Shqiptarët përballë krizës së tyre të brendshme
Shqiptarët, qoftë në Shqipëri, në Kosovë apo në Maqedoninë e Veriut, po kalojnë sot një periudhë me trazira të shumta. Shpesh flitet për bllokime politike, korrupsion, krizë ekonomike, keqqeverisje apo tensione sociale. Por të gjitha këto, sipas meje, janë vetëm maja e ajsbergut. Problemi është shumë më i thellë. Ai është kulturor, identitar, historik, fetar, civilizues dhe intelektual.
Ne jemi një popull i fragmentuar. Të fragmentuar nga kufijtë, nga partitë, nga fetë, nga klanet, nga rrëfimet kundërthënëse, nga trashëgimia osmane, komuniste, jugosllave dhe postkomuniste. Ne i kemi mbijetuar historisë, por ende nuk e kemi menduar atë mjaftueshëm. Kemi një kujtesë emocionale shumë të fortë, por një transmetim historik të dobët. Dimë të vuajmë, të përkujtojmë, të indinjohemi; por kemi shumë më tepër vështirësi ta kuptojmë ftohtë pse kemi mbetur të bllokuar.
Ndoshta kjo është dobësia jonë më e madhe: nuk kemi ndërtuar një zinxhir të fortë transmetimi mes brezave. Brezat e vjetër shpesh kanë transmetuar dhimbje, krenari, patriotizëm, ndonjëherë edhe frikë, por rrallëherë kanë transmetuar një shpjegim rigoroz të mekanizmave që na kanë mbajtur në prapambetje: etatizmin, klientelizmin, mentalitetin e varësisë, kultin e liderit, ngatërrimin mes kombit dhe partisë, mes patriotizmit dhe bindjes, mes lirisë dhe thjesht ndryshimit të qeverisë.
Kulturalisht, ne ende i ngjajmë adoleshentëve që kërkojnë shenjat e tyre orientuese. Duam të jemi modernë, evropianë, të zhvilluar, të dukshëm, të respektuar. Por shpesh i duam të gjitha këto pa kaluar nëpër disiplinën intelektuale, institucionale dhe morale që ato kërkojnë. Brezi i ri ka aspirata legjitime: dëshiron të jetojë më mirë, të udhëtojë, të krijojë, të ndërmarrë, të shprehet, të mos i nënshtrohet më poshtërimeve të vjetra. Por shumë shpesh kërkon rrugë të shkurtra. E ngatërron trendin me mendimin, sloganin me idenë, revoltën me strategjinë, indinjatën me kthjelltësinë.
Shumë besojnë se bartin ide moderne vetëm pse përdorin fjalët e momentit: drejtësi sociale, demokraci, progres, Evropë, të drejta, barazi, ndryshim. Por këto fjalë shpesh mbeten në sipërfaqen e mendjes. Konsumohen si produkte kulturore, nuk mendohen si parime. Merret një pozë përpara se të ndërtohet një mendim. Duam t’i ngjajmë Perëndimit, por pa e kuptuar gjithmonë se liria perëndimore është ndërtuar mbi përgjegjësinë individuale, pronën private, të drejtën, kufizimin e pushtetit, mosbesimin ndaj shtetit dhe pjekurinë e ngadaltë të institucioneve.
Kësaj krize i shtohet edhe një kontradiktë civilizuese që shumë refuzojnë ta shohin në sy. Një shumicë e botës shqiptare i përket kulturalisht një hapësire të shënuar nga Islami dhe lutet, simbolikisht ose realisht, në drejtim të Mekës. Por, në të njëjtën kohë, kjo shoqëri dëshiron frytet materiale, institucionale dhe ekonomike të Perëndimit. Dëshiron pagat perëndimore, infrastrukturën perëndimore, sigurinë juridike perëndimore, lirinë e qarkullimit, investimet, teknologjinë, prosperitetin, shtetin e së drejtës dhe mbrojtjen e lirive individuale.
Mirëpo Perëndimi nuk u bë i pasur rastësisht. Ai u ndërtua, pavarësisht kontradiktave të veta, mbi kufizimin e pushtetit, pronën private, përgjegjësinë individuale, lirinë ekonomike, ndarjen graduale të politikës nga feja, si dhe mbi një mosbesim të thellë ndaj çdo forme absolute autoriteti. Të duash rezultatet e këtij civilizimi pa kuptuar shkaqet e tij, do të thotë të duash të mbledhësh frytet e një peme pa pranuar t’i studiosh rrënjët.
Problemi nuk është besimi në vetvete. Besimi intim i përket ndërgjegjes individuale. Problemi shfaqet kur mentaliteti fetar, klanor apo kolektivist dominon mendjen publike, ndërkohë që kërkon njëkohësisht përfitimet e një rendi perëndimor të ndërtuar mbi lirinë, të drejtën, ndërmarrjen, përgjegjësinë personale dhe neutralitetin institucional. Kjo kontradiktë prodhon një shoqëri që shikon kah Perëndimi për të jetuar, por diku tjetër për t’u definuar. Ajo do frytet e Evropës, por ende heziton t’i pranojë kushtet intelektuale, kulturore dhe morale që i kanë bërë këto fryte të mundshme.
Prandaj lëvizjet e sotme të kontestimit duhet të shikohen me kujdes. Po, ekziston një zemërim real. Po, ekzistojnë frustrime të thella. Po, qeveritë shqiptare shpesh kanë prodhuar zhgënjim, nepotizëm, arrogancë dhe përbuzje. Por një shoqëri që zbret në rrugë pa doktrinë të qartë, pa projekt koherent, pa alternativë serioze institucionale, mund të bëhet shumë lehtë instrument i forcave që nuk i kupton.
Rreziku është pikërisht këtu: shqiptarët ndoshta po jetojnë një pranverë lëvizjesh, por kjo pranverë mund të kthehet në një iluzion të rrezikshëm. Sepse rrëzimi, kontestimi, denoncimi apo poshtërimi i pushtetit nuk mjafton. Pyetja e vërtetë mbetet gjithmonë e njëjtë: çfarë vendoset në vend të tij? Me çfarë kulture politike? Me cilat institucione? Me çfarë koncepti të lirisë? Me çfarë ekonomie? Me çfarë raporti ndaj shtetit? Me çfarë vizioni civilizues?
Për sa kohë që do të vazhdojmë të besojmë se çdo problem mund të zgjidhet me më shumë shtet, më shumë subvencione, më shumë rishpërndarje, më shumë vende pune publike, më shumë shefa, më shumë parti dhe më shumë premtime, do të mbetemi të burgosur në të njëjtin rreth. Do të protestojmë kundër pasojave të sistemit, ndërkohë që do të kërkojmë edhe më shumë nga ajo që i prodhon këto pasoja.
Bllokimi politik shqiptar nuk është pra vetëm problem qeverish. Ai është simptoma e një krize shumë më të thellë: krizë e pjekurisë kolektive. Duam lirinë, por ende kemi refleksin të kërkojmë leje. Duam prosperitetin, por shumë shpesh e përbuzim kapitalin, ndërmarrjen dhe përgjegjësinë. Duam Evropën, por ende kultivojmë sjellje politike paramoderne. Duam ndryshim, por shpesh refuzojmë punën e brendshme që kërkon një ndryshim i vërtetë.
Zgjimi shqiptar nuk do të vijë nga turma, nga një parti, nga një lider apo nga një revolucion emocional. Ai do të vijë vetëm kur të kemi guximin t’i shohim dobësitë tona pa folklor, pa viktimizim dhe pa romantizëm kombëtar. Një popull bëhet i rritur vetëm kur pushon së kërkuari vetëm fajtorë të jashtëm dhe fillon të kuptojë mekanizmat e brendshëm të dështimit të vet.
Shqiptarët kanë energji, inteligjencë, një aftësi të jashtëzakonshme mbijetese dhe një diasporë të fuqishme. Por pa pjekuri intelektuale, kjo energji mund të shpërndahet në zemërim, modë, manipulim dhe konfuzion. Momenti aktual është prandaj njëkohësisht mundësi dhe rrezik. Mundësi për ta rimenduar trajektoren tonë. Rrezik nëse thjesht zëvendësojmë një iluzion me një tjetër.
Pranvera e vërtetë shqiptare nuk do të jetë ajo e turmave. Do të jetë ajo e mendjeve.
– Korab Rashiti
