Në letërsi ndodh shpesh që autori, duke u përpjekur të gjejë një personazh për të përqeshur kundërshtarin, përfundon pa dashur duke përshkruar veten.
Kjo përshtypje të krijohet edhe pasi lexon përpjekjen e fundit të Dr. Abdulmelik-Besfort Maxhunit, i cili, duke marrë hua figurën e shokut Zylo të Dritëro Agollit, mundohet ta paraqesë Lëvizjen për Rikthim si një grumbull njerëzish që jetojnë me iluzione.
Por satira ka një ligj të pashkruar: personazhet letrare nuk zgjidhen sipas dëshirës së autorit, por sipas ngjashmërisë që lexuesi sheh me realitetin.
Prandaj, në vend të Zylos, mua më erdhën ndër mend dy personazhe të tjerë.
I pari është Dr. Adhamudhi i Çajupit. Çajupi e krijoi këtë figurë për të satirizuar pseudodijen, mendjemadhësinë dhe bindjen se titulli akademik mjafton për të zëvendësuar arsyen, provat dhe logjikën. Kur dikush hyn në fusha që kërkojnë dëshmi historike, arkeologjike e juridike, por u përgjigjet me parodi e vargje, është e natyrshme që lexuesit t’u kujtohet pikërisht kjo figurë.
Personazhi i dytë është Don Kishoti i Servantesit.
Don Kishoti nuk ishte qesharak sepse kishte ideale. Ai u bë simbol letrar sepse shpallte luftë kundër kundërshtarëve që ekzistonin vetëm në imagjinatën e tij. Mullinjtë e erës i shihte si përbindësha dhe çdo rrotullim të tyre si kërcënim.
Edhe këtu ngjashmëria është më shumë se rastësi.
Kur një kishë e planifikuar pranë gjurmëve të një trashëgimie të hershme të krishterë paraqitet si rrezik për bashkëjetesën, ndërsa objekte të tjera fetare të ndërtuara ndër vite nuk trajtohen me të njëjtin standard, lind pyetja: a kemi të bëjmë me një debat mbi faktet, apo me një betejë kundër “mullinjve të erës”?
Historia nuk rrëzohet me rimë. Arkeologjia nuk zëvendësohet me sarkazëm. Dokumentet nuk mposhten me metafora.
Nëse ka kundërshtime ndaj një pretendimi historik, ato duhet të mbështeten me burime, dokumente dhe argumente shkencore. Kjo është rruga e dijes.
Për këtë arsye, tentativa për ta kthyer debatin mbi trashëgiminë historike të Zogajt në një parodi letrare nuk e zbeh historinë. Përkundrazi, ajo i jep debatit një ngjyrim artistik që, ndoshta pa dashje, i përshtatet më shumë autorit sesa atyre që ai synon të ironizojë.
Në fund, mbetet vetëm një pyetje.
Mos vallë, në përpjekje për të gjetur “Zylon” te të tjerët, kemi përfunduar përballë Dr. Adhamudhit të Çajupit, i cili ka hipur mbi kalin e Don Kishotit, duke shpallur luftë kundër mullinjve të erës, ndërsa mullinjtë vazhdojnë të rrotullohen të qetë?
Kjo është fuqia e letërsisë: ajo shpesh na zbulon se personazhi që kërkojmë te të tjerët, ndonjëherë fshihet shumë më pranë vetes.
“Ndoshta problemi nuk është se historia ka mbetur pa fakte; problemi është se, herë pas here, disa zgjedhin ta zëvendësojnë dialogun me parodinë, argumentin me metaforën dhe dokumentin me mullinjtë e erës. Por letërsia ka një zakon të çuditshëm: ajo gjithmonë e gjen personazhin e saj.”
“Historia nuk ka frikë nga satira, sepse ajo i ka mbijetuar shekujve. Por satira e humb shkëlqimin kur përdoret për të zëvendësuar argumentin. Atëherë nuk qesh më historia me faktet, por letërsia me personazhet e saj.”
“Kur mungojnë dokumentet, lindin legjendat; kur mungojnë argumentet, lindin paroditë. Historia, megjithatë, vazhdon rrugën e saj.”
Mitrovicë, 5.08.2026
