Gjykata Speciale nuk ra nga qielli

Gjykata Speciale nuk u krijua vetëm prej raportit të Dick Martyt, as vetëm prej trysnisë ndërkombëtare. Ajo u bë pothuajse e pashmangshme sepse Kosova nuk arriti—ose nuk deshi—t’i hetonte në mënyrë të besueshme dyshimet për krime të kryera nga individë të UÇK-së. Vakumin e drejtësisë e mbushën raportet ndërkombëtare, hetuesit e huaj dhe, në fund, një gjykatë e Kosovës e vendosur jashtë Kosovës dhe e përbërë tërësisht nga personel ndërkombëtar.

Si u formua

Rruga juridike ishte kjo:

Më 7 janar 2011 u publikua raporti i Dick Martyt për Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës Raporti ngriti pretendime për ndalime, zhdukje, vrasje dhe trafikim organesh. Ai ishte raport politik-hetimor, jo aktgjykim dhe jo provë përfundimtare penale.

Në shtator 2011, BE-ja krijoi Task-Forcën Speciale Hetimore—SITF—për t’i hetuar pretendimet e raportit dhe krime të ndërlidhura. Në vitin 2014, SITF-ja njoftoi se kishte prova të mjaftueshme për aktakuza për disa krime, por se duhej një institucion i posaçëm gjyqësor.

Në prill 2014, Kosova dhe BE-ja formalizuan marrëveshjen përmes shkëmbimit të letrave⁠

Më 3 gusht 2015, Kuvendi ndryshoi Kushtetutën duke shtuar nenin 162⁠Attachment.png dhe miratoi Ligjin nr. 05/L-053⁠. Pra, teknikisht Gjykata nuk është tribunal i OKB-së: është gjykatë e Kosovës, e themeluar me Kushtetutën dhe ligjin e Kosovës, por me seli në Hagë dhe me gjyqtarë e prokurorë ndërkombëtarë.

Ky konstruksion ishte rezultat i trysnisë së fortë ndërkombëtare, por edhe i votës së institucioneve kosovare. Elita politike fillimisht nuk ndërtoi drejtësi vendore të besueshme dhe më pas pranoi një drejtësi të eksportuar.

Ku qëndron pakujdesia politike

1. Lufta kolektive u privatizua

Pas luftës, një pjesë e elitës nuk e trajtoi UÇK-në si përpjekje kolektive të popullit të Kosovës, por si kapital pronësor të disa individëve, familjeve dhe partive. Kujtimet, ditarët dhe librat u përdorën shpesh për të vendosur hierarki personale: kush e kishte filluar luftën, kush kishte komanduar, kush kishte marrë vendime dhe kush ishte “trashëgimtar” i saj.

Shkrimi i kujtimeve nuk është problem në vetvete. Problemi lind kur autobiografia shpallet histori zyrtare, pa arkiva, pa ballafaqim burimesh dhe pa dallim ndërmjet dëshmisë personale e faktit të verifikuar. Deklaratat vetëlavdëruese mund të bëhen më vonë prova për autoritetin, dijeninë, kontrollin ose përgjegjësinë e autorit.

2. Gjuha e “tradhtarit” u shndërrua në material gjyqësor

Komunikatat që shpallnin individë “kolaboracionistë”, “spiunë” ose “tradhtarë” nuk ishin thjesht propagandë lufte. Ato mund të krijonin shënjestra dhe të legjitimonin dhunën jashtë çdo procedure.

Autorësia dhe rrethanat konkrete të Komunikatës nr. 59 duhen trajtuar sipas dokumenteve gjyqësore, jo sipas kujtesës partiake. Por përfundimi më i gjerë tashmë është pjesë e një aktgjykimi të shkallës së parë: më 16 shtator 2026, paneli gjykues konstatoi se komunikatat dhe deklaratat publike u përdorën për identifikimin dhe kërcënimin e kundërshtarëve të perceptuar. Gjykata tha se shumë viktima ishin quajtur “bashkëpunëtorë” ose “spiunë” mbi bazën e thashethemeve të paverifikuara dhe shpesh pa bazë. Njoftimi zyrtar dhe përmbledhja e aktgjykimit⁠

Kjo tregon sa i rrezikshëm ishte zëvendësimi i shërbimit profesional të inteligjencës me etiketime politike. Një shërbim serioz mbledh, verifikon dhe dokumenton informacion; nuk shpall publikisht fajtorë dhe nuk e zëvendëson gjykatën.

3. U mbrojt miti, jo institucioni

Përgjigjja më e mirë ndaj akuzave nuk do të kishte qenë mohimi kolektiv, por:

prokurori e pavarur dhe e pajisur mirë;

mbrojtje reale e dëshmitarëve;

hetim i paanshëm i çdo vrasjeje, rrëmbimi dhe ndalimi;

ruajtje dhe sistemim profesional i arkivave të luftës;

verifikim i pretendimeve të burimeve serbe;

përgjegjësi individuale, pa kriminalizuar UÇK-në si tërësi.

Elita shpesh i trajtoi hetimet si sulm ndaj luftës çlirimtare. Kjo ishte gabim strategjik. Ligjshmëria dhe drejtësia e luftës kundër regjimit serb nuk e përjashtojnë mundësinë që individë të caktuar të kenë kryer krime.

Edhe paneli gjykues theksoi se procesi nuk ishte gjykim i legjitimitetit të UÇK-së apo i synimit për pavarësi dhe as mohim i krimeve të forcave serbe. Ishte proces mbi përgjegjësinë penale individuale.

4. Drejtësia u dobësua nga patronazhi

Mosvendosja e meritokracisë në polici, inteligjencë, prokurori dhe gjyqësor prodhoi dy pasoja:

hetimet ndaj personave me pushtet nuk gëzonin besim;

bashkësia ndërkombëtare krijoi bindjen se rastet e nivelit të lartë nuk mund të gjykoheshin në Kosovë pa frikësim dëshmitarësh dhe ndikim politik.

“Biografia e pastër” nuk duhet të nënkuptojë kontroll partiak ose përjashtim ideologjik. Standardi demokratik është verifikimi profesional i integritetit: konfliktet e interesit, pasuria, historiku disiplinor, lidhjet kriminale, kompetenca dhe respektimi i të drejtave të njeriut.

Aktgjykimi i 16 shtatorit përshkruan edhe një klimë të vazhdueshme frikësimi të dëshmitarëve: disa tërhoqën deklaratat, shmangën faktet ose përsëritën formula të mësuara. Kjo e shpjegon pjesërisht pse ndërkombëtarët këmbëngulën që gjykata të vendosej jashtë Kosovës.

5. Raporti Marty u prit me vonesë dhe vetëm në mënyrë mbrojtëse

Reagimi institucional duhej të fillonte para dhe menjëherë pas publikimit të raportit: ekip juridik e diplomatik profesional, hetim vendor i pavarur, sigurim dokumentesh, ballafaqim sistematik me burimet serbe dhe përgjigje pikë për pikë ndaj pretendimeve.

Në vend të kësaj, debati u përqendrua te akuza më sensacionale—trafikimi i organeve—dhe te mbrojtja e figurave politike. Është domethënëse se aktgjykimi i sotëm nuk është për trafikim organesh. Dënimet e shkallës së parë lidhen me ndalim arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. Kjo tregon se përqendrimi ekskluziv te rrëzimi i narrativës së “shtëpisë së verdhë” la në hije pretendimet e tjera, më të gjera dhe më të dokumentueshme.

Është e arsyeshme të analizohet interesi i Serbisë dhe i BIA-s për ta komprometuar UÇK-në, për të furnizuar materiale selektive dhe për ta shfrytëzuar çdo boshllëk informativ të Kosovës. Çdo dokument ose dëshmitar i lidhur me strukturat serbe duhet kontrolluar me rigorozitet.

Por pohimi se BIA e ka “ndërtuar aktakuzën” ose ka paguar dëshmitarët nuk mund të paraqitet si fakt pa prova të verifikuara nga një hetim ose vendim gjyqësor. Dosja e gjykimit përmbante 273 dëshmitarë, 5,467 prova materiale dhe dhjetëra mijëra faqe transkripte. Kjo nuk e bën procesin të pagabueshëm, por nuk lejon as reduktimin e tij në një operacion të vetëm të inteligjencës serbe.

Formulimi më i mbrojtshëm është: dobësia institucionale e Kosovës i krijoi Serbisë hapësirë të ndikonte në narrativën ndërkombëtare; shkalla konkrete e ndikimit të BIA-s duhet provuar, jo supozuar.

Gabimi themelor i elitës ishte se besoi se mbrojtja e luftës kërkonte mbrojtjen e çdo individi të lidhur me të. Në të vërtetë, lufta do të mbrohej më mirë duke ndarë qartë sakrificën kolektive nga përgjegjësia individuale, duke hetuar krimet në Kosovë dhe duke mos lejuar që komunikatat, kujtimet familjare dhe rivalitetet partiake të zëvendësonin historinë dhe drejtësinë.

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 është i shkallës së parë dhe mund të ankimohet. Prandaj, dënimet nuk janë ende përfundimtare. Por mësimi institucional tashmë është i qartë: kur një shtet nuk e ndërton drejtësinë e vet të pavarur, drejtësia i vjen nga jashtë—më e shtrenjtë, më e largët dhe me shumë më pak kontroll demokratik vendor.