendit, Gjykata Kushtetuese theksoi rëndësinë e pranisë dhe votimit të deputetëve sipas bindjes së tyre dhe përgjegjësinë e tyre për ta bërë Kuvendin funksional.
Kjo jurisprudencë nuk mund të bartet mekanikisht te zgjedhja e Presidentit. Neni 86 ka strukturë dhe kërkesa të posaçme.
Por parimi meriton shqyrtim: Kushtetuta mbron të drejtën e deputetit për të kundërshtuar; a mbron ajo edhe një të drejtë të pakufizuar për ta pamundësuar procedurën kushtetuese?
Kuorumi nuk është domosdoshmërisht votë
Pikërisht këtu duhet rihapur akademikisht diskutimi i krijuar nga jurisprudenca presidenciale, përfshirë KO29/11 dhe zhvillimet e mëvonshme.
Duhet dalluar ndërmjet tri koncepteve:
kuorumit për zhvillimin e seancës, shumicës së kërkuar për marrjen e vendimit dhe shumicës së posaçme kushtetuese për zgjedhjen e Presidentit.
Nëse këto nocione barazohen pa analizë, mund të krijohet situata ku kërkesa kushtetuese për një shumicë të lartë për zgjedhjen e Presidentit transformohet praktikisht në një veto për ta penguar edhe zhvillimin e votimit.
Këtu qëndron problemi.
Pakica parlamentare duhet të ketë fuqinë të thotë:
“Nuk e votojmë kandidatin tuaj.”
Por është çështje tjetër nëse Kushtetuta duhet interpretuar sikur ajo i jep pakicës edhe fuqinë:
“Nuk ju lejojmë as ta zhvilloni votimin.”
Ky dallim kërkon sqarim përfundimtar kushtetues.
Dimensioni evropian i së drejtës së votës
Neni 3 i Protokollit nr. 1 të Konventës Evropiane garanton zgjedhje të lira që sigurojnë shprehjen e lirë të opinionit të popullit në zgjedhjen e legjislativit.
Gjykata Evropiane e ka zhvilluar këtë dispozitë në një të drejtë individuale për të votuar dhe për t’u zgjedhur.
Megjithatë, duhet ruajtur rigoroziteti juridik: Strasburgu nuk ka përcaktuar se çdo bllokadë parlamentare pas zgjedhjeve përbën automatikisht shkelje të së drejtës së votës. Shtetet gëzojnë hapësirë të konsiderueshme në organizimin e sistemeve parlamentare.
Prandaj argumenti kosovar duhet të ndërtohet kryesisht mbi Kushtetutën e Kosovës, ndërsa KEDNJ-ja duhet të shërbejë si standard plotësues interpretues.
Propozimi konkret
Kosovës i duhet një Iniciativë Qytetare për Mbrojtjen e Efektivitetit të Votës, jo një peticion partiak për një kandidat të caktuar.
Qytetarët nuk duhet t’i kërkojnë Gjykatës:
“Zgjidheni Presidentin.”
As:
“Na tregoni sa është kuorumi.”
Këto do ta zhvendosnin kërkesën drejt një mendimi abstrakt kushtetues dhe do të krijonin problem serioz të pranueshmërisë.
Çështja duhet formuluar si pretendim për mbrojtjen e një të drejte kushtetuese:
A cenohen nenet 2 dhe 45 të Kushtetutës, të lexuara në lidhje me nenet 22, 69, 74 dhe 86, kur mospjesëmarrja sistematike e deputetëve përdoret jo për të votuar kundër një propozimi, por për të pamundësuar ushtrimin e funksioneve kushtetuese të Kuvendit të dalë nga vota e qytetarëve?
Kjo është pyetja që meriton përgjigje.
Rruga juridike
Neni 113.7 i Kushtetutës lejon individët t’i drejtohen Gjykatës Kushtetuese kur pretendojnë se autoritetet publike u kanë cenuar të drejtat dhe liritë individuale të garantuara me Kushtetutë, pasi të jenë shteruar mjetet juridike të përcaktuara me ligj.
Kjo nuk nënkupton se mbledhja e 10,000, 50,000 apo 100,000 nënshkrimeve krijon vetvetiu juridiksion kushtetues. Kushtetuta nuk përcakton një numër qytetarësh që mund të kërkojë interpretim abstrakt nga Gjykata.
Për këtë arsye iniciativa duhet të zhvillohet paralelisht në dy drejtime.
Së pari, një kërkesë e argumentuar duhet t’i paraqitet Avokatit të Popullit, duke kërkuar shqyrtimin e dimensionit të të drejtave themelore dhe përdorimin e kompetencave të tij kushtetuese aty ku plotësohen kushtet.
Së dyti, duhet analizuar mundësia e një kërkese individuale sipas nenit 113.7 nga qytetarë që pretendojnë cenimin e nenit 45. Para paraqitjes së saj duhet identifikuar saktë akti ose mosveprimi i autoritetit publik, statusi i viktimës dhe mjetet juridike që duhet të shterohen.
Ky hap është vendimtar. Pa të, edhe një argument kushtetues interesant mund të rrëzohet pa u shqyrtuar në meritë.
Çfarë duhet t’i kërkohet Gjykatës?
Nëse krijohen kushtet procedurale për një referim të vlefshëm, kërkesa nuk duhet t’i kërkojë Gjykatës të zgjedhë ndërmjet pozitës dhe opozitës.
Duhet t’i kërkohet të përcaktojë kufirin kushtetues:
nëse ekziston dallim ndërmjet kuorumit për zhvillimin e procedurës dhe shumicës së nevojshme për zgjedhjen e Presidentit;
nëse mospjesëmarrja mund të përdoret pa kufi si instrument për pengimin e funksioneve kushtetuese të Kuvendit;
nëse ekziston një detyrim kushtetues minimal i deputetit për pjesëmarrje në procedurë, duke ruajtur plotësisht lirinë e tij për të votuar kundër ose për të abstenuar;
dhe, mbi të gjitha, nëse paraliza sistematike e Kuvendit mund të arrijë intensitet të tillë që të cenojë efektivitetin e të drejtave politike të qytetarëve sipas nenit 45.
Jo pushtet i pakufizuar i shumicës, por as veto e pakufizuar e pakicës
Demokracia kushtetuese nuk është diktaturë e shumicës.
Opozita është pjesë e domosdoshme e saj dhe Kushtetuta duhet ta mbrojë nga dominimi arbitrar i shumicës.
Por demokracia kushtetuese nuk mund të funksionojë as si diktaturë procedurale e pakicës, ku humbja e votimit shmanget duke pamundësuar që votimi të ndodhë.
Këtu duhet vendosur kufiri.
Deputeti duhet të ketë të drejtën të thotë JO.
Duhet të ketë të drejtën të abstenojë.Duhet të ketë të drejtën ta kundërshtojë publikisht kandidatin dhe ta rrëzojë atë me votë.
Por është legjitime të kërkohet nga Gjykata Kushtetuese të sqarojë nëse ekziston edhe një e drejtë kushtetuese për të mos lejuar që institucioni të votojë fare.
Ky nuk është më debat për një emër presidencial.
Është debat për arkitekturën e Republikës. Sepse mbi Kryesinë e Kuvendit, Presidentin, Qeverinë dhe çdo shumicë parlamentare qëndron një autoritet më i lartë:
qytetari sovran.
Nëse vota e tij prodhon Kuvendin, por procedura mund ta shndërrojë atë Kuvend në institucion të paralizuar, atëherë pyetja që duhet t’i shtrohet drejtësisë kushtetuese është e pashmangshme:
A eshte vota vetëm e drejtë për të zgjedhur deputetë, apo edhe e drejtë që përfaqësimi i krijuar prej saj të ketë mundësinë reale të funksionojë brenda Kushtetutës?
