GURI I BEKUAR NË ZOGAJ, NË SHALË TË BAJGORËS — DHE KALI I TROJËS NË MALISHEVË
Kur “toleranca” kujtohet vetëm kur shqiptarët kërkojnë të rikthejnë një pjesë të kujtesës së tyre
Ka diçka të çuditshme në këtë histori.
Në një Kosovë ku objektet e kultit islam janë shtuar ndër vite në përmasa të dukshme, ku xhamitë gjenden pranë rrugëve, shkollave, qendrave të vendbanimeve dhe në shumë prej pikave më të dukshme të hapësirës publike, papritur një kishë katolike shqiptare në Zogaj të Shalës së Bajgorës na qenka bërë problem i “tolerancës ndërfetare”.
Vërtet?
A nuk do të duhej që toleranca të funksiononte në të dyja drejtimet?
Nëse një komunitet ka të drejtë të ndërtojë xhami, një komunitet tjetër ka po të njëjtën të drejtë të ndërtojë kishë.
Nëse njëri objekt konsiderohet shprehje e lirisë fetare, edhe tjetri duhet të trajtohet njësoj.
Nëse njëri gur themeli është “nevojë e komunitetit”, edhe tjetri është nevojë e komunitetit.
Toleranca nuk mund të jetë rrugë njëkahëshe.
DARDANIA NUK KA NEVOJË PËR NJË GARË ME GURË
Këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm.
Askush nuk po kërkon t’ua numërojë besimtarëve xhamitë.
Askush nuk po kërkon t’ua mbyllë dyert e objekteve të kultit.
Askush nuk po kërkon t’ia mohojë askujt të drejtën për të besuar e për t’u lutur.
Por kemi të drejtë të pyesim:
A është e domosdoshme që hapësira publike e Dardanisë të mbushet gjithnjë e më shumë me simbole të një identiteti fetar, ndërsa çdo përpjekje për të rikthyer simbolikën e krishterë shqiptare shpallet menjëherë “provokim”, “islamofobi” apo “cenim i tolerancës”?
Kjo është pyetja.
Jo xhamia.
Jo kisha.
Por standardet e ndryshme me të cilat gjykohet njëra dhe tjetra.
Sepse kur një hapësirë mbushet vetëm me një lloj simbolike, ajo nuk është më thjesht çështje arkitekture.
Fillon të bëhet edhe çështje e imazhit, identitetit dhe mesazhit publik.
“FABRIKA PËR PRODHIMIN E TURKO-ARABËVE”
Dhe këtu dua të kujtoj një shprehje që është përdorur publikisht në debatin për këtë çështje: “fabrikë për prodhimin e turko-arabëve”.
Është një shprehje e rëndë.
Prandaj nuk duhet marrë si fakt shkencor, por si metaforë polemike e një kritike shumë më të thellë: shqetësimit se objektet fetare mund të përdoren jo vetëm për ushtrimin e besimit, por edhe për transmetimin e një kulture, identiteti ose orientimi politik që e zhvendos shqiptarin nga rrënjët e tij.
Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi.
Nëse një xhami ndërtohet dhe dikush e sheh atë vetëm si objekt kulti, në rregull.
Por pse atëherë një kishë katolike shqiptare duhet të interpretohet si kërcënim?
Pse njëri gur duhet të shihet si “liri fetare”, ndërsa tjetri si “rrezik për tolerancën”?
Mos vallë problemi nuk është te objekti, por te simbolika që ai përfaqëson?
KALI I TROJËS NË MALISHEVË
Këtu hyn edhe metafora ime:
Kali i Trojës.
Nuk e përdor këtë shprehje për besimtarët e Malishevës dhe as për njerëzit që kanë nevojë për një objekt fetar.
E përdor për të ngritur një pyetje mbi instrumentalizimin e fesë për qëllime identitare e politike.
Sepse Kali i Trojës nuk ishte i rrezikshëm nga druri.
I rrezikshëm ishte ajo që mund të fshihej pas tij.
Prandaj pyetja është:
Çfarë po ndërtojmë — vetëm një objekt për lutje, apo edhe një projekt identitar që shkon përtej lutjes?
Nëse është vetëm objekt kulti, askush nuk ka arsye ta kundërshtojë.
Por nëse dikush dëshiron që Dardania të shndërrohet gradualisht në një hapësirë ku identiteti shqiptar të interpretohet përmes një lenteje neo-otomane apo turko-arabe, atëherë debati nuk është më thjesht fetar.
Është debat për identitetin e shoqërisë.
DHE PASTAJ VJEN GURI I ZOGAJT
Më 18 gusht, në Zogaj të Shalës së Bajgorës, vendoset Guri i Bekuar.
Ky gur nuk vjen nga Stambolli.
Nuk vjen nga Arabia.
Nuk vjen nga ndonjë projekt për të importuar një identitet të huaj.
Ai vjen nga një ide e lindur në Shalë të Bajgorës, nga shqiptarë që duan ta rikthejnë në kujtesën e tyre edhe atë pjesë të historisë së kësaj treve që lidhet me krishterimin shqiptar.
Prandaj, nëse dikush e quan këtë “provokim”, pyetja ime është:
Provokim ndaj kujt?
Nëse një shqiptar ndërton kishën e vet në tokën e vet, për komunitetin e vet dhe në vendin ku ekziston edhe kujtesë e hershme e krishterë, çfarë pikërisht po provokon?
Apo mos ndoshta provokimi i vërtetë është fakti se dikush po kujton atë që disa do të dëshironin të harrohej?
GURI DHE KALI
Këtu qëndron e gjithë metafora.
Guri i Bekuar në Zogaj — kujtesë, rrënjë, identitet dhe liri fetare.
Kali i Trojës në Malishevë — metaforë e një debati mbi instrumentalizimin e fesë dhe neo-otomanizmin.
Njëri nuk i kërcënon askujt.
Tjetri nuk duhet të gjykohet vetëm nga fasada e tij, por as nuk duhet të përdoret si pretekst për të frikësuar njerëzit nga liria fetare.
Dhe mbi të gjitha:
Mos kërkoni tolerancë vetëm kur toleranca ju shërben juve.
Sepse nëse Dardania është shtëpi e përbashkët, atëherë në këtë shtëpi duhet të ketë vend për të gjithë.
Por shtëpia e përbashkët nuk do të thotë se njëri ka të drejtë t’ia ndryshojë tjetrit identitetin.
18 GUSHTI
Më 18 gusht, në Zogaj, nuk vendoset një gur kundër xhamisë.
Nuk vendoset një gur kundër myslimanëve.
Nuk vendoset një gur kundër askujt.
Vendoset një gur për kujtesën.
Dhe ndoshta ky është pikërisht shqetësimi i atyre që po bërtasin në emër të “tolerancës”:
se kujtesa po zgjohet.
Se rrënjët po kërkohen.
Se historia po rilexohet.
Se shqiptari po fillon të pyesë:
Çfarë ishim?Çfarë jemi?Dhe çfarë duam të bëhemi?
Prandaj, le të ndërtohet xhamia në Malishevë nëse komuniteti e kërkon.
Le të ndërtohet kisha në Zogaj nëse komuniteti e kërkon.
Le të ketë liri për të gjithë.
Por le të ketë edhe një masë për të gjithë.
Sepse toleranca e vërtetë nuk thotë:
“Ti mundesh, unë jo.”
Toleranca e vërtetë thotë:
“Ti ke të drejtë — dhe unë kam të njëjtën të drejtë.”
Më 18 gusht, Guri i Bekuar do të vendoset në Zogaj.
Dhe nëse dikush sheh kërcënim te një gur themeli, ndoshta duhet të pyesë veten:
A po i trembet gurit, apo asaj që guri po na kujton?
