A u shmang një Tribunal i OKB-së apo u krijua një paradoks juridik?
Pak tema në Kosovën e pasluftës vazhdojnë të prodhojnë po aq debat, dyshime dhe ndarje sa mënyra e themelimit të Gjykatës Speciale. Edhe sot, pas shumë vitesh, pyetja nuk është shuar: a ishte kjo një domosdoshmëri juridike, apo një kompromis politik i imponuar nën presion ndërkombëtar?
Një nga arsyetimet më të përmendura në atë kohë, i artikuluar edhe nga Hashim Thaçi dhe i mbështetur publikisht nga Blerim Shala, ishte se nëse Kosova nuk do ta votonte vetë Gjykatën Speciale, çështja mund të përfundonte në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe aty do të krijohej një tribunal ndërkombëtar edhe më i rëndë për Kosovën.
Në shikim të parë ky argument tingëllonte bindës: Kosova të pranonte një zgjidhje që e kontrollonte pjesërisht vetë, në vend të një mekanizmi krejtësisht të imponuar nga jashtë. Mirëpo, kur argumentohet nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare dhe realiteteve gjeopolitike të kohës, lindin disa pyetje serioze.
Së pari, Kosova nuk ishte anëtare e Kombeve të Bashkuara. Këshilli i Sigurimit vepron mbi bazën e Kartës së OKB-së dhe vendimet e tij varen nga ekuilibri politik ndërmjet fuqive të mëdha. Pikërisht këtu lind dilema: si do të krijohej një tribunal i ri për Kosovën kur ekzistonte tashmë një mekanizëm ndërkombëtar për krimet e ish-Jugosllavisë?
Tribunali i Hagës kishte përfunduar pjesën kryesore të mandatit të vet. Ai ishte krijuar pikërisht për luftërat e ish-Jugosllavisë, përfshirë Kosovën. Kishte zhvilluar hetime, procese dhe gjykime ndaj serbëve, kroatëve, boshnjakëve dhe shqiptarëve. Natyrshëm shtrohet pyetja: çfarë boshllëku juridik mbeti që kërkonte një mekanizëm të dytë?
Në teori, argumenti i Thaçit dhe Shalës ishte se raporti i Dick Marty-t mund të nxiste një mekanizëm të ri ndërkombëtar. Por në praktikë, një tribunal i ri do të kërkonte rezolutë të Këshillit të Sigurimit. Kjo do të nënkuptonte votat dhe moskundërshtimin e anëtarëve të përhershëm me të drejtë vetoje.
Dhe këtu lind paradoksi politik.
Shumica e shteteve që kishin mbështetur ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999 – veçanërisht Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe, Franca dhe partnerët kryesorë perëndimorë – kishin investuar politikisht dhe ushtarakisht në legjitimitetin e ndërhyrjes në Kosovë. Vështirë të imagjinohet se të njëjtat fuqi do të mbështesnin një tribunal që potencialisht do të interpretohej si delegjitimim i ndërhyrjes së tyre ose si rihapje e të gjithë narrativës së luftës.
Nga ana tjetër, edhe Rusia kishte mekanizmin e vetos dhe e kishte përdorur shpesh Kosovën si terren për kundërshtime politike. Prandaj pretendimi se një tribunal i tillë ishte pothuajse i pashmangshëm mbetet më shumë argument politik sesa një domosdoshmëri juridike e provuar.
Ka edhe një dimension tjetër që rrallë trajtohet mjaftueshëm.
Pas luftës, Kosova nuk ishte një territor pa administrim ndërkombëtar. Ajo ishte nën administrimin e UNMIK-ut, me praninë e KFOR-it për siguri dhe më vonë me misionin e EULEX-it në fushën e drejtësisë dhe sundimit të ligjit.
Nëse ekzistonin dyshime serioze për krime, lind pyetja e natyrshme: pse nuk u trajtuan ato brenda mekanizmave ekzistues ndërkombëtarë që kishin mandat dhe kompetenca në Kosovë? Nëse UNMIK-u, EULEX-i dhe strukturat ndërkombëtare të drejtësisë kishin kontroll të drejtpërdrejtë për vite me radhë, a nuk nënkupton krijimi i një strukture të re një pranim indirekt të dështimit të tyre?
Ndoshta pyetja më e vështirë nuk është juridike, por historike:
A u krijua Gjykata Speciale për të prodhuar drejtësi shtesë, apo për të prodhuar besim politik ndërkombëtar?
Drejtësia duhet të jetë universale, jo etnike; duhet të jetë e balancuar, jo e perceptuar si selektive; duhet të mbyllë plagët, jo të krijojë bindjen se historia po rihapet vazhdimisht.
Prandaj debati mbi Gjykatën Speciale nuk mbaron me aktgjykime. Ai vazhdon të jetojë në pyetjen që ende e ndan shoqërinë kosovare:
A u mbrojt shteti duke e votuar atë, apo shteti pranoi të kufizonte vetveten nga frika e një skenari që ndoshta nuk ishte aq i pashmangshëm sa u paraqit?
