Kontributi i disa shteteve europiane dhe i SHBA-ve në  mëvehtësimin e Shqipërisë

Flori Bruqi, Prishtinë

Marrëdhëniet diplomatike midis Shqipӕrisë   dhe Mbretërisë së Bashkuar  u rivendosën më 29.05. 1991, pas ndërprerjes së tyre në vitin 1946.

Britania kishte njohur shtetin shqiptar më 1921 dhe përfaqësimi i parë diplomatik u vendos në Durrës.

Në janar 1922, Sir Henry Eyres paraqiti letrat kredenciale si ministër i parë britanik. Ai u pasua nga Sir Robert Hodgson (1928–1936) dhe më pas nga Sir Andrew Ryan, i cili shërbeu deri në pushtimin italian të Shqipërisë në prill 1939.

Në fund të viteve 1920 u diskutua zhvendosja e legatës nga Durrësi në Tiranë, për shkak të konsolidimit të këtij qyteti si kryeqytet. Vështirësitë financiare vonuan ndërtimin e një selie të re. Në vitin 1938 u ble një truall në Tiranë për ndërtimin e legatës, por punimet u ndërprenë pas pushtimit italian. Pas vitit 1939 përfaqësia u reduktua në Konsullatë të Përgjithshme dhe më pas u mbyll.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Mbretëria e Bashkuar njohu qeverinë shqiptare në vitin 1945, por marrëdhëniet u përkeqësuan shpejt. Incidenti i Kanalit të Korfuzit (1946), ku dy anije britanike u dëmtuan nga mina detare dhe humbën jetën 44 marinarë, çoi në ndërprerjen e marrëdhënieve diplomatike. Çështja u trajtua në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë dhe mbeti pengesë për dekada.

Në vitin 1991 marrëdhëniet u rivendosën zyrtarisht. Fillimisht, ambasadori britanik në Romë ishte njëkohësisht ambasador jorezident për Shqipërinë. Në vitin 1992 u nënshkrua në Romë një memorandum mirëkuptimi që zgjidhi çështjen e arit shqiptar dhe pretendimet financiare të lidhura me incidentin e Kanalit të Korfuzit. Mbretëria e Bashkuar pranoi t’i transferonte Shqipërisë 1,574 kg ar.

Në vitin 1996 u emërua ambasadori i parë rezident britanik në Tiranë. Çështjet pronësore lidhur me ndërtesat e para Luftës së Dytë Botërore u trajtuan përmes negociatave me autoritetet shqiptare.

Pas disa zgjidhjeve të përkohshme, ambasada u vendos në një ndërtesë në rrugën “Skënderbej” (Vila Pali), e cila u zgjerua në vitet 2001–2002 për të përmbushur nevojat e përfaqësisë diplomatike.

Në maj 2002 u nënshkrua një memorandum nga Ministri i Jashtëm britanik Jack Straw dhe Ministrja e Jashtme shqiptare Arta Dade për shkëmbimin e pronave diplomatike. Vila 55, ish-seli e ambasadës së Korea e Veriut gjatë periudhës komuniste, u caktua si rezidencë e ambasadorit britanik, duke përqendruar funksionet e ambasadës në një kompleks të vetëm.

 

Sipas  Akademik Prof.dr.Astrit Memiasë, nga Tirana “KONTRIBUTI I SHBA NE PAVARESINE, ARSIMIN DHE ZHVILLIMET DEMOKRATIKE NE HISTORINE E SHTETIT SHQIPTAR” është i madh ngase :

“Ne fillim te shekullit XX, Presidenti amerikan Woodrow Wilson  ishte i pari udhëheqës i botës që shpalli solidaritetin e tij me kombet e vogla, duke mos perqafuar darvinizmin social si doktrinë, dhe duke u betuar se do te kishte një “zë” për Shqipërinë në Konferencën e Paqes që u mbajt në Paris në vitin 1919. Që nga ajo kohë, SHBA e ka zgjeruar mbështetjen e saj për Shqipërinë në fushën e arsimit dhe kulturës, duke filluar me institutin “Qiriazi” per gra dhe duke vazhduar deri në ditët tona. Lidhjet mes të dy vendeve vazhduan të forcohen pas Luftes se Pare Boterore, kur Ahmet Zogu arriti të nënshkruajë marrveshjen e “Kombit më të favorizuar” me SHBA.Gjatë Luftes se Dyte Boterore dhe pas saj, SHBA dhe MB dhanë ndihmën e tyre humanitare.Gjatë Luftës së Ftohtë, edhe pse qeveria komuniste shqiptare ndoqi një politikë vetë-izoluese, busulla e shqiptarëve vazhdoi të ishte gjithnjë e drejtuar drejt vlerave demokratike amerikane.Pas rënies së komunizmit, kur Shqipëria ishte një demokraci e brishtë e sapo-formuar, administratat e Bushit dhe Klintonit vendosën tullat e para për një sistem pluralist të shëndetshëm dhe të konsoliduar dhe tregun e lirë. Lidhjet ekonomike dhe diplomatike mes Shqipërisë dhe SHBA u konsoliduan përmes ratifikimit të shumë marrëveshjeve që shtruan rrugën drejt investimeve të ndryshme.

Mbështetja aktuale e SHBA mund të kategorizohet në tre shporta:

“1) per te mbrojtur reformat kritike te domosdoshme per aderimin ne BE,

2) per te ndihmuar Shqiperine qe te behet nje aleate me e forte e NATO-s dhe partner rajonal, dhe

3) per te promovuar institucionet demokratike dhe reformat e tregut te lire.”…

Në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe në fillim të shekullit të njëzetë, rilindasit shqiptarë kishin bërë çmos dhe kishin arritur në një masë të madhe të ringjallnin identitetin e veçantë për të gjithë shqiptarët, një identitet të përbashkët, përmbi identitetin fetar dhe një identitet krejt i ndryshëm nga identiteti grek dhe sllav, që propagandohej nga klika të caktuara greke dhe sllave që synonin përvetësimin e tokave shqiptare.
Rilindasit arritën t’i bashkojnë shqiptarët përmes figurës së shquar të Skëndërbeut, një figurë e pranuar në të katër vilajetet shqiptare, dhe madje, edhe nga arbëreshët në Itali. Figura e Skëndërbeut ishte e pranuar nga të gjithë shqiptarët si simbol i kombit nga të gjitha përkatësitë fetare, myslimanët, katolikët dhe ortodoksët.
Nën frymëzimin e luftërave të Skëndërbeut shqiptarët përsëri arritën të fitojnë pavarësinë nga Otomanët, më 28 Nëntor, 1912.

1.1 Kontributi i SHBA në Konferencën e Londrës dhe Konferencën e Paqes në Paris

Në Konferencën famëkeqe te Londrës për shqiptarët ku u ndryshuan kufijtë e vendeve të Ballkanit, vendet europiane si Gjermania, Italia, Franca, madje edhe Anglia, ishin të gjitha pro-greke.
Ndërkohë, Rusia me pan-sllavizmin e saj të njohur kuptohet se ishte pro-sllave.
E vetmja përkrahje për shqiptarët erdhi vetëm si një përkrahje individuale, nga disa njohje që biznesmeni i fuqishëm Çarls Krejn (Charles Crane) kishte mes disa parlamentarëve anglezë. Çarls Krejn ishte sponsori kryesor i Presidentit amerikan Vilson, i ardhur në pushtet në 1912. Krejn ishte njohur me Shqipërinë përmes bamirëses angleze Edit Durham dhe përmes patriotëve shqiptarë Kristo dhe Sevasti Dakos. Kjo e fundit, kishte studiuar në një shkollë amerikane në Stamboll, pronar dhe president i të cilës ishte vetë zoti Çarls Krejn, dhe Dakot ishin takuar me të kur ai kishte ardhur për një vizitë në Shqipëri në vitin 1911.
Ndërkohë, përveç kësaj përkrahjeje të parlamentarëve anglezë që ishin miq të Çarls Krejn, shqiptarët kishin edhe përkrahjen e Austrisë, por ajo kishte ndikim të vogël në këtë konferencë për shkak se nuk ishte fuqi e madhe botërore. (?) Fuqi të mëdha botërore në këtë kohë ishin Anglia, Franca, Gjermania dhe Rusia.
Por austriakët e kërkonin me ngulm krijimin e një shteti shqiptar si kundërpeshë ndaj synimeve ekspansioniste serbe. Në këtë kohë Austria dhe Serbia ishin mjaft armiqësore ndaj njëra tjetrës. Serbia me ndihmën e madhe që merrte nga Rusia përbënte rrezik real edhe për Austrinë, jo vetëm për shqiptarët.
Kështu, me këmbënguljen e Austrisë dhe të miqve të Çarls Krejn, vendet europiane ranë dakord që të lejonin formimin e shtetit shqiptar, por në të njëjtën kohë, shumë territore shqiptare të katër vilajeteve shqiptare iu dhanë fqinjëve, grekëve dhe sllavëve.
Rezultati do të kishte qenë akoma më i keq dhe vetëm ndërhyrja në çastet e fundit i shpëtoi disa toka shqiptare nga aneksimi prej fqinjëve. Për shembull, Korça mbeti brenda Shqipërisë vetëm nga këmbëngulja e Çarls Krejn dhe Edit Durhamit në konferencë, përmes miqve të tyre. Greqia dhe sllavët morën afërsisht gjysmën e territoreve të katër vilajeteve shqiptare, të cilat nuk i kishin pasur dhe nuk i kishin pretenduar më parë, në kohën kur kishin fituar pavarësinë nga otomanët.
Siç dihet, Lufta e Parë Botërore, filloi në vitin 1914, një vit pas Konferencës së Londrës, dhe si pikënisje pati një incident mes Serbisë dhe Austrisë. Në kohën kur shpërtheu lufta, Amerika vendosi të mos përfshihej që në fillim.
Ndërkohë, edhe në vitin 1915, u bë një traktat i fshehtë në Londër. Mes të tjerash, ky traktat vendosi edhe coptimin e mëtejshëm të Shqipërisë, gjë që pritej të ndodhte pas përfundimit të luftës.
Amerika u fut në luftë vetëm në vitin 1917.
Kur mbaroi ‘Lufta e Madhe’, Amerika ishte mes katër fuqive të mëdha që morën pjesë në Traktatin e Paqes në Paris të Francës.
Situata ishte kritike për Shqipërinë. Të gjitha fuqitë europiane kishin rënë dakord me njëri tjetrin për coptimin e mëtejshëm të Shqipërisë dhe e konsideronin këtë gjë si punë të mbaruar.
Copëtimi i Shqipërisë do të ishte i tmerrshëm. Greqia do të merrte të ashtuquajturin ‘Vorio-Epir’. Serbia do të merrte veriun deri në Durres. Italia kërkonte Vlorën dhe krahinat qëndrore.
Të gjithë delegatët e akredituar që kishin ardhur nga Shqipëria ishin blerë me flori nga europianët. Vetëm një kandidate e akredituar shqiptare, që kishte ardhur nga Amerika, e vetmja kandidate grua në Konferencën e Paqes, Parashqevi Qiriazi, motra e Sevasti Dakos, kryetares së Partisë Shqiptare në Amerikë nuk ishte blerë. Sigurisht, për shkak se ishte e vetme, Parashqevia nuk mund të bënte gjë të madhe vetë për mbrojtjen e Shqipërisë, por gjithësesi ajo pati disa merita. Ajo arriti të zbulojë se sa kritike ishte situata dhe se kandidatët shqiptarë ishin blerë dhe ajo reagoi menjëherë duke njoftuar motrën e saj, kryetaren e Partisë Shqiptare në Amerikë, Sevasti Dakon. Sevasti Dako dhe burri i saj Kristo Dako menjëherë njoftuan mikun e tyre Çarls Krejn. Si kryetare e Partisë Shqiptare në Amerikë, Sevastia i kishte shkruar edhe më parë Presidentit Vilson që ta shpëtonte Shqipërinë. Ja çfarë kishte shkruar ajo në letrat e saj.

Letra e parë
“Ne ju kërkojmë juve z. President Vilson dhe përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha rivendosjen e pavarësisë sovrane të Shqipërisë dhe rivendosjen e unitetit kombëtar mbi bazën etnografike, duke përfshirë brenda kufijve të saj krahinën e Kosovës dhe Çamërisë, të cilat u shkëputën pa të drejtë nga Shqipëria nga Konferenca e Londrës më 1913. Ne protestojmë më forcë kundër dhënies së territoreve të vendit ndonjë shteti të Ballkamit. Ne me respekt kërkojmë që të caktohet një Komision Ndërkombëtar për të përllogaritur dhe kompensuar dëmet e Shqipërisë gjatë luftës ballkanike dhe botërore.”

Letra e dytë shkruar me 18 Janar, 1919
“Ne protestojmë me forcë kundër pretendimeve të padrejta të qeverisë greke, e cila, bazuar në supozime të gabuara, kërkon nën emrin e ashtuquajtur ‘Epir i Veriut’, të përfshijë Shqipërinë jugore brenda territorit grek. Në të njëjtën kohë, ne kërkojmë në emër të parimit të shenjtë të kombësisë që të rivendoset pavarësia dhe integriteti i Shqipërisë, duke përfshirë brenda kufijve të saj edhe Çamërinë dhe Kosovën, sepse këto krahina u shkëputën pa të drejtë nga Konferenca e Londrës.”

Letra e tretë
“Në emër të tetëdhjetë mijë shqiptarëve që banojnë në Amerikën e lirë dhe liri-dashëse, në emër të prezantimit të një kombi që nuk ka liri shprehjeje, ne vijmë para jush si një udhëheqës i madh në botë që mbështet parimet e mëdha dhe të shenjta, për të ndaluar ndërhyrjen e Qeverisë Italiane në Shqipëri. Ne ju kërkojmë që të shtroni një themel të drejtë për kombin tonë të shumë-vuajtur, në mënyrë që edhe ai, të gëzojë në këtë epokë të re të botës, pavarësi të plotë, pa asnjë protektorat, dhe brenda kufijve të vërtetë etnografikë dhe natyralë.”

Për shkak të këtyre letrave dhe ndërhyrjes personale edhe të Çarls Krejn, Presidenti Vilson bëri diçka që asnjë nga europianët nuk e imagjinonte. Ai vendosi ta mbrojë Shqipërinë megjithëse gjithë Europa kishte vendosur që ta coptonte, për të kënaqur interesat e vendeve fqinje. Presidenti Vilson e bëri këtë në një kohë kur Amerika nuk ishte akoma superfuqi e botës, sepse në atë kohë Anglia dhe Franca ishin më të fuqishme. Presidenti Vilson e mbrojti Shqipërinë deri në fund dhe ajo nuk u coptua më tej. Dhe kështu shqiptarët u bënë pro-amerikanë në identitetin e tyre.
Dhe Presidenti Vilson u be simboli kryesor i identitetit pro-amerikan të shqiptarëve.

Ky simbol eshte shume i rendesishem. Ai përfaqëson miqësinë e ngushtë të popullit shqiptar me Amerikën. Ai është faktori kryesor nxitës i pro-amerikanizmit shqiptar. Veprimi i Presidentit Vilson i dha mundësinë shqiptarëve që të shohin Amerikën si simbol i lirisë dhe drejtësisë dhe si mik i Shqipërisë. Dhe nëse më përpara mund të kishte pasur ndonjë dyshim, ajo që bëri Presidenti Vilson ndryshoi botëkuptimin e shqiptarëve. Shqiptarët u bënë kështu pra plotësisht pro-amerikanë.
Shqiptarët i kishin parë gjithnjë të huajt me një hije dyshimi, dhe jo pa të drejtë. Por më në fund, ata gjetën një aleat të jashtëm të fuqishëm, që ishte gati të mbronte të drejtat dhe liritë e tyre.
Presidenti Vilson e mbrojti Shqipërinë në një kohë kur në Europë sundonte filozofia e darvinizmit social, filozofi shkatërruese sipas të cilës, shtetet e vogla e të pafuqishme duheshin zhdukur nga shtetet e mëdha e të fuqishme. Por nëse do të lejohej një gjë e tillë, që shtetet e dobëta të zhdukeshin njëra pas tjetrës, kur do të ndalonte lufta. Gjithmonë do të kishte një shtet më të fortë dhe një shtet më të dobët. Shtetet do të zhdukeshin një e nga një.
Në një kohë të tillë pra Presidenti Vilson mori qëndrimin e drejtë për ta mbrojtur Shqipërinë. Ai vetë ka thënë këto fjalë:
“Unë jam kundër këtij qëndrimi të vjetëruar ku shtetet kërkojnë shpërblime si plaçkë lufte. Vendet e vogla nuk janë si një djathë që duhet të pritet feta-feta për përfitime politike, në kundërshtim me dëshirën dhe vullnetin e popullit të këtyre vendeve. Unë besoj në një botë ku vendet e vogla jetojnë përkrah vendeve të mëdha. Unë nuk besoj në darvinizmin social. Ne duhet të krijojmë një botë në të cilën të gjitha vendet, të vogla ose të mëdha, mbijetojnë dhe jetojnë në paqe si fqinjë të mirë.”
Pra, në fillim të shekullit XX, President i SHBA-ve Vilson shpalli parimin e mbrojtjes së popujve të vegjël dhe të solidaritetit me këto popuj për nxjerrjen e tyre nga apatia shekullore. Qëllimi i tij fisnik drejt paqes universale dhe te drejtes universale te vetvendosjes se popujve te vegjel, e bëri atë të mbrojë kombin shqiptar në Konferencën e Paqes më 1919. Vilson ishte shprehur në Amerikë se një “zë” do të kem në Kongresin e Paqes dhe atë do ta përdor në të mirën e Shqipërisë. Vilsoni duke mbrojtur liritë kombëtare të popujve të Ballkanit në këtë Konferencë do të shprehej për Shqipërinë:”Qeveria amerikane është aq shumë kundër çdo vendimi që dëmton shqiptarët, për të kënaqur jugosllavët si do të kundërshtonte edhe çdo orvatje për të dëmtuar jugosllavët, në favor të Italisë.”

1.2 Një vështrim historik mbi kontributin e Sh.B.A në arsimin shqiptar

Krahas kësaj ndihmese me rëndësi historike për fatet e Shqipërisë, Amerika ka dhene nje kontribut te çmuar per Shqipërinë me asistence edhe në arsim dhe kulturë që në fillimet e Rilindjes shqiptare.
Në tetor të vitit 1891 Sevastia dhe Gjerasini Qiriazi të specializuara në shkollat amerikane hapën në Korçë shkollën e parë për vajza, ku mësoheshin këngë, vjersha, lojna përmendësh dhe ca nga këto luheshin në skenë.
Në shkurt të vitit 1919 arriti në Shqipëri njësia e parë e Kryqit të Kuq Amerikan (KKA), Misionar dhe kapiten ishte Caris Telford Erikson. Erikson erdhi në Shqipëri në vitin 1908-13 për herë të parë, si misionar dhe luajti një rol të rëndësishëm në jetën publike në Shqipëri. Ai ishte përfaqësuesi nderi në Konferencën e Paqes në Paris. Është i pari që hodhi idenë e themelimit të një Universiteti të madh për Ballkanin, të organizuar në Amerikë. Ky universitet do të kishte të gjitha degët e nevojshme për arsimimin e të rinjve ballkanas. Ky plan në thelb utopik, duke pasë parasysh kushtet politike në Ballkan, u bë realitet më vonë, në një formë shumë më të thjeshtë, nëpërmjet veprimtarisë arsimore të amerikanëve në Shqipëri.
Deri në fund të vitit 1920, KKA në Shqipëri organizoi tri shkolla në Tiranë, Elbasan dhe në Shkodër.
Në vitin 1921 ORKKA (Organizata e Rinisë së Kryqit të Kuq Amerikan) u angazhua për shkollën fillore dhe teknike të mesme në Tiranë. Ideja i përket Xhon I. Skalës, anëtar i ORKKA, kurse J.E.Kroli, drejtor i ORKKA bëri përzgjedhjen e nxënësve. Nga 62 nxënës, 11 ishin nga Shkodra, 6 nga Korça, 3 nga Elbasani, 10 nga Durrësi, 4 nga Berati, 8 nga Vlora, 9 nga Kosova, 11 nga Gjirokastra, zyrtarisht 43 myslimanë, 13 orthodhoks, 6 katolik. Shkolla Teknike u hap me 20. 07. 1921. Mësuesi i parë dhe drejtor ishte C.A.Holinshet, pastaj Xh.Majuer, inxhinier amerikan. Mësues shqiptar ishin Hysen Hivziu, inxhinier Li Cungu, i cli kishte mbaruar Robert Kolegjin në Stamboll. Nxënësit jetonin në konvikt dhe shpenzimet përballoheshin nga ORKKA, më vonë pas 1923 ndihmoi qeveria shqiptare. Gjatë viteve 1925-1926 rreth 150 nxënës vazhduan këtë shkollë.

Në fillim të vitit 1924 u propozua për themelimin e një kolegji shqiptaro-amerikan për bujqësinë, në përputhje me metodat shkencore të kohës. Degët kryesore do të ishin ekonomia dhe industria. Do të kishte dy ndërtesa, njëra për vajza dhe tjetra për djem. Pas shumë diskutimesh më 1924 u themelua në Kavajë shkolla bujqësore amerikane, shkolla për vajza u hap një vit më vonë po në Kavajë, me kërkesë të Presidentit Ahmet Zogu.
Në këtë kohë, suksesi i shkollës teknike e drejtuar nga Hari Fullsi u ngrit në majat më të larta. Sukses i shënuar ishte ngritja e ndërtesës së Ambasadës Amerikane në Tiranë, punimet e të cilës i drejtuan nxënës të kësaj shkolle. Në vitin 1928 në Shkollën Teknike të Tiranës u regjistruan 95 nxënës nga të cilët 5 erdhën nga Kosova, 2 nga Greqia, dhe 2 nga SHBA-të. Numri i nxënësve këtë vit arriti në 264. Kuadri mësim-dhënës përbëhej prej 19 vetësh, nga të cilët 14 ishin shqiptarë, 2 amerikan, 1 gjerman dhe 2 çekë.

Në Korçë shkolla e vajzave drejtohej nga çifti i misionarëve Kenedi. Shkolla Teknike në Tiranë, gjatë punës së saj 12 vjeçare nxori 176 nxënës nga të cilët 18 ishin nga Kosova, 22 nga Shkodra, 17 nga Tirana, 17 nga Vlora, 14 nga Berati, 34 nga Gjirokastra, 11 nga Durrësi dhe 5 nga Dibra. Profesorët e tyre ishin mësues, oficerë, nëpunës shtetërorë, funksionarë lokalë, agronom, mekanikë dhe të profesioneve të ndryshme.

Në fillim të shekullit të XX-të emigrantë shqiptarë në SHBA filluan të veprojnë si pionierë të rilindjes kulturore shqiptare: Petro Nini Luarasi mësues, si dhe intelektualët Sotir Peçi, Fan Noli, Faik Konica apo Kristo Dako. Në vitin 1906 Sotir Peci botoi gazetën e parë në gjuhën shqipe “Kombi” në të cilën dhanë kontributin e tyre intelektual Eftim Naçi, Vani Karameto, Vani Vangjeli. Më 15.02.1909 botohet gazeta “Dielli” nga shoqëria “Besa-Besë” në Boston, drejtuar nga Noli, i cili jetonte në Nju Jork që më 1906.
Për veprimtare intelektuale dhe atdhetare në këtë kohë u shqua Federata Pan-Shqiptare “Vatra” me Sekretar të Përgjithshëm Faik Konicën. Vetëm për 12 vjet në Amerikë u botuan 14 tituj gazetash të përditshme, javore dhe mujore, ku ndër më kryesoret ishte “Dielli” Nga viti 1880-1908 në botë u botuan 31 tituj gazetash shqiptare, nga të cilat në Belgjikë u botuan 3, në Bullgari 7, në Rumani 4, në Itali 7, në Angli 4 dhe në Austri, Jugosllavi, Greqi dhe Amerikë nga 1.

Amerika kontribuoi dhe ndihmoi arsimin, kulturën shqiptare dhe atë ballkanike në përgjithësi. Kryesisht në disa shkolla : Instituti Qiriazi për vajzat në Tiranë, shkolla Teknike në Tiranë, shkolla Shqiptaro-Amerikane Bujqësore dhe për Punë Shtëpiake në Kavajë. Në Maqedoni disa shkolla dhe ndër më të njohurat si ajo e Manastirit, kurse në Samakovë më 1861 u themelua një Institut amerikan . Aktiviteti i KKA, veçanërisht i ORKKA nëpërmjet shkollës Teknike në Tiranë, mbikëqyrës i së cilës që nominalisht deri në vitin 1933, duhet veçuar nga puna e njësive operative. Ndikimi i kësaj shkolle, metodat e mësimit dhe rezultatet që arriti bëjnë pjesë në tërësinë e aktiviteteve, të institucioneve fetare dhe arsimore amerikane në Ballkan, të cilat u përfaqësuan nga Robert Kolegji në Stamboll. Ky institucion arsimor ishte i rëndësishëm për Ballkanin, në atë kohë. Edhe gjatë këtyre viteve të tranzicionit, Amerika ka ndihmuar në trajnimin dhe profesionalizmin e të rinjve dhe intelektualëve shqiptarë.
Edhe Presidenti Richard Nixon kishte kontribuar në arritjen e autonomisë së Kosovës, për Kushtetutën e vitit 1974 dhe krijimin e Universitetit të Prishtinës.

1.3 Fokus historik i marredhenieve bilaterale shqiptaro-amerikane

Barometri politik e vlerëson Shqipsërinë e shqiptarët si një ndër vendet e popujt më proamerikanë të globit. Shqiptari i parë që shkeli në tokën amerikane i përket vitit 1876. Ai u pasua nga një prift shqiptar, Prend Doçi në 1877. Fillimshekulli XX bëri që shqiptarët ta shikonin Shtetet e Bashkuara vendin e lirisë, progresit dhe shpresës. Është një histori marrëdhëniesh 137 vjeçare, ndërkohë që shqiptarët e “zbuluan” të fundit Amerikën. Por pas vitit 1900 një “lumë” shqiptarësh ju drejtuan Botës së Re.
Dallojmë tre etapa emigrimesh drejt Amerikës: nga fundi i shek XIX deri në 1920 me rikrijimin e shtetit të pavarur shqiptar. Etapa tjetër është midis dy luftrave botërore dhe etapa e fundit është ajo e erës së re demokratike par renies se komunizmit. Është fakt i dokumentuar se, në vitin 1910 në Amerikë kanë lindur 2,312 fëmijë, nënat e të cilëve flisnin shqip.
Dy kolosë të shqiptarizmës si Faik Konica e Fan Noli u bënë urat e komunikimit shpirtëror të përafrimit më tej të kombeve amerikan e shqiptar.
Marrdheniet para-diplomatike mund te thuhet se filluan ne vitin 1914, me ambasadorin George Fred Williams.

Kur u krijua shteti shqiptar me Princ Vidin, ne Shqiperi nuk kishte perfaqesi diplometike amerikane, per shkak se SHBA ishte pak e angazhuar ne punet e Europes. Ne vitin 1914, qeveria amerikane I kerkoi ministrit fuqiplote te SHBA ne Greqi, te akredituar dhe ne Malin e Zi, z. Uilliams, qe te bente nje udhetim ne Shqiperi, per t’u njohur me gjendjen ne vend. Kjo ishte menyra qe perdorte SHBA dhe ne pergjithesi shtetet e medha kur pergatiteshin per te lidhur marredhenie diplomatike me nje shtet te sapokrijuar. Gjithashtu Ambassadori Williams kishte marre detyre nga qeveria e tij qe te ishte perkohesisht perfaqesuesi zyrtar ameriken ne Komisionin Nderkombetar te Kontrollit (KNK) per Shqiperine, me qender ne Durres. Pjesemarrja e Ambasadorit Uilliams ne KNK per Shqiperine ishte faktikisht pjesemarrja e pare e SHBA ne koncertin e fuqive europiane.Edhe pse Ambasadori Uilliams dha doreheqjen nga diplomacia, ai vazhdoi te punoje ne dobi te Shqiperise. Ne 1 Janar, 1919, ‘Vatra’ ku merrte pjese edhe Noli dhe Konica, organizoi nje miting te madh te shqiptareve te Amerikes ne Boston, per te protestuar kunder planeve per copetimin e Shqiperise ne konferencen e paqes qe do te mbahej pas LIB dhe ne kete rast, kunder planeve per copetimin e Shqiperise se Jugut. Oratori kryesor ne kete miting ishte Ambasadori Uilliams, dhe bashke me te folen edhe Fan Noli, Faik Konica, Koste Çekrezi dhe te tjere.
Marrëdhëniet diplomatike mes Shqipërisë dhe SHBA-së u vendosën më 28 korrik 1922, kur ende shteti shqiptar sapo kishte rikonfirmuar pavarësinë. Vendimi për lidhjen e marrëdhënieve diplomatike me Shtetet e Bashkuara ka ardhur natyrshëm pas vetos që Presidenti amerikan Vilson (Woodrow Wilson) vuri në konferencën e Paqes në Paris duke i rikthyer pavarësinë Shqipërisë.
Presidenti pasardhës i Vilson-it, Warren Harding, emëroi si ambasador të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Tiranë, Ulysses Grant Smith, i cili e nisi misionin diplomatik më 4 Dhjetor 1922.
Amerikanët me në krye Vilsonin ishin dielli ngrohës i popujve të vegjël me platformën e tij me 14 pika në Versajë. Më 1919 amerikanët denoncuan në Konferencën e Paqes, projektin për coptimin e territoreve shqiptare për eleminimin nga harta e një vendi sovran. Antishqiptarizmi i frymëzuar nga kancelaritë europiane franko-ruse me satelitët e tyre, që ishin fqinjët tanë dështoi përpara Vilsonizmit.

Amerikanët e parë që kanë ardhur në Evropë gjatë e pas Luftës së Parë Botërore, kanë depërtuar dhe në Shqipëri me misione të ndihmës mjekësore, teknike e arsimore etj. Makina e parë me flamur amerikan është e dokumentuar në Drashovicë dhe Kotë të Vlorës në Luftën e vitit 1920 (4 qershor deri 3 shtator 1920). Pas këtij viti (1920) ka një aktivitet amerikan të dendur në fushën ekonomike e kryesisht atë arsimore me disa shkolla amerikane të hapura në vitet 20-30-të. Shqipëria deri në vitin 1939 ishte një komb i preferuar për SHBA-në. Dhjetëra amerikanë erdhën në Shqipëri si diplomatë, biznesmenë, themelues shkollash, shkencëtarë ekspeditash, eksplorues të nëntokës, përfaqësues të kryqyt të kuq amerikan etj.
Në 1939, Shqipëria e humbi pavarësinë e saj pas pushtimit të vendit nga Italia dhe largimit të Zogut nga vendi. Ambasadori amerikan në vitin 1939 në Tiranë, Hugh Grant, i ofroi strehim Zogut dhe familjes së tij, por u refuzua. Ambasada u mbyll zyrtarisht në 16 shtator 1939 dhe Grant u largua më 27 shtator të vitit 1939. Marrëdhëniet shqiptaro-amerikane përfunduan për shkak të pushtimit të Shqipërisë nga Italia (1939-1943) dhe më pas nga Gjermania (1943-1944) gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Aleatët në vitin 1942 e njohën luftën e shqiptarëve kundër fashizmit. Misionet aleatë Amerikan, Anglez e Rus mbritën në Shqipëri, si pjesë e koalicionit antifashist botëror. Misionet mbështetën sipas mundësuive luftën e shqiptarëve. Anglezët kishin misionet më të shumta dhe dhanë kontribut më të madh në Shqipëri. Ndërsa nga amerikanët Thomas Stefan ishte shqiptaro-amerikani që përfaqësonte aleatët amerikanë në LIIB.
Një avion ushtarak amerikan është rrëzuar në malet e Sheperit të Zagorisë gjatë LIIB. Ata ranë në emër të një kauze të madhe. Instancat shtetërore shqiptare duhet ta zbardhin plotësisht ngjarjen. Amerikanë e shqiptarë ishin në një front të përbashkët lufte. Çështja e të rënëve amerikanë ngeli pa u zgjidhur për ndërprerje brutalisht të marrëdhënieve në vitin 1946.

1.4 Lidhjet me Ameriken dhe Marrëveshjet e Nënshkruara ne Periudhen e Ahmet Zogut

Marrëdhëniet e ngushta mes Shqipërisë dhe Amerikës nuk janë një realitet vetëm i post ‘90. Në vitin 1922, qeveria e mbretit Zog nënshkruante me përfaqësuesit e qeverisë amerikane marrëveshjen për statusin e Kombit më të Favorizuar.

Merita e Ahmet Zogut per krijimin e lidhjeve diplomatike dhe tregtare me SHBA-ne eshte e jashtezakonshme dhe e pamohueshme.
Ambicia egoiste e Presidentit Ahmet Zog në fillimet e pushtetit te tij (që më pas u shpall Mbreti Zog) ne krijimin e lidhjeve diplomatike dhe tregtare me SHBA-ne lidhej ngushtë me nevojat e vërteta të Shqiperise.
Ahmet Zogu nuk eshte pare si udheheqes i mire gjate kohes se komunizmit, por shume autore objektive e kane thene qartë se të gjithë udhëheqësit që do të kishin dalë nga ato rrethana do të ishin njësoj, në mos më keq. Dhe nuk ka dyshim se edhe Enver Hoxha kur erdhi në pushtet ishte njeqindfish me i keq.
Nënshkrimi i marrëveshjeve dhe traktateve mes dy vendeve ka filluar që me vendosjen e marrëdhënieve diplomatike mes dy vendeve, në vitin 1922. Pjesa më e madhe e marrëveshjeve të nënshkruara deri në vitin 1939 janë në fuqi. Nga këto marrëveshje është interesante vendosja e Statusit të Kombit më të Favorizuar, që në vitin 1922. Që më parë se të arrihej zyrtarisht njohja mes dy vendeve, komisioneri amerikan Maksuell Blejk shkëmbeu letra me ministrin e Punëve të Jashtme, Xhafer Upi, për të siguruar statusin e kombit më të favorizuar në mënyrë të dyanshme ndërmjet Shqipërisë dhe Amerikës. Kjo marrëveshje u nënshkrua në Tiranë në korrik 1922 dhe hyri në fuqi më 28 Korrik 1922. Ndërsa për qeverinë shqiptare, kjo marrëveshje hyri në fuqi më 28 Dhjetor 1925, pas votimit në Parlamentin shqiptar dhe firmosjes nga Presidenti i Republikës Ahmet Zogu po atë dhjetor. Në vijim u nënshkruan një sërë marrëveshjesh si “Marrëveshja mbi shkëmbimin e notave për heqjen e taksave për vizat e zakonshme” (1 Qershor 1926); “Marrëveshja monetare” (1 Korrik 1933); Traktati i Arbitrimit (12 Shkurt 1929); apo Traktati i Natyralizimit, që u nënshkrua në Tiranë më 5 Prill 1932, por hyri në fuqi më 22 Korrik 1935; apo Traktati i Ekstradimit (14 Nëntor 1935).
Sot, janë në fuqi rreth 24 traktate dhe marrëveshje midis Shqipërisë dhe SHBA-së në fusha të ndryshme.

2.                 Prishja e marredhenieve mes Shqiperise dhe SHBA nga regjimi diktatorial i Enver Hoxhes

Prishja e marrdhenieve mes Shqiperise dhe SHBA u be qellimisht nga diktatori Enver Hoxha, edhe pse anglo-amerikanet kishin bashkepunuar ngushte me te gjate LANÇ dhe kishte marre shume ndihma prej tyre (por nderkohe E.H. bente plane qe ne ate kohe te lidhej me Jugosllavet the Sovjetet dhe drejtohej prej tyre).
Lufta e Dytë Botërore ishte një luftë globale që u zhvillua nga 1939 e deri më 1945, që përfshiu shumicën e kombeve të botës, përfshirë edhe të gjitha fuqitë e mëdha të botës në atë kohë, që formuan dy grupe ushtarake kundërshtare: Aleatët dhe Boshti Qëndror. Shqiperia ishte pjese e Aleateve, pra bashke me SHBA, Bashkimin Sovjetik, Britanine e Madhe, Kinen, etj.
Pas luftes, diktatori komunist Enver Hoxha iu kundervu Mbretit Zog per lidhjet e tij me Ameriken dhe Mbreterine e Bashkuar: ‘I vetëquajturi mbret i shqiptarëve, Ahmet Zogu, që erdhi në fuqi me ndihmën e imperialistëve, ashtu si me shumë vende të tjera, edhe me Britaninë e Madhe e me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, luajti politikën e ‘portës së hapur’ dhe lidhi traktate e marrëveshje me to…. Ai u njohu këtyre shteteve statusin e ‘kombit më të favorizuar,’ gjë që lehtësonte shumë hyrjen e kapitalit të tyre në Shqipëri.’
Gjithashtu, diktatori Enver Hoxha kritikoi Zogun se u hapi dyert misionarëve, siç ishte Kenedi, filantropëve dhe edukatorëve (arsimtarëve) si Erikson dhe Herri Fulc, drejtor i Shkollës Teknike në Tiranë.
Gjate LANÇ, Anglo-Amerikanet derguan ushtarake te larte per te ndihmuar luften e popullit shqiptar. Enver Hoxha permend Bill Maklin, Gjeneralin Deivis, Majorin dhe Nen-Kolonelin Palmer ne librin e tij, njerez qe derguan ndihma, arme dhe municione me aeroplane lufte qe fluturonin ne nje situate teper te rrezikshme dhe pilote qe rrezikuan jeten e tyre per Shqiperine. Anglo-amerikanet gjithashtu kontrollonin detin e Shqiperise.
Pasi u arriti fitorja gjate luftes, Enver Hoxha u tregua mosmirenjohes harbut ndaj SHBA dhe Anglise qe e ndihmuan popullin shqiptar. Udheheqesi komunist u lidh me BS qe nuk kishte dhene asnje ndihme, siç e pranon edhe vete kete mungese ndihme, duke e justifikuar BS se ishte larg gjeografikisht, (nderkohe qe Amerika dhe Anglia ishin akoma me larg por ndihmuan).
Kur një organizatë ndërkombëtare, UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) u përpoq të sillte personel dhe ndihma edhe pas luftes, E.H. refuzoi.
Faji për këtë prishje të marrdhënieve ishte tërësisht i Enver Hoxhes, jo i amerikanëve.

2.1 Marrëveshjet Shqiperi-SHBA pas Luftës së Dytë Botërore

Pas Luftës së Dytë Botërore, njohja e Shqipërisë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës u kushtëzua nga njohja e marrëveshjeve të firmosura me qeverinë shqiptare deri në vitin 1939. Plotësimi i këtij kushti nuk u arrit dhe marrëdhëniet diplomatike midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë u prishen. Ato rivendosën vetem ne 1991.

Gjithsesi, pas dëbimit të trupave okupuese gjermane dhe italiane, Shtetet e Bashkuara firmosën një marrëveshje me trupat ushtarake të Shqipërisë, duke u premtuar mjete për lehtësimin e situatës së pasluftës, përmes trupave ushtarake. Marrëveshja për Ndihmat Humanitare u nënshkrua në Tiranë, më 11 Prill 1945. Sipas marrëveshjes, qeveria amerikane dhe ajo angleze i ofruan ndihmë Shqipërisë përmes një organizate ushtarake “Military Liaison” – ML (Shqipëri), e cila kishte në përbërje oficerë amerikanë dhe britanikë, dhe mjete britanike. Si pjesë e marrëveshjes, këto ndihma humanitare do të lëvroheshin nga ML (Shqipëri) deri sa UNRRA të mund të kryente operacione të pavarura ndihme.

2.2 Rivendosja e marredhenieve diplomatike mes Shqiperise dhe SHBA pas 1990s

Amerikanët u bene sërish partnerë strategjikë të shqiptarëve pas renies se diktatures komuniste.
Në vitin 1991, qeveria shqiptare kërkoi lidhje më të ngushta me Perëndimin, në mënyrë për të përmirësuar kushtet ekonomike dhe futjen e reformave demokratike. Marrëdhëniet diplomatike midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë u rivendosen përfundimisht nga qeveria demokratike e Sali Berishes. Kristofer Hill dhe Liga Qytetare Shqiptaro-Amerikane e ish-kongresmenit me origjine shqiptare Jozef Dioguardi (Joseph DioGuardi) luajti nje rol kryesor ne ri-vendosjen e ketyre marrdhenieve. Kjo ri-vendosje e marrdhenieve diplomatike ndodhi me 15 mars 1991. William Rajerson ishte ambasadori i parë amerikan pas rivendosjes së këtyre marrëdhënieve. Tre muaj pas rihapjes së ambasadës më 21 qershor 1991 sekretari amerikan i shtetit James Baker do të vizitonte Tiranën, ku u prit madhërishëm e që ka ngelur në memorien e të dy kombeve.
Mbështetjen me te madhe ushtarake per kombin shqiptar e ka dhene Bill Klintonit për çlirimin përfundimtar të Kosovës në sulmet 78 ditore të mars-qershor 1999.
Marrëdhëniet shqiptaro-amerikane do të shënonin nje kulm tjeter, me vizitën historike të Presidentit George W. Bush më 10 Qershor 2007, e para e një Presidenti amerikan në Shqipëri, dhe pritja nga qytetaret e Fushe-Krujes ka mbelur e pashlyeshme ne mendjen e shume shqiptarëve. (Pamjet e qytetarëve të Fushë-Krujës duke u shtyrë për të përqafuar Presidentin Bush, i cili përballë entuziazmit të qytetarëve theu rregullat e sigurisë, do të ktheheshin në lajmin kryesor të televizioneve amerikane dhe botërore.)

Marrëdhëniet me amerikanët janë marrëdhënie me një dimension kombëtar shqiptar në botë. Ndihma në demokratizimin e vendit tonë, por edhe zgjidhja e çështjes së Kosovës i dedikohen më së shumti politikës amerikane dhe natyrisht marrëdhënieve diplomatike me Shqipërinë. Shtetet e Bashkuara kane qene një partner i fortë për Shqipërinë në rrugën tonë drejt demokracisë, kapitalizimit të ekonomisë, dhe mundësive të reja me frymë perëndimore. Shqipëria dhe Shtetet e Bashkuara kanë nënshkruar e ratifikuar një sërë marrëveshjesh, dhe promovuar marrëdhëniet e mbrojtjes dhe ushtarake, Kartën e Adriatikut në integrimin euro-atlantik etj. Shtetet e Bashkuara mbështesin synimin e Shqipërisë për anëtarësim në Bashkimin Evropian, ashtu siç mbështeti dhe anëtarësimin e Shqipërisë në NATO në Bukuresht (4 Prill 2008) dhe në Këln–Strasburg (3prill 2009).
Ish-Kryeministri Berisha ka thene se futja e Shqiperise ne NATO eshte “akti më historik, më solemn, më i rëndësishëm i gjithë historisë kombëtare që pas shpalljes së Pavarësisë“ dhe qe ne ate kohe shprehu mirenjohjen ne emer te popullit shqiptar: Një mirënjohje të jashtëzakonshme dua t’i shpreh sot qeverisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Presidenti Xhorxh W. Bush. Ky mik i madh i kombit shqiptar, në qershor të vitit 2007 solli në Tiranë mesazhet e mëdha dhe historike të kombit të madh amerikan; Kosova e pavarur dhe Shqipëria në NATO. Qeveria e Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Presidenti i tyre, i qëndruan plotësisht, deri në realizimin përfundimtar të këtyre dy projekteve, me të cilat shqiptarët, jo vetëm bëhen të lirë, por garantojnë njëherë e përgjithmonë lirinë e tyre.
Shqipëria ka kontribuar në sigurinë rajonale dhe globale. Shqipëria ka mbështetur politikën amerikane për të zgjeruar numrin e vendeve që njohën Kosovën. Në kuadër të Kartës së Adriatikut, Shqipëria ka qenë shembull për aspirantet e reja të NATO. Ajo ka ofruar trupa ushtarake të kryesuara nga SHBA gjatë veprimeve në Afganistan dhe Irak, dhe ka mbështetur përpjekjet e SHBA kundër terrorizmit.
Pas rrëzimit të regjimit komunist, Tirana zyrtare është vizituar thuajse nga të gjithë Sekretarët amerikanë të shtetit, përveç Uoren Kristofer, te tille si Madalein Ollbrait, Kolin Pouell, Hillari Klinton.

Sot ne epoken e globalizmit, marredheniet e shkelqyera SHBA-Shqiperi vleresohen si kolone e paqes ne Ballkan dhe glob dhe per te qene model edhe ne te ardhmen, duhet te merren ne konsiderate keto sugjerime:
1. Kapaciteti i reagimit ndaj krizës rajonale: Disa vite më parë Shqipëria bëri përpjekje që të krijonte kapacitete të reagimit ndaj krizave mes vendeve të Adriatikut. Kjo nismë duhet të ringjallet në partneritet me SHBA, Bashkimin Evropian, NATO apo me të tre bashkë.
2. Adriatiku do të ishte më i sigurtë nëse do të përfitonte nga kapacitetet e ndërthurura shumëkombëshe për kërkim e shpëtim, për reagim ndaj rreziqeve mjedisore dhe në zbatimin e ligjit.
3. Siguria e energjisë duhet të plotësojë mbrojtjen dhe demokracinë, si një shtyllë kryesore në marrëdhëniet dypalëshe SHBA-Shqipëri. Këto objektiva kryesorë duhet të përfshijnë nxitjen e investimeve amerikane në Shqipëri dhe garantimin që interesat e sigurisë së Shqipërisë të justifikohen në zhvillimin e infrastrukturës energjetike të Ballkanit.
4. Europa e plotësuar, prioriteti kyç i marrëdhënieve SHBA-Shqipëri eshte një Evropë që është përnjëmend e integruar dhe ku mungojnë linjat ndarëse sepse keshtu ka për të qenë një Evropë më e qëndrueshme, më e sigurt dhe më e zonja për të punuar me Shtetet e Bashkuara, për t’ju përgjigjur sfidave globale të shekullit të XXI.
5. Sot ka ardhur koha qe ashtu si gjate LANÇ, qe te krijohet nje Zyre te Sherbimeve Strategjike, nje rrjet inteligjence ne Shqiperi si qender per Ballkanin.
6. Presidenti në detyrë i SHBA-ve Barak Obama u ndje mrekullisht i lumtur në ceremoninë më të rëndësishme dhe më të shenjtë për të gjithë shqiptarët, i cili u shpreh: “Jam krenar për Shqipërinë dhe Kroacinë…”. Kjo tradite inkurajimi duhet te ruhet.
7. Në botën moderne të diplomacisë së sotme Kombi Shqiptar duhet të zërë me emergjencë dhe me argumentim pozicionin optimal në ambientin ndërkombëtar, të ndryshojë vazhdimisht në linjën e proceseve integruese europiane dhe globaliste dhe të ndihmojë vendimmarrjen brenda dhe jashtë vendit tonë. Kuptimi i ri i pasurive strategjike të vendit, gjeopolitika, gjeoekonomia tradicionale duhet të ndryshojnë sipas shkallës së re të mendimit duke respektuar pjesën më të mirë të pasurisë së saj. Media vendase duhet të krijojnë një imazh të ri për Shqipërinë dhe kombin tonë, në vëmendjen e fqinjëve të Europës dhe në botën globalizuese. Këto imazhe shpikin skenarë të përshtatshme, implementojnë një teknikë të re të artikuluar mirë për të lidhë vendin në mënyrë rajonale dhe globale. Në hartën e memories së botës kombi ynë duhet të zërë një vend emocional në ambientin e identiteteve me ndikim në audiencën globale, unik per bashkejetesen dhe harmonine fetare dhe etnike.
8. Pas vendosjes së pavarësisë së Kosovës, media duhet të kthjellojë opinionin publik se me Shqipërinë marrëdhëniet natyrale ndërkufitare janë burim stabiliteti, liria dhe paqeje, integrimi. Integrimi mbarëshqiptar në rajon, duhet të përcillet si garanci stabiliteti dhe zhvillimi dhe jo si potencial rreziku për të tjerët. Pozicioni dhe qëndrimi ndaj statuseve politike të pavendosura në Ballkan mbetet një ndër obligimet dhe prioritetet e medies dhe diplomacisë shqiptare dhe diplomacise nderkombetare.
9. Një Maqedoni shumë etnike dhe demokratike duke ruajtur integritetin territorial dhe duke kundërshtuar çdo ide për ndryshim me forcë të kufijve të brendshëm apo të jashtëm, ndarja etnike artificiale shërben si opsion dhe opinion për të ardhmen e medies shqiptare. Komuniteti ndërkombëtar është bashkuar dhe i angazhuar dhe aktiv në një politikë jetëgjatë, shpresëdhënëse, pa truke propagandistike apo retorikë, port ë jetë një interes i vërtetë për paqen. Dialogu duhet të intensifikojë angazhimin politik mediatik.
10. Ne duhet të luftojmë kundër paragjykimeve për të cilat flet Lerri Volf në librin e tij të shkëlqyer “Inventing Eastern Evrope” (“Shpikja e Europës Lindore”- paragjykime që i atribuohen Volterot dhe Didëroit, dhe që mbahen akoma nga një pjesë e madhe e shumicës së heshtur të Europës Perëndimore- sikur ne jemi njerëz të prapambetur që jetojmë në mjerim dhe varfëri, të turbulluar nga urrejtjet e vjetra dhe të paaftë për të drejtuar një demokraci të begatë, një ekonomi tregu të rregullt dhe një kulturë të gjallë.
11. SHBA ka konceptin se Ballkani eshte “Europe e paperfunduar”. Le te bejme te gjitha perpjekjet atehere per ta ndertuar te plote Europen, bashke me Shqiperine, bashke me Ballkanin si pjese integrale e BE-se.

Kontributi i Gjermanisë në pavarësinë e Shqipërisë (1912-1913) ka qenë kryesisht diplomatik dhe në mbështetje të ekuilibrave gjeopolitikë që favorizonin krijimin e një shteti shqiptar, shpesh në sinkron me Austro-Hungarinë. Megjithëse nuk ishte një fuqi ballkanike drejtpërdrejtë, Gjermania luajti një rol vendimtar në Konferencën e Ambasadorëve në Londër.

Këtu janë pikat kryesore të kontributit gjerman:

Mbështetja Diplomatike në Konferencën e Londrës (1912-1913): Gjermania, si aleate e Austro-Hungarisë, mbështeti krijimin e një Shqipërie autonome dhe të pavarur për të penguar zgjerimin e ndikimit rus dhe serb në Adriatik. Diplomatët gjermanë në Londër mbrojtën idenë që territoret e banuara nga shqiptarët të mos copëtoheshin plotësisht nga shtetet fqinje ballkanike.

Kundërshtimi i Ndarjes së Shqipërisë: Berlini zyrtar ndikoi që Shqipëria të mos ndahej tërësisht midis Serbisë, Greqisë dhe Malit të Zi, duke kontribuar në njohjen e saj si një principatë sovrane, megjithëse me kufij të cunguar.

• Qëndrimi ndaj Ismail Qemalit: Ndonëse fillimisht skeptike, diplomacia gjermane lejoi që Ismail Qemali të siguronte mbështetje indirekte në rrugëtimin e tij diplomatik në Vjenë përpara shpalljes së pavarësisë.

Është e rëndësishme të bëhet dallimi midis rolit të Gjermanisë në pavarësinë e vitit 1912 dhe periudhës së Luftës së Dytë Botërore (1943-1944). Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Gjermania naziste pushtoi Shqipërinë pas kapitullimit të Italisë, duke shpallur një “pavarësi” formale për interesa ushtarake, por kjo nuk lidhet me pavarësinë e vitit 1912.

POLITIKA E AUSTRO-HUNGARISË NDAJ SHQIPËRISË NË LUFTËN E  I-RË BOTËRORE. 

Sipas historianit Prof.dr.Paskal Milo :” Për ne shqiptarët ai tashmë është emërtuar si viti i Heroit Kombëtar, Skënderbeut jo thjeshtë e vetëm se është përvjetori i 550 i kalimit të tij në amshim. 

…”Austro-Hungaria ishte një nga Fuqitë e Mëdha të këtij shekulli që dëshmoi një interes të pjesshëm, por edhe në rritje për shqiptarët jo vetëm përmes “Kultprotektoratit” mbi popullsinë katolike në Shqipërinë e veriut, por edhe përmes prezencës së tetë konsullatave të saj në territore të banuara nga shqiptarë. Austriakët së bashku me gjermanët vendosën themelet e albanologjisë.

Perandoria si fuqi e madhe në fillimin e shekullit XX-të shpalosi objektiva të përcaktuara strategjike për Adriatikun e Ballkanin.

Pas zotërimit të Bosnjës, çështja shqiptare morri përparësi në këto objektiva. Ajo në marrëveshje me Italinë por edhe në një sfond rivaliteti me të, pas shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike në tetor 1912 u bë avokati dhe mamia e pavarësisë shqiptare.

Frenimi i shteteve sllave të Ballkanit për të dalë në Adriatik e që prapa tyre qëndronte Rusia u bë kryefjala e politikës dhe diplomacisë habsburge në vitet 1912- 1913 në Konferencën e Ambasadorëve të Londrës të gjashtë Fuqive të Mëdha evropiane të kohës.

Interesat gjeopolitike të Perandorisë u përputhën me interesin madhor të shqiptarëve për krijimin e shtetit të pavarur. Themeluesi i këtij shteti, Ismail Qemali kumtin e madh për shpalljen e pavarësisë ua dha shqiptarëve së pari nga Vjena që në 9 nëntor 1912.

Qeveria austro-hungareze u investua fuqishëm në Konferencën e Ambasadorëve për statusin e Shqipërisë, për kufijtë e organizimin shtetëror të saj. Këmbëngulja e saj u shpërblye me një vendim të plotë e përfundimtar të Konferencës së Ambasadorëve në 29 korrik 1913 për statusin e shtetit të ri e të pavarur shqiptar. Por diplomacia perandorake nuk arriti me gjithë angazhimin e saj maksimal t’i siguronte shtetit shqiptar kufijtë e tij të natyrshëm etnikë. Ajo ndeshi në obstruksionizmin prosllav të Rusisë, në sponsorizimin proserb e progrek të Francës, në diplomacinë e ftohtë dhe ekuilibriste britanike të Eduard Grei-t si dhe në pozitën thuajse indiferente të Gjermanisë.

Austro-Hungaria do të ishte nismëtarja dhe mbështetësja kryesore e princit gjerman Vilhelm Vid për fronin e Shqipërisë. Tradita gjermanike për krijimin e dinastive ballkanike nuk funksionoi në Shqipëri për një numër arsyesh e rrethanash të brendshme e të jashtme.

Por nëse diplomacia e të gjitha Fuqive të Mëdha e kompromiset italo-austro-hungareze bënë të mundur fillimin e eksperimentit mbretëror në Shqipëri, ato do të ishin në gjendje që të zgjidhnin çdo rebus tjetër që do të mund të krijohej brenda vendit. Por ata dështuan të mbyllnin të çarat që krijuan plumbat vrastare të nacionalistit ekstremist serb Gavrilo Princip mbi trupin e Dukës Ferdinand e për rrjedhojë edhe në ekuilibrat e brishta të Fuqive.

Lufta nuk priste veçse një shkak, qoftë ky edhe i rëndomtë e jo më vrasja e trashëgimtarit të dinastisë së Habsburgëve. Ushtritë e blloqeve ndërluftuese të përvijuara ndër vite marshuan dhe Lufta e Madhe, e para e këtyre përmasave në Evropë filloi.

Ballkani edhe për shkak të atentatit të Sarajevës u bë fronti i parë i luftës. Të gjitha vendet e tjera ballkanike kishin qeveri por edhe lidhje me Fuqitë e Mëdha që përveç Italisë u futën në luftë me njëra tjetrën. Shqipëria ishte vendi i vetëm që nga fillimi i shtatorit 1914 me largimin e Princ Vidit mbeti pa kryetar shteti e pa qeveri. Vendi u zhyt edhe më keq në anarki. Askush nuk e kishte mendjen tek qeverisja e Shqipërisë. Fuqitë ndërluftuese e shihnin në optikën e terrenit operacional ushtarak. Shqipëria ridoli në tregun e diplomacisë së fshehtë për copëtim.

Austro-Hungaria dhe Italia, dy nga Fuqitë kryesore garante të pavarësisë e të neutralitetit të Shqipërisë përsëritën angazhimet e tyre ndaj vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve, por gjithçka ishte hipokrizi. Të dy ish-aleatët iu kthyen pazareve të ndarjes territoriale të Shqipërisë mes tyre, me fqinjët e saj por Italia edhe me Fuqitë e Antantës. Kur nuk u gjet gjuha e përbashkët, Italia e joshur nga Traktati i fshehtë i Londrës i 26 prillit 1915 pas një muaji i shpalli luftë ish aleates së saj, Perandorisë së dyfishtë.

Pavarësia dhe neutraliteti i Shqipërisë u bë nul. Italia dhe Greqia ende jo në luftë, në vjeshtë të 1914 futën forcat e tyre ushtarake në Vlorë e në Shqipërinë e Jugut. Serbia dhe Mali i Zi në qershor 1915 pushtuan Shqipërinë Veriore deri në Durrës, Bullgaria pasi hyri në luftë përkrah Fuqive të Boshtit pushtoi territore shqiptare nga Ohri deri në Elbasan, ndërkohë që ushtria franceze pasi u hap fronti i Selanikut në vjeshtë të 1915 dërgoi forca dhe morri nën kontroll rajonin e Shqipërisë juglindore me qendër Korçën.

Deklarimi nga ana e Italisë i luftës kundër Austro-Hungarisë në 23 maj 1915 i dha fund edhe bashkërendimit rudimentar që ekzistonte formalisht ende për çështjen shqiptare. Në Vjenë filluan të hartohen projekte të reja strategjike për Ballkanin tashmë kur Italia, fuqi e lidhur ngushtë me rajonin dhe Serbia një nga vendet kryesore të tij ishin rreshtuar në kampin kundërshtar. Pasi ka shpartalluar ushtrinë serbe duke e detyruar të bëj një tërheqje dramatike përmes Shqipërisë për në portet shqiptare të Adriatikut, Perandoria tërhoqi në anën e bllokut saj edhe Bullgarinë, por dështoi me Greqinë, ndonëse i premtoi dorë të lirë “në Shqipëri deri atje ku shtrihet sfera e interesave të saj në qoftë se ajo në këtë luftë qëndron neutrale”. Ndërkohë që Greqia po përpëlitej në dilemat e saj të orientimit, Këshilli i përbashkët i Ministrave të Perandorisë, niveli më i lartë ekzekutiv vendimmarrës u mblodh në 7 janar 1916 dhe ravijëzoi përfundimisht objektivat strategjike në Ballkan në rrethanat e reja të krijuara.

Shqipëria ishte një nga temat qendrore të kësaj mbledhjeje. Ushtria austro-hungareze përgatitej të hynte në Shqipëri dhe Vjena duhej të përcaktonte platformën e politikës së saj në vend. Përmbajtja e saj kishte të bënte me këto çështje: statusi i Shqipërisë dhe e ardhmja e saj, qëndrimi ndaj viseve shqiptare të shkëputura nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër në 1913 e të aneksuara nga Serbia e Mali i Zi, administrimi i territoreve shqiptare që do të ndodheshin nën kontrollin e ushtrisë austro-hungareze dhe marrëdhëniet me individë e faktorë të rëndësishëm shqiptarë brenda dhe jashtë Shqipërisë.

Ekspansionizmi grek ndaj tokave dhe politikës shqiptare është një çështje historike dhe aktuale, e cila shpesh është manifestuar përmes politikave shoviniste, pretendimeve territoriale dhe ndikimit në politikën e brendshme shqiptare. Kjo strategji ka synuar shpeshherë jugun e Shqipërisë, duke e konsideruar atë si pjesë të “Vorio-Epirit”. Pretendimet territoriale dhe kolonizimi: Greqia ka aplikuar politika ekspansioniste për të zaptuar territore shqiptare, shpesh duke imituar metodat e përdorura nga Serbia në veri, duke krijuar një atmosferë kolonizuese mbi tokat shqiptare.

Politika shoviniste ndaj minoritetit: Këto politika kanë vënë në rrezik legjitimitetin dhe mirëqenien e minoritetit grek në Shqipëri, duke e përdorur atë si vegël për qëllime politike.

Ndikimi në politikën dhe detin: Marrëdhëniet mes dy vendeve janë tensionuar shpesh nga përpjekjet e Greqisë për të imponuar metoda të caktuara, siç është rasti i ndarjes së hapësirës detare (metoda e vijës së mesit), që ka shkaktuar debate dhe debate të forta në politikën e brendshme shqiptare.

Këto veprime janë parë si pjesë e një lëvizjeje historike për ndryshimin e kufijve dhe ndikimin e Greqisë në rajon.  

Fuqitë e Mëdha Europiane me qëllim injoruan dhe shtypën (me ndihmën e osmanëve) çdo përpjekje të luftës shqiptare për bashkim kombëtar, duke ua dhënë mbështetjen e tyre fqinjëve tanë, Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë.

Gjatë luftës së parë ballkanike, Serbia, Mali i Zi e Greqia sulmuan territoret shqiptare që ishin ende pjesë përbërëse e Perandorisë Osmane, me objektivin për ndarë  e për ti aneksuar mes tyre.

Serbia aneksoi me sukses Kosovën dhe Snaxhakun, Mali i Zi Plavën e Gucinë, ndërsa Greqia aneksoi Janinën e Çamërinë. Megjithatë, falë konflikteve të interesit që Fuqitë e Mëdha kishin me njëra tjetrën dhe për fatin e shqiptarëve, fqinjët tanë nuk patën mundësi që të aneksonin territoret e Shqipërisë së sotshme dhe shqiptarët më në fund shpallën pavarësinë e vendit më 28 Nëntor 1912.

Ky është momenti i parë që nga mesi i viteve 1870 që shqiptarët u lejuan të kishin hapësirë për të “marrë frymë”. Nga një popullsi jo më shumë se 1.5 milion banorë, gjysma e shqiptarëve e gjeti veten si subjekt të shteteve në rritje armiqësore, të cilat nuk do të reshtnin asnjëherë së sulmuari, ndërsa gjysma tjetër e gjeti veten në një gjendje të shkatërruar ekonomike e sociale, pa asnjë aleat të vërtetë, pa mbështetës e pa miq.

Masakrat ndaj shqiptarëve gjatë luftërave ballkanike

Masakrat ndaj shqiptarëve gjatë luftërave ballkanike

Më shumë se 25 000 civilë, shumica fëmijë, gra e pleq, u vranë e u prenë gjatë viteve 1912-1913, në mënyrë që Serbia, Mali i Zi e Greqia të justifikonin në Konferencën e Londrës pretendimet mbi territoret e reja, të banuara nga popullsitë shqiptare.

Lufta e parë botërore 1914-1918

Asnjë vit nuk kish kaluar nga shpallja e pavarësisë dhe fqinjët tanë (Greqia, Serbia, Mali i Zi, Italia) e panë të përshtatshme që të shkelnin me çizmet e ushtrisë në çdo cep të territorit të shtetit të sapo themeluar pa pasur asnjë lloj kujdesi apo respekti për jetët njerëzore dhe qytetarinë. Shqipëria e shpalli veten neutrale dhe nuk u bë palë me asnjë nga forcat në konflikt. Megjithatë kjo nuk i ndaloi fqinjët tanë që të pushtonin, sulmonin, përçanin e të zhvatnin çdo gjë që mund të zhvatej. Neutraliteti i shtetit shqiptar nuk i ndaloi shovinistët që të vazhdonin me zbatimin e axhendave të tyre për zhdukjen e pavarësisë dhe identitetit etnik shqiptar.

Republika Autonome e Epirit të Veriut 1914

Në këtë këndvështrim, edhe pse pavarësia e Shqipërisë u njoh nga Fuqitë e Mëdha Europiane në 1913, Greqia shoviniste nuk i la mënjanë planet e saj për aneksimin e më shumë territoreve shqiptare dhe duke qenë se Protokolli i Firences ia njohu ato territore shtetit të ri shqiptar, në 28 shkurt 1914 Greqia krijoi shtetin artificial kukull të Republikës Autonome të Epirit të Veriut duke shfrytëzuar si pikë mbështetëse praninë e minoritetit Grek në Shqipërinë e jugut.

Në sipërfaqe, ky shtet i ri u krijua kinse me dëshirën e popullsisë së supozuar greke, e cila në realitet ishte vetëm një minoritet fare i vogël. Në të vërtetë, kjo republikë e re artificiale u krijua prej administratës ushtarake greke dhe u mbështet nga bandat e armatosura mercenare, të mbajtura me paratë e shtetit grek. Objektivi kryesor i Greqisë ishte që territoret e kësaj “republike autonome” të aneksoheshin më vonë nga Greqia.

Sapo mbështetja ushtarake e financiare pushoi, bandat e armatosura u shpërbënë krejt dhe në 27 tetor 1914 territoret e të ashtu quajturës Republikës Autonome të Epirit të Veriut u vunë sërish nën kontrollin e shtetit legjitim shqiptar.

Ështe për tu përmendur fakti se minoriteti grek në Shqipëri është shfrytezuar dhe keqpërdorur nga shteti dhe elitat ultranacionaliste greke në Greqi për të arritur qellimet e veta gjeopolitike në rajon. Duke mbajtur pozitë armiqësore ndaj Shqipërise e duke e izoluar atë politikisht e ekonomikisht, Greqia ka dënuar me vuajtje e fukarallëk edhe minoritetin grek në Shqipëri, pasi në vend që të shërbente si urë lidhese e mirekuptimi mes dy shteteve, ai është përdorur si mish për top për fetishet megallomane të Megali Ide-istëve grekë (qofshin këta grekë etnikë, arvanitas, arumunë apo sllavë).

Me politikat e saja shoviniste e ekspansioniste, Greqia ka vënë disa herë në rrezik mirëqenien dhe legjitimitetin e ketij minoriteti në trojet e veta shekullore duke u përpjekur ta përdorë atë si antagonist ndaj etnisë shqiptare, me qëllim ndezjen e fitilave të urrejtjes ndëretnike e përsëritjen e skenareve të 1821-shit.

Fatmirësisht Greqia ka dështuar gjithmonë në këtë drejtim pasi as shqiptarët e as minoriteti grek (përveç disa elementëve të caktuar) nuk u bënë asnjë herë pre e këtyre planeve konflikt ndjellëse e urrejtje nxitëse.

Kolonizimi i Kosovës 1918-1941-1999

Kolonizimi i Kosovës është tërësia e një sërë programeve të ndërmarra nga mbretëritë e Serbisë dhe Malit të Zi në fillim të shekullit të 20, të cilat u vazhduan nga shteti pasardhës Jugosllavia, dhe që u vunë në zbatim në periudha të ndryshme midis dy luftërave botërore 1918-1941 dhe në kohët moderne në vitin 1999. Gjatë shekullit të 20 Kosova iu nënshtrua 4 fushatave madhore të kolonizimit, qëllimi i së cilave ishte ndryshimi i përbërjes etnike të rajonit, ulja e popullsisë shqiptare dhe zëvendësimi i saj me malazezë dhe serbë.

Këto fushata kolonizimi u shoqëruan me dëbime, masakra, përvetësime të tokës, shkatërrime të pronës, politika asimiluese a diskriminuese dhe përpjekje për t’i dëbuar shqiptarët në Turqi me pahir. Dhjetëra mijëra shqiptarë humbën jetën dhe pronën si pasojë e fushatave të kolonizimit serb të Kosovës.

Të gjitha përpjekjet e Serbisë dhe Malit të Zi për të kolonizuar Kosovën dështuan. Eventualisht, pjesa dërrmuese e kolonëve sllavë të ardhur në Kosovë (rreth 100 000 a më shumë) gjatë kësaj periudhe u larguan ose u dëbuan nga Kosova.

Shkëmbimi i popullsisë mes Greqisë dhe Turqisë 1923

Me kërkesë të Kryeministrit Elefterios Venizellos, Greqia dhe Turqia nënshkruan marrëveshjen kriminale të shkëmbimit të popullsisë, sipas së cilës pothuaj rreth 1.6 milionë njerëz u shkëmbyen mes dy vendeve, mes të cilëve rreth 35 000 ishin shqiptarë myslimanë nga Çamëria dhe krahina të tjera.

Ky “shkëmbim” ishte në të vërtetë një dëbim me forcë i njerëzve prej tokave dhe shtëpive të tyre, në përpjekje për të vazhduar homogjenizimin e shoqërisë Greke dhe zhdukjen e çdo shenje të diversitetit etnik e fetar në Greqi. Në këtë marrëveshje nuk u morën aspak parasysh interesat dhe mendimet e popullsisë së dëbuar dhe as u dëgjua ndonjëherë zëri i tyre. Atyre iu mohuan të drejtat njerëzore dhe vlera e tyre njerëzore u reduktua në më pak se ajo e kafshës.

Pushtimi i Shqipërisë nga Italia Fashiste 1939

Pasi u përpoq me vite të tëra për vënë nën kontroll absolut ekonominë shqiptare e për ta detyruar shtetin shqiptar të vihet nën sundimin politik të Italisë, më në fund Duçja nuk kurseu asnjë shpenzim logjistik për të pushtuar e më pas aneksuar një vend të lirë e sovran, duke kryer kështu aktin e parë të agresionit në luftën e dytë botëror në Europë.

Jo vetëm kaq, po menjëherë pas kësaj, Italia e futi Shqipërinë në një luftë të padëshiruar me Greqinë, duke sjellë kështu jo vetëm krizë ekonomike por edhe duke fshirë kështu përpjekjet 27 vjeçare të luftës për pavarësi dhe ruajtjen e tërësisë territoriale e duke sjellë sërish çështjen e pavarësisë së Shqipërisë në tryezën e diskutimeve, gjë që rrezikonte humbjen e më shumë territoreve ndaj një Greqie të acaruar fashiste e revanshiste.

Megjithatë, as ky fakt kaq i thjeshtë nuk njihet nga historianët Europianë, të cilët konsiderojnë sulmin e Gjermanisë ndaj Polonisë si fillimin e luftës së dytë botërore, duke ia mohuar kështu Shqipërisë të drejtën për tu quajtur viktima e parë e luftës.

Lufta Italo-Greke, jo vetëm që solli shkatërrim dhe mjerim në shtëpitë e shqiptarëve, por edhe rezultoi në pushtimin e Shqipërisë së jugut nga ushtria Greke, një rajon, të cilin Greqia e lakmonte qysh prej vitit 1913.

Kjo luftë ishte justifikimi perfekt për Greqinë fashiste që të aneksonte jugun e Shqipërisë ose të ashtu quajturin Epiri i Veriut, gjë që po të ndodhte, do të pasohej nga fushata të tëra dëbimesh, masakrash, shtypjeje dhe asimilimi kundër shqiptarëve. Po të mos ishte për kapitullimin e Greqisë fashiste, Shqipëria, si e njohim sot, do të pushonte së ekzistuari.

Perandoria Britanike

Menjëherë pas sulmit të Italisë fashiste ndaj Greqisë (gjithashtu fashiste), Perandoria Britanike u angazhua intensivisht që të krijonte trazira e kryengritje në Shqipëri, me qëllim dobësimin e prapavijës Italiane. Mirëpo këto kryngritje duhet të kufizoheshin vetëm në sferën e aktivitetit të bandave mercenare, me objektiv që të mos ktheheshin asnjëherë në një kryngritje të përgjithshme popullore, pasi kjo ishte në dëm të interesave greke. Praktikisht, çdo përpjekje e britanikëve për të organizuar kryengritje të armatosur në Shqipëri, përfshi dhe atë të Gani Kryeziut, Greqia e kundërshtoi dhe e sabotoi.

Kur Greqia i sprapsi forcat pushtuese italiane dhe hyri në territorin shqiptar, Perandoria Britanike dha pëlqimin e saj për aneksimin e atyre territoreve nga shteti grek. Me hyrjen e ushtrive greke në territorin shqiptar Britania nuk dha asnjë deklaratë zyrtare për njohjen e pavarësisë së Shqipërisë edhe pse ishte një dokument që e kishte firmosur vetë. Përkundrazi, ata i premtuan grekëve se do të pranonin plotësisht aneksimin e Shqipërisë së jugut prej Greqisë.·

Pushtimi italian i Shqipërisë, edhe pse formalisht ekzistonte si protektorat i Mbretërisë së Italisë, dhe de jure ishte një bashkim midis Italisë dhe Shqipërisë, i udhëhequr zyrtarisht nga Mbreti Victor Emmanuel III, de facto ishte një pushtim që zgjati nga 1939 në 1943. Shqipëria u udhëhoq nga guvernatorët italianë, pasi u pushtua ushtarakisht nga Italia, nga viti 1939 deri më 1943. Gjatë kësaj kohe Shqipëria pushoi së ekzistuari si një vend i pavarur dhe mbeti si një pjesë autonome e Perandorisë Italiane të drejtuar nga zyrtarë të qeverisë italiane, të cilët synonin ta bënin Shqipërinë pjesë të një Itali të Madhe duke asimiluar shqiptarët si italianë dhe duke kolonizuar Shqipërinë me kolonët italianë nga Gadishulli Apenin për ta transformuar gradualisht në një Tokë italiane.

Në Traktatin e Londrës gjatë Luftës së Parë Botërore, Antantja Tripale i kishte premtuar Shqipërinë qendrore dhe jugore Italisë, si një shpërblim për të luftuar përkrah Antantës. Në qershor 1917, pasi ushtarët italian morën kontrollin e zonave të konsiderueshme të Shqipërisë, Italia deklaroi zyrtarisht një protektorat mbi Shqipërinë qendrore dhe jugore; megjithatë kjo u përmbys në shtator të vitit 1920 kur Italia u vu nën presion për të hequr ushtrinë e saj nga Shqipëria. Italia u tërbua me fitimet minimale që ajo mori nga negociatat e paqes, të cilat ajo konsideroi se kishin shkelur Traktatin e Londrës. Fashistët italianë pohuan se shqiptarët ishin të lidhur etnikisht me italianët nëpërmjet lidhjeve me italianët prehistorikë, popullsitë ilire dhe romake dhe se ndikimi kryesor i ushtruar nga perandoritë romake dhe Veneciane mbi Shqipërinë justifikonte të drejtën e Italisë për ta zotëruar atë Italia justifikoi edhe aneksimin e Shqipërisë në bazë të faktit se disa qindra mijëra njerëz me origjinë shqiptare tashmë ishin përfshirë në shoqërinë në Italinë jugore, që inkorporimi i Shqipërisë ishte një masë e arsyeshme që do të bashkonte njerëzit me prejardhje shqiptare në një shtet. Italia mbështeti irredentizmin shqiptar, të drejtuar kundër Kosovës me popullsi kryesisht shqiptare në Jugosllavi dhe Epir në Greqi, veçanërisht në zonën kufitare të Çamërisë, të banuar nga pakica çame shqiptare.

Para-pushtimi: ndikimi i Italisë dhe qëllimet e Shqipërisë (1914-1939)

Ushtarët italianë në Vlorë, Shqipëri gjatë Luftës së Parë Botërore. Flamuri i trikolorëve të Italisë që mbajnë mburojën mbretërore të Savojës është treguar varur pranë një flamuri shqiptar nga ballkoni i selisë italiane.

Para intervenimit të drejtpërdrejtë në Luftën e Parë Botërore, Italia pushtoi portin e Vlorës në Shqipëri në dhjetor 1914. Pas hyrjes në luftë, Italia përhap profesionin e saj në rajonin e Shqipërisë jugore duke filluar në vjeshtën e vitit 1916. Forcat italiane në vitin 1916 rekrutuan parregullsitë shqiptare për të shërbyer pranë tyre. Italia me lejen e komandës së aleatëve, pushtoi Epirin e Veriut më 23 gusht 1916, duke detyruar ushtrinë greke të tërhiqte forcat e saj okupuese nga atje. Në qershor 1917, Italia shpalli Shqipërinë qendrore dhe jugore si një protektorat të Italisë, ndërsa Shqipëria e Veriut u nda në shtetet e Serbisë dhe Malit të Zi. Deri më 31 tetor 1918, forcat franceze dhe italiane përjashtuan ushtrinë austro-hungareze nga ShqipëriaPas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Italia tërhoqi forcat e saj ushtarake më 2 shtator 1920 nga Shqipëria si rezultat i presionit dhe humbjes së jashtme në Luftën e Vlorës.

Regjimi fashist italian kishte depërtuar dhe dominuar politikisht dhe ekonomikisht Shqipërinë gjatë sundimit të Zogut dhe po planifikonte aneksimin e Shqipërisë para viteve të ngjarjes^.Shqipëria u bë një protektorat de facto i Italisë pas nënshkrimit të Traktateve të Tiranës të vitit 1926 dhe 1927. Sipas Zogut, ekonomia e Shqipërisë ishte e varur nga kreditë e shumta financiare të dhëna nga Italia që nga viti 1931.

Në gusht 1933, Mussolini vendosi kërkesa të rrepta ndaj Zogut në këmbim të mbështetjes së vazhdueshme të Italisë nga Shqipëria, duke përfshirë kërkesat që të gjitha emërimet e reja në pozita udhëheqëse në qeverinë shqiptare duhej të kishin marrë një “arsim italian”; se një ekspert italian do të ishte në të ardhmen në të gjitha ministritë e qeverisë shqiptare; se Italia do të marrë kontrollin e ushtrisë shqiptare – duke përfshirë fortifikimet e saj; se oficerët britanikë që po stërvitnin xhandarmanin e Shqipërisë u zëvendësuan nga oficerë italianë; dhe se Shqipëria duhet të anulojë të gjitha traktatet tregtare ekzistuese me vendet e tjera dhe të mos bëjë marrëveshje të reja pa miratimin e qeverisë italiane; dhe se Shqipëria nënshkruan një konventë tregtare që do ta bënte Italinë vendin “më të favorizuar” në Shqipëri^.Në vitin 1934, kur Shqipëria nuk dha pagesën e planifikuar të një kredie për në Itali, anijet luftarake italiane arritën në brigjet e Shqipërisë për të frikësuar Shqipërinë që t’i nënshtrohej qëllimeve italiane në rajon, megjithatë britanikët kundërshtuan veprimet e Italisë dhe nën presion, Italia u tërhoq dhe pohoi se ushtrimi detar ishte thjesht një “vizitë miqësore”.

Më 25 gusht 1937, në ditën e tij të marrëdhënieve të Italisë me Shqipërinë, shkruajti në ditën e tij të marrëdhënieve të Italisë me Shqipërinë: “Ne duhet të krijojmë qendra të qëndrueshme të influencës italiane atje, kush e di se çfarë mund të ketë në të ardhmen, ne duhet të jemi gati për të kapur Mundësitë që do të paraqiten, nuk do ta tërheqim këtë kohë, siç bëmë në vitin 1920. Në jug [të Italisë] ne kemi absorbuar disa qindra mijë shqiptarë. Pse nuk duhet të ndodhë e njëjta gjë në anën tjetër të hyrja në Adriatik “.Më 26 mars 1938, Ciano shkruante në ditarin e tij të aneksimit të Shqipërisë, siç bëri Gjermania me Austrinë pak përpara: “Një raport nga Jacomoni mbi situatën në Shqipëri, depërtimi ynë është duke u bërë vazhdimisht më intensiv dhe më organik. vizita po kryhet pa probleme. Po pyes veten nëse gjendja e përgjithshme – veçanërisht Anschluss [me Austrinë] – nuk na lejon të bëjmë një hap përpara drejt dominimit më të plotë të këtij vendi, i cili do të jetë i yni “. dhe ditë më vonë më 4 prill të atij viti shkroi “Duhet të theksojmë gradualisht elementin protektorat të marrëdhënieve tona me Shqipërinë”

Pushtimi dhe krijimi i regjimit italian

Shefqet Vërlaci, Kryeministri i Shqipërisë nga 1939 deri 1941.

Megjithë mbrojtjen e gjatë të Shqipërisë dhe aleancën me Italinë, më 7 prill 1939 trupat italiane pushtuan Shqipërinë,^[ pesë muaj para fillimit të Luftës së Dytë Botërore.

Rezistenca e armatosur shqiptare u tregua e paefektshme ndaj italianëve dhe, pas një mbrojtjeje të shkurtër, vendi ishte i pushtuar. Më 9 prill 1939 mbreti shqiptar, Zogu I iku në Greqi.^[15]Ndonëse Shqipëria kishte qenë një protektorat de facto italian që nga viti 1927, lideri politik i Italisë, Benito Mussolini kërkoi kontroll të drejtpërdrejtë mbi vendin për të rritur prestigjin e tij dhe për të dhënë një përgjigje ndaj aneksimit të Austrisë dhe okupimit të Çekosllovakis.

Shqipëria ishte një protektorat italian i varur nga interesat italiane, në përputhje me Protektoratin gjerman të Bohemisë dhe Moravës: kurora shqiptare u deklarua në bashkim personal me kurorën italiane, Shqipëria duhej të qeveriset nga një zëvendës-përfaqësues italian që përfaqësonte Mbretin Viktor Emmanuel III, një union doganor u miratua dhe politika e jashtme shqiptare duhej të trajtohej nga Roma. Forcat e armatosura shqiptare u përfshinë në ushtrinë italiane, këshilltarët italianë u vendosën brenda të gjitha niveleve të administratës shqiptare dhe vendi fascistizoi krijimin e Partisë Fashiste Shqiptare dhe organizatave të saj, të modeluara pas prototipit italian. Partia Fashiste Shqiptare ishte një degë e Partisë Fashiste Popullore të Italisë, anëtarët e Partisë Fashiste Shqiptare morën një betim se do t’i bindeshin urdhrave të Duce të Fashizmit, Musolini. Qytetarët italianë filluan të vendoseshin në Shqipëri si koloniste dhe të zotëronin tokën në mënyrë që ta transformonin gradualisht në tokën italiane.

Ndërsa Victor Emmanuel vendosi si mbret, Shefqet Vërlaci shërbeu si Kryeministër. Vërlaci kontrolloi aktivitetet e përditshme të protektoratit italian. Më 3 dhjetor 1941, Shefqet Vërlaci u zëvendësua si kryeministër dhe shef i qeverisë nga Mustafa Merlika-Kruja. Burimet natyrore të vendit gjithashtu dolën nën kontrollin e drejtpërdrejtë të Italisë. Të gjitha burimet e naftës në Shqipëri shkuan në Agip, kompania italiane e naftës.

Shqipëria ishte e rëndësishme kulturore dhe historike për qëllimet nacionaliste të fashistëve italianë, pasi që territori i Shqipërisë kishte qenë prej kohësh pjesë e Perandorisë Romake, madje përpara aneksimit të Italisë veriore nga romakët. Më vonë, gjatë Mesjetës së Lartë disa zona bregdetare (si Durazzo) ishin të ndikuara dhe në pronësi të fuqive italiane, kryesisht Mbretërisë së Napolit dhe Republikës së Venecias për shumë vite (cf Arbëria Venedikase). Regjimi fashist italian legjitimoi kërkesën e tij ndaj Shqipërisë nëpërmjet studimeve që shpallnin afinitetin racial të shqiptarëve dhe italianëve, veçanërisht në krahasim me jugosllavët sllavë. Fashistët italianë thanë se shqiptarët u lidhën nëpërmjet trashëgimisë etnike me italianët për shkak të lidhjeve me italianët prehistorikë, popullsisë ilire dhe romake, dhe se ndikimi kryesor i shfaqur nga perandoria romake dhe veneciane mbi Shqipërinë justifikonte të drejtën e Italisë për ta zotëruar atë.^[

Italia gjithashtu u përpoq të legjitimonte dhe të fitonte mbështetjen publike për sundimin e saj mbi Shqipërinë duke mbështetur irredentizmin shqiptar, të drejtuar kundër Kosovës me popullsi kryesisht shqiptare në Mbretërinë e Jugosllavisë dhe Epirit në Greqi, veçanërisht në zonën kufitare të Çamërisë, të banuar nga pakica çame shqiptare. Kështu, një botim italian fashist me emrin Geopolitica pohonte se popullsia e rajonit të Epirit-Acarnania të Greqisë i përkiste Shqipërisë për shkak se ishte racor Dinarik dhe formoi një ‘sistem të vetëm gjeografik’ me zonën e Adriatikut^[3]. Megjithë përpjekjet e nënkryetarit italian Francesco Jacomoni, për të nxitur kryengritjet dhe për të krijuar një kolonë të pestë, dhe raportet e favorshme që ai i dërgoi ministrit të jashtëm italian Galeazzo Ciano, ngjarjet dëshmuan se kishte pak entuziazëm mes shqiptarëve: pas pushtimit italian të Greqisë, shumica e shqiptarëve u braktisën ose u dezertuan.

Kontrasti kundër grekëve (13 nëntor 1940-7 prill 1941) gjatë Luftës greko-italiane.1940 Mbretëria e Bashkuar Laissez Passer lëshuar për të udhëtuar në Italinë fashiste pas pushtimit të 1939.

Strategjikisht, kontrolli i Shqipërisë i dha Italisë një kështjellë të rëndësishme në Ballkan: jo vetëm që e përfundoi kontrollin italian të Ngushticës së Otrantos dhe hyrjes në Detin Adriatik, ai mund të përdoret për të pushtuar ose Jugosllavinë (së bashku me një goditje tjetër nëpërmjet Venedikut Giulia) ose Greqisë.

Në vitin 1939, Galeazzo Ciano foli për pretendimet irredentiste të Shqipërisë ndaj Kosovës si të vlefshme për objektivat e Italisë, duke thënë:

Në tetor të vitit 1940, gjatë Luftës greko-italiane,Shqipëria

 shërbeu si një hapësirë për vendosjen e pushtimit të pasuksesshëm të Greqisë nga diktatori italian Benito Mussolini. Musolini planifikoi të pushtonte Greqinë dhe shtetet e tjera si Jugosllavia në këtë zonë për t’i dhënë kontrollit territorial të Italisë në pjesën më të madhe të bregdetit të Detit Mesdhe, si pjesë e objektivit të fashistëve për të krijuar objektivin e Mare Nostrum (“Deti ynë”) në të cilin Italia do dominojnë Mesdheun. Por ushtria shqiptare nën komandën e kolonelit (më vonë gjeneral) Prenk Pervizi braktisi italianët në luftime, duke shkaktuar një shpërthim të madh të linjave të tyre. Ushtria shqiptare që besohet të jetë shkaku i tradhtisë u hoq nga përpara. Kolonel Pervizi dhe stafi i tij i zyrtarëve u izoluan në malet e Pukës dhe Shkodrës në veri. Ky ishte veprimi i parë i revoltës kundër pushtimit italian.

Por, menjëherë pas pushtimit italian, grekët kundërshtuan dhe një pjesë e konsiderueshme e Shqipërisë ishte në duart e Greqisë (duke përfshirë qytetet e Gjirokastrës dhe Korçës). Në prill të vitit 1941, Greqia kapitulloi pas një pushtimi të përhapur gjerman. E gjithë Shqipëria u kthye në kontrollin italian, i cili u shtri edhe në pjesën më të madhe të Greqisë, e cila u pushtua bashkërisht nga Italia, Gjermania dhe Bullgaria. Planet italiane megjithatë të aneksojnë Çamërinë në Shqipëri u vendosën për shkak të kundërshtimit të fortë dhe konflikteve etnike midis shqiptarëve dhe grekëve, si dhe kundërshtimin nga arumunët në rajonin që u shqiptarizua.

Pas rënies së JUgosllavisë   dhe Greqisë   në prill të vitit 1941, qeveria italiane filloi negociatat me  GJermaninë Bullgarinë dhe shtetin e sapokrijuar të klientit, shtetin e pavarur të Kroacisë , për përcaktimin e kufijve të tyre. Në muajin prill Mussolini bëri thirrje që kufijtë e Shqipërisë të zgjeroheshin – duke përfshirë aneksimin e  Malit të Zi në Shqipëri që do të kishte një qeveri autonome brenda Shqipërisë dhe zgjerimin e kufirit të Shqipërisë drejt lindjes, megjithëse jo aq sa ishte lumi i  Vardarit siç kishin propozuar disa, duke përmendur se Ohri duhet t’i lihet sllavëve, pavarësisht nëse Vardari Maqedonia do të bëhet shtet i pavarur ose të aneksohet nga Bullgaria. Megjithatë, qeveria italiane ndryshoi qëndrimet e saj në kufi gjatë gjithë prillit, më pas duke mbështetur aneksimin e Ohrit duke i dhënë maqedonasve sllavë territorin që shtrihej drejtpërdrejt jashtë Ohrit   (duke përfshirë vendlindjen e shenjtë të Shën Klementit). Pas një periudhe negociatesh, kufijtë e rinj të Ballkanit, duke përfshirë kufijtë e ri të Shqipërisë, u shpallën me dekret mbretëror .

Pas kapitullimit italian në shtator 1943, vendi u pushtua nga gjermanët deri në fund të luftës.

Shqipëria gjatë Luftës së Dytë Botërore

Me pushtimin e Shqipërisë dhe instalimin e një qeverie të re, ekonomitë e Shqipërisë dhe Italisë u lidhën nëpërmjet një bashkimi doganor që rezultoi me heqjen e shumicës së kufizimeve tregtare^. Përmes një bashkimi tarifor, sistemi shqiptar i tarifave u vendos në Shqipëri^.Për shkak të humbjeve të pritshme ekonomike në Shqipëri nga ndryshimi i politikës tarifore, qeveria italiane i dha Shqipërisë 15 milionë lekë çdo vit në kompensim. Ligjet doganore italiane do të aplikoheshin në Shqipëri dhe vetëm Italia vetëm mund të lidhë traktate me palë të treta. Kapitali italian u lejua të dominojë ekonominë shqiptare.Si rezultat, kompanitë italiane u lejuan të mbajnë monopole në shfrytëzimin e burimeve natyrore shqiptare.

Në vitin 1944, numri i kompanive dhe ndërmarrjeve industriale arriti 430, nga vetëm 244 në 1938 dhe vetëm 71 të tillë në 1922. Shkalla e përqendrimit të punëtorëve në prodhimin industrial në 1938 u dyfishua krahasuar me vitin 1928. Në këtë kohë, ekonomia e Shqipërisë kishte marrëdhënie tregtare me 21 vende, por më të zhvilluara ishin së pari në Itali dhe pastaj në Jugosllavi, Francë, Gjermani, Greqi etj.

Vendi hyri në zhvillimin kapitalist ekonomik shumë më vonë se vendet e tjera evropiane. Pavarësisht nga prania e disa investimeve të huaja (kryesisht italiane), Shqipëria kishte bërë pak lëvizje drejt zhvillimit industrial në fillimin e Luftës së Dytë Botërore. Bujqësia, e cila punësonte mbi 87% të fuqisë punëtore, ishte sektori kryesor i ekonomisë dhe kontribuoi me 92.4% të të ardhurave kombëtare, ku prodhimet kryesore ishin gruri, misri dhe thekra. Bujqësia përdorte mjete primitive të tilla si drurët e drurit, ndërsa plehrat ishin pothuajse fare të njohura dhe kullimi i tyre ishte i dobët. Niveli i produktivitetit dhe niveli i organizimit dhe mekanizimit të bujqësisë në këtë periudhë ka qenë shumë i ulët.

Italianët miratuan sistemin ekzistues shqiptar të prefekturave (italisht: Prefektura). Në përputhje me strukturën administrative të pjesës tjetër të Italisë këto u quajtën gjithashtu provinca (italisht: Provincia). Megjithatë, ndryshe nga Italia, nën-prefektura shqiptare (italisht: Sotto Prefetture) u mbajt. Kishte fillimisht 10 prefektura. Nën këtë ishin 30 nën-prefektura dhe 23 komuna (italisht: Komunë). Çdo prefekturë u drejtua nga një prefekt i vendosur në qytet me të njëjtin emër. Në vitin 1941, pas shpërbërjes së Jugosllavisë, u shtuan tre prefektura të reja. Kosovës, Metohsi dhe Dibrës, me 5 nën-prefektur

Kontributi rus në Shqipëri është ndarë në dy periudha kryesore: ndihma e rëndësishme ekonomike dhe infrastrukturore gjatë periudhës komuniste (pas Luftës së Dytë Botërore) dhe prania e kufizuar ekonomike e diplomatike në kohët moderne.

Kontributi gjatë periudhës së BRSS (Pas Luftës së Dytë Botërore)

Industrializimi: Bashkimi Sovjetik (BRSS) dha një kontribut vendimtar në industrializimin e Shqipërisë, duke e ndihmuar atë të kthehej nga një vend agrar në një vend me bazë industriale.

Infrastruktura dhe Arsimi: Rusi ndihmoi në ngritjen dhe mëkëmbjen e vendit pas luftës, duke investuar në sektorë të ndryshëm të ekonomisë dhe duke ofruar mbështetje në arsim dhe kulturë.

Prania moderne dhe marrëdhëniet (Pas vitit 1991)

Biznesi dhe Investimet: Sipas të dhënave të Qendrës Kombëtare të Biznesit, në Shqipëri operojnë dhjetëra sipërmarrje me pronësi ruse, ku një pjesë e konsiderueshme janë me aksionerë 100% rusë.

Diplomacia dhe Kultura: Marrëdhëniet diplomatike janë rikthyer në vitin 1991. Ambasada ruse në Tiranë shpesh angazhohet në aktivitete kulturore dhe edukative, duke synuar edukimin patriotik të të rinjve.

Ndikimi Politik: Ka pasur raporte dhe akuza mbi përpjekjet e Rusisë për të rritur ndikimin e saj në Ballkan, duke përfshirë financime të mundshme në parti politike, gjë që është mohuar nga palët e përfshira në Shqipëri.

Në përgjithësi, ndërsa kontributi historik sovjetik ishte struktural për Shqipërinë e pasluftës, prania ruse sot është më e fokusuar në biznese të vogla/mesme dhe diplomaci kulturore.

Ambasadorit të Rusisë në Shqipëri A.A.Zaitsev për …

Kontributi Rus ne ngritjen e mekembjen e Shqperisë mbas luftes se dyte boterore ka qene  bukur i madh .

Që nga viti 2014, Rusia ka financuar partitë politike në mbi 20 vende me 300 milionë dollarë për të rritur ndikimin e saj në këto vende globale.

Diskursi i “çlirimit” të Dardanisë nga nazi-fashizmi Jugosllavë dhe ripushtimi i Dardanisë nga Sllavo-komunistët  Jugosllavë( serbo-malazezë  etj.)

Diskursi i “çlirimit” të  Dardanisë  nga nazi-fashizmi, siç po shënohet edhe këto ditë në disa qytete, duhet të rishqyrtohet nga historiografia institucionale në Tiranë, Prishtinë dhe Shkup. Meqë faktet historike flasin qartë se koniza globale antifashiste jo vetëm që injoroi realitetet e kohës nga shpërbërja e Jugosllavisë së Versajes siç ishin ato të çlirimit të një pjese të madhe të shqiptarëve nga pushtimet serbo-jugosllave (1912-1941), por njëherësh të drjetën e shqiptarëve për bashkim kombëtar, që u pasqyruan me shtetin e parë shqiptar nga nëntori i vitit 1943 deri në nëntor të vitit 1994 në përmasat e përafërta të shtrirjes etnike,në përputhje me vendimet e Kuvendit të Dytë të Lidhjes së Prizrenit, e anatemoi me hipotekën e “shtetit kuisling”. Kjo i hapi rrugën hakmarrjes komuniste në përmasa tragjike në Darda me mbi 50 mijë viktima. Nga këndvështrimi historik, futja e aradhave partizane shqiptare-jugosllave në Kosovë, anulimi i vendimeve të Konferencës së Bujanit në Konferencën e Prizrenit në korriku të vitit 1945, duhet të kualifikohen si ripushtim i Kosovës nga Beogradi.“Skenari për t’u ripushtuar Dardania nga forcat jugosllave duhej të fillonte doemos edhe me “pajtimin” e partizanëve shqiptarë “në kuadër të bashkëveprimit ndërmjet Ushtrisë së NÇ të Jugosllavisë dhe Ushtrisë NÇ të Shqipërisë për të luftuar së bashku reaksionin e atjeshëm”.

Sipas këtij skenari, futja e njësive jugosllave në Kosovë, duhej të bëhej, sipas një kërkese të ardhur nga UNÇ e Shqipërisë, pasi që atje paraprakisht të jenë futur njësitë partizane nga Shqipëria, të cilat do t’ua hapnin rrugën atyre. Kjo jo vetëm që do të përjashtonte çfarëdo dyshimi se në Kosovë partizanët jugosllavë kishin hyrë jashtë vullnetit të Shqiptarëve, por këtë e kishin bërë bashkërisht me partizanët shqiptarë të Shqipërisë dhe të Kosovës të bashkuar mbi parimet e vëllazërim-bashkimit.

Ndonëse, formale, kjo kërkesë kishte rëndësi të veçantë, për t’u arsyetuar dredhitë që komunistët jugosllavë kishin paraparë ndaj Kosovës dhe Shqipërisë, në mënyrë që ato të mbeteshin nën tutelën e Beogradit “me dëshirë” dhe në kuadër të luftës së përbashkët antifashiste si ombrellë. Edhe pse në përvijimet midis aleatëve rreth ndarjes së sferave të interesit, veçmas midis Britanikëve dhe Sovjetikëve (në konferencën e Teheranit dhe takime të tjera) mbretëronte qëndrimi se Jugosllavia duhej të ruante kufijtë e Versajë dhe këtë do ta konfirmojë edhe Jalta, megjithatë ishte fundi i luftës si dhe realitetet e krijuara në të, ato që do të përcaktonin pamjen përfundimtare shtetërore në Ballkan.

Andaj, pasi që trupat sovjetike në lindje, me hyrjen në hapësirën jugo-sllave, kishin hapur çështjen e rivalitetit midis Britanikëve dhe Sovjetikëve, që do të mund të pasqyrohej me ndonjë kompromis në Shqipëri dhe Greqi në dobi të Britanikëve, të cilët nuk do të pajtoheshin që gjithë hapësirën strategjike të juglindjes ta mbikëqyrnin sovjetikët, ku sipas Stalinit “sferat e reja të interesit njëherësh paraqitnin sistemin shoqëror të atij që fiton”.

Pra, duke i ditur këto, Tito kërkonte që në Kosovë sa më parë të futeshin njësitë partizane jugosllave në mënyrë që të eliminonte çfarëdo “befasie” të pazarllëqeve të mundshme midis aleatëve, veçmas pas vendimeve të Bujanit kur edhe Nacionalçlirimtarja e Kosovës, që rreth çështjes së bashkimit kombëtar mendonte ndryshe nga komunistët e Enver Hoxhës, kishte nxjerrë rezolutën për të drejtën e vetëvendosjes së Kosovës që lidhej me të drejtën e Shqiptarëve për bashkim me Shqipërinë.

Kështu, “bashkëveprimi”, futja e përbashkët e partizanëve shqiptarë dhe jugosllavë, me të cilin do t’u ndërpriteshin që të gjitha rrugët “të papriturave” të mundshme në Kosovë, nga ana e jugosllavëve do të kërkohet qysh në muajin mars 1944. Komandanti i Korpusit II sulmues, gjeneral-leitnant Peko Dapçeviq, në një letër të gjatë dërguar Shtabit të Përgjithshëm Ushtrisë NÇ të Shqipërisë, pos të tjerash qahet sesi “reaksioni prej Shqipërisë së Veriut, i udhëhequr prej Komitetit Kosovar, u kishte krijuar vështirësi të mëdha, ku prej më se një gjysmë viti mbahet fronti kundrejt kufirit të ri, të krijuar prej okupatorit të Shqipërisë së Madhe”.

Me këtë rast Dapçeviq, thotë se “na marrim çdo gjë nga ana jonë, së bashku me shokët nga Kosmeti, që të thyejmë atë bllok, por armiku është i fortë, ngaqë atje ata binden me propagandën se ne jemi ushtri serbe dhe komunistë që vijnë si pushtuese…”

Që të realizohen, si thotë ai, “objektivat për t’u spastruar edhe më tutje kjo pjesë nga armiqtë dhe bashkëpunëtorët e tyre”, gjenerali Dapçeviq parashtron tri kërkesa:

– së pari – futjen e njësive partizane shqiptare në Veri dhe në Kosovë;

– pastaj – popullit t’i shpjegohen qëllimet e njëmendta, pra ato çlirimtare, në mënyrë që të shmangët ndërhyrja kundër partizanëve jugosllavë dhe,

– së fundi – që njësitë e përbashkëta partizane të lidhen mirë e mirë mes veti në një miqësi të përhershme. Kjo mund të arrihej vetëm nëpërmes një lufte të përbashkët, me çka hapej edhe çështja e komandës së përbashkët të luftës antifashiste, që duhej të çonte te projektet për shkrirjen e shtetit shqiptar te ai jugosllavë.

Por, kërkesa e “spastrimit të kësaj pjese nga armiqtë dhe bashkëpuno-torët e tyre”, në të vërtetë, shfaqej si pretekst i pavërejtur dhe me dinakëri për ripushtimin e Kosovës nga ushtria jugosllave në përputhje me qëndrimet e mëhershëm që organizimi partiak i Kosovës dhe veprimet tjera në kuadër të Frontit Antifashist që do të pasonin (ai ushtarak dhe i këshillave nacional-çlirimtare si formë e pushtetit popullor), ndonëse ajo gjendej në përbërje të shtetit shqiptar, të bëhej nga komunistët jugosllavë dhe nën drejtimi e tyre në kuadër të skemës organizative të shtetit të përbashkët jugosllav. Edhe pse dihej se nga prilli i vitit 1941 Jugosllavia e Versajës nuk ekzistonte më.

Kështu dhe në këtë mënyrë, “veprimi i përbashkët” i partizanëve shqiptarë dhe jugosllavë shfaqej si një mashtrim tepër i përshtatshëm, prapa të cilit, partizanët shqiptarë nën parullat se “në Kosovë ishin në ndjekje të gjermanëve”, jo vetëm që mund t’ua hapnin rrugën partizanëve jugosllavë të futeshin në Kosovë, por edhe të kryenin veprime të shpejta operative strategjike në përputhje me planet për ripushtimin e saj të plotë, me të cilin forcave nacionaliste shqiptare do t’u pamundësohej çfarëdo konsolidimi që ishte i pritshëm të pasonte me rastin e tërheqjes së forcave gjermane drejt veriut.

Gjenerali Dapçeviq, i cili kishte një përvojë të hidhur në luftë me forcat nacionaliste të Kosovës në pjesën e veriut në Sanxhak, Plavë, Guci dhe në veri të Mitrovicës, (i kishte humbur tri prej tyre radhas gjatë përpjekjeve që të depërtonte në këto vise, ku kishte lënë shumë të vrarë) , ishte i bindur se me pararojën e aradheve partizane shqiptare, pasi që Shqiptarët t’i kenë qëruar hesapet mes veti, përballja me forcat ushtarake të nacionalistëve shqiptarë në veri, e cila ishte e pashmangshme dhe paraqiste vështirësinë e fundit për t’i arritur qëllimet e parashtruara, do të ishte shumë më e lehtë.

Sipas jugosllavëve, të cilët e dinin mirë rëndësinë e Kosovës si dhe strumbullarit të interesave strategjike që thyheshin por edhe lidheshin me të dhe për të, veçmas nga Kriza Lindore e këndej, prej nga çështja shqiptare përherë mbushej me impulse lëvizëse nga brenda e nga jashtë, në ato rrethana, që t’i shuheshin ato që kishte lëshuar rezoluta e Bujanit madje nën anatemën se fjala ishte për “një projekt shqiptaromadh të fashizmit” (ndonëse Enver Hoxha dhe komunistët shqiptarë menjëherë kishin pranuar kritikat e Titos se fjala ishte “për një vendim të ngutshëm”, që duhej lënë pasi të përfundojë lufta antifashiste), nevojitej që të alarmoheshin edhe aleatët anglo-amerikan, që e gjitha të bëhej në atë mënyrë që mishi të piqej e helli të mos digjej. Prandaj, një valë bom-bardimesh nga ajri e Kosovës do të ishte e mirëseardhur dhe në funksion të planeve jugosllave për t’u futur në Kosovë.

Jugosllavët, pra, në përputhje me këtë strategji, duke pasur njohuri për rrezikun që i vinte nga Kosova dhe nyja gjermane aty, kishin kërkuar edhe nga aleatët anglo-amerikanë që në njëfarë mënyre (me bombardime nga ajri), të merrnin pjesë në pamundësimin e “planeve nazifashiste” në Kosovë, duke zënë në gojë potencialin e madh ushtarak dhe njerëzor “të reaksionit” dhe “kuislingëve”, në mënyrë që armatës “F” të Vermahtit, t’i pamundësohej tërheqja e fuqisë së saj ushtarake drejt veriut.

Aleatët kishin pranuar kërkesën e partizanëve jugosllavë që të ndërmerren sulme ajrore ndaj forcave gjermane në Kosovë. Sulmi i parë dhe më i dëmshmi për nga pasojat që përjetoi popullata shqiptare dhe infrastruktura urbane u bë me bombardimin ndaj Pejës, më 14 gusht 1944.

Bombardimi anglo-amerikan nga ajri, që zgjati disa orë, qëlloi infrastruk-turën urbane të Pejës, duke e kthyer pjesën më të madhe të saj në gërmadha. Me këtë rast gjetën vdekjen 1970 qytetarë të pafajshëm: kryesisht burra, gra dhe fëmijë, të cilët u gjenden nëpër shtëpitë e tyre, por nuk u dëmtua asgjë nga infrastruktura ushtarake gjermane, që ishte vendosur në periferi të qytetit. Po ashtu, të paprekura mbetën edhe njësitë e motorizuara gjermane si dhe pajisjet tjera të strehuara në Grykën e Rugovës dhe pjesët përreth.

Sulmi ajror anglo-amerikan ndaj Pejës dhe disa qendrave urbane në Kosovë gjatë gushtit, që la pas veti shumë viktima të pafajshme nga radhët e popullatës së pambrojtur dhe rrënoi pjesën më të madhe të shtëpive të tyre, në të vërtetë për jugosllavët dhe pasuesit e tyre në Shqipëri, ishte një ndihmesë e dyfishtë: pse rrënoi bazën materiale të një pjese të madhe të popullatës së Kosovës dhe pse ia kishte dalë që nëpërmes “vërejtjes së ndëshkimit”, siç ishte ai i gushtit, të shkëpusë lidhjet e mundshme të popullatës me frontin e rezistencës kombëtare në luftë kundër forcave partizane jugosllave që mund të hynin pas largimit të atyre gjermane.

Edhe përkundër bombardimit të Pejës dhe të vendbanimeve të tjera në Dukagjin nga aeroplanët anglo-amerikanë si dhe involvimit të tyre në një operacion të përmasave të mëdha kundër ushtrisë gjermane në këto pjesë, partizanët jugosllavë edhe më tutje i mbetën besnikë ndaj qëndrimit se në Kosovë së pari duhej të hynin partizanët nga Shqipëria, të cilët do të bashkoheshin me dy-tri çetat e partizanëve kosovarë të strehuara në Malësi të Gjakovës në mënyrë që pas tyre të depërtonin aradhet partizane nga Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia.

Kërkesave paraprake për “bashkëveprim” luftarak në Kosovë iu bashkëngjit ajo e nivelit më të lartë nga komandanti i përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë Tito, e cila Enverit iu bë nga koloneli V. Stojniç, kryesues i Misioni Ushtarak jugosllav në Shqipëri, në cilësinë e bashkërenditësit të veprimeve të të dyja palëve, i cili pasi që të jenë kryer “formalitetet e kërkesave paraprake” (gjatë majit dhe gushtit), takoi nergut Enver Hoxhën, me ç’rast Komandës së Përgjithshme të UNÇSH ia përcolli kërkesën e Shtabit Suprem të UNÇJ.

Sipas burimeve jugosllave, V. Stojniq kërkoi nga Enver Hoxha që brigadat partizane shqiptare të futeshin në Kosovë, për të luftuar kundër Gjermanëve. Me këtë rast nuk do të përmendej çështja “e reaksionit të brendshëm dhe përkrahësve”, që ishin të shumtë dhe të organizuar mirë në kuadër të formacioneve të Lidhjes së Dytë të Prizrenit, dhe se, partizanët shqiptarë do të mirëpriteshin nga popullata shqiptare e Kosovës. Që të mos dukej se fjala mund të ishte për ndonjë kurdisje kundër Kosovës dhe popullatës së saj e aq më pak që ky veprim do të pasohej me “ndonjë hakmarrje” ndaj popullatës pse kishte qenë e përfshirë “në planet e reaksionit fashist”, gjë që kjo mund të nxiste “zbarkimi e forcave të caktuara anglo-amerikane në këto pjesë për të parandaluar ndonjë konfrontim të mundshëm nderetnik” për të cilin ishte bërë fjalë në qarqet perëndimore, Stojniq, në emër të Titos, kërkoi që partizanët shqiptarë të ndihmonin në luftë kundër gjermanëve edhe në Mal të Zi dhe në Maqedoni. E gjitha do të ishte në përputhje me frymën e marrëveshjeve të Frontit të përbashkët Antifashist për luftë të përbashkët kundër forcave fashiste, kudo qofshin ato, deri në fitoren e plotë.

Që kërkesa për hyrjen e partizanëve shqiptare të dukej “sa më autentike”, u plotësua edhe me kërkesën e Shtabit të UNÇJ për Kosovë dhe Rrafshin e Dukagjinit, e firmosur nga komandanti i këtij shtabi, Fadil Hoxha dhe komisari, Boshko Çakiq, më 26 gusht 1944.

Pala shqiptare u tregua e gatshme për këtë veprim dhe më 12 shtator 1944, komandanti i përgjithshëm i UNÇSH, Enver Hoxha, i dha urdhër Korparmatës I të përgatisë dhe të nis menjëherë dy brigada për në Kosovë.

Po në këtë ditë, M. Popoviqi i shkruan L. Gegës se duhej lajmëruar Palokën (gjeneral Pavle Joviqeviqin) se dy brigada shqiptare së shpejti do të marrin drejtimin për Kosovë. Por, kjo duhej të mbetej fshehtësi, veçmas nga Britanikët.

“Të mos tregohet objektivi i brigadave V dhe III, që do të shkojnë në Kosovë”, porosiste Enveri komandantin e Korparmatës I, Dali Ndreun.

Kjo kërkesë, e cila me të shpejt u mor vesh nga Britanikët dhe misioni i tyre në Veri, u përcoll me dyshimin e hapur të kurthit nëpër të cilin do të futej Kosova së shpejti. “Është për t’u çuditur sesi mund të pranohet që forcat jugosllave të kishin nevojë për përforcime nga UNÇ e Shqipërisë, që ishte shumë më e vogël dhe më e dobët në këtë fazë të luftës”.

Si do të shihet, “habia” e misionit britanik në veri të Shqipërisë, nuk kishte të bënte gjithaq me natyrën ushtarake të çështjes, ngaqë në Kosovë gjendeshin forca të pakta gjermane, të cilat edhe ashtu ishin tepër pasive në tërheqje e sipër. Por ajo kishte të bënte me faktin e pranisë së madhe të forcave nacionaliste shqiptare. Ato, pas kapitullimit të Italisë në vjeshtën e vitit 1943 dhe krijimit të Shtetit të Pavarur Shqiptar në nëntor të vitit 1943, ushtarakisht të konsoliduara, ishin në gjendje të organizonin një rezistencë të fuqishme kundër depërtimit të aradheve sllavo-komuniste.

Kjo çështje, si u pa, te Britanikët, por edhe Amerikanët, tashmë kishte filluar të trajtohej si mundësi e krijimit të një bërthame për zbarkim eventual anglo-amerikan, po qe se do të ndërlikoheshin raportet me forcat sovjetike në këtë pjesë.

Mundësinë e “konsolidimit të forcave të reaksionit shqiptar” si dhe organizimit të një kryengritje të madhe në Kosovë kundër forcave partizane, Dapçeviq, por edhe Tempo dhe misionarët e tjerë jugosllavë pranë Everit, e shihnin si rrezik të madh dhe të dyfishtë si për pengimin e ripushtimit të Kosovës dhe, për më tepër, për krijimin e një zone për ndërhyrjen e anglo-amerikanëve, të cilët mund të mos pajtoheshin me një gjakderdhje të madhe atje që do të shpërthente me rastin e kryengritjes së Shqiptarëve kundër pushtimit komunist.

Këto dhe kalkulime të tjera bënë që komunistët shqiptarë dhe ata jugo-sllavë të pajtoheshin, që të vepronin bashkë në Kosovë “për shpartallimin e armikut dhe të reaksionit të çdo ngjyre” si dhe “për ngritjen e pushtetit të këshillave nacionalçlirimtare, për mobilizimin e popullsisë në luftë dhe formimin e formacioneve të reja e më të mëdha partizane”.

Kështu, Shtabit i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Shqipëri-së, më 18 shtator 1944, dha urdhrin që Brigada III dhe V shqiptare të hidheshin në Kosovë. Së pari në Malësinë e Gjakovës, mandej në atë të Pejës dhe prej nga duhej të merrnin kontakt me forcat nacionalçlirimtare të Jugosllavisë. Sipas urdhër-operacionit, objektivat e të dy brigadave , që do të kishin një shtab të përbashkët me komandant Shefqet Peçin, ishin:

– sulmet ndaj forcave gjermane dhe çlirimi i tokave përtej Drinit të Bardhë deri në Gjakovë e Pejë;

– shkatërrimi i të gjitha çetave tradhtare, balliste, zogiste e të SS-ve kosovare;

– të detyrohet Gani Kryeziu të hidhet me Frontin NÇ. Në rast se ky nuk e pranon këtë ose provokon, të likuidohet. Të veprohet si me Muharrem Bajraktarin;

– organizimi i pushtetit nacionalçlirimtar në gjithë krahinat që lirohen, ku do të bëhet mobilizimi dhe çarmatimi. Mobilizimi i kosovarëve do të bëhet si për ushtrinë shqiptare, ashtu edhe për ushtrinë e Titos, pa asnjë dallim.

Mundësisë së pjekjes me forcat partizane jugosllave si dhe bashkëpuni-mit me to do t’i gëzohet komandanti i Brigadës V, Shefqet Peçi, i cili në një letër të nisjes, i shkruante Hysni Kapos se “ne na ngushëllon kjo që do të piqemi me ushtrinë e Titos dhe ishallah edhe me atë të Baba Stalinit e kjo na kënaq shumë, por të mos harrojmë që edhe na vjen keq që nuk do të mundemi të shohim me sytë tanë reaksionarët tash që dorëzohen, vetëm kisha qejf t’u ndriçja dhëmbët njëherë”.

Përleshja e parë me Gjermanët filloi po atë ditë në Dukagjin, në Jug-perëndim të Prizrenit. Të ndihmuara edhe nga brigada e parë dhe e katërt e Kosovës, aradhet partizane nga Shqipëria dhe Kosova, bashkërisht hynë në zonën midis Drinit dhe Ribnikut. Më 16 tetor partizanët shqiptarë bashkërisht sulmuan Gjermanët në Gjakovë. Përreth Gjakovës pati luftime për disa ditë me radhë për deri sa më 7 nëntor partizanët shqiptarë dhe ata nga Kosova hynë në qytet dhe bashkërisht kremtuan fitoren.

Në Gjakovë partizanët shqiptarë hynë me flamuj kombëtarë shqiptarë dhe pa kurrfarë paralajmërimesh se pas tyre do të vinin aradhet partizane jugosllave. Pastaj veprimet e përbashkëta të partizanëve vazhduan në dy drejtime: kah Prizrenit dhe Peja. Prizrenin e morën me 16 nëntor, ndërsa Pejën një ditë më vonë.

Krahasuar me Pejën dhe Prizrenin, ku u ndeshën me disa njësi gjermane në tërheqje e sipër, të cilat të shumtën e mbrojtën me vullnetarët shqiptarë që kishin në radhët e tyre, partizanëve shqiptarë iu bë një rezistencë e fuqishme në Junik. Në këtë pjesë, partizanët shqiptarë (Brigada III e UNÇSH si dhe Briga-da I kosovare) sulmuan pas Gjakovën me urdhrin “e spastrimit nga forcat balliste dhe kuislinge” që mbanin nyjen rrugore Gjakovë-Pejë. Luftimet e ashpra filluan më 20 tetor. Partizanët me humbje të mëdha iu afruan Junikut, por nuk ia dolën ta marrin, ngaqë forcat nacionaliste i sulmonin ato nga të gjitha anët. Vetëm pas tri ditësh mundën të hynin në Junik, ndërsa më 26 tetor dhe në Batushë e në Deçan.

Nga fundi i nëntorit i gjithë rrafshi i Dukagjinit u mor nga forcat partizane, duke ua zënë vendin atyre gjermane, të cilat filluan tërheqjen në drejtim të Veriut.

Pas hyrjes së brigadave të Shqipërisë në Kosovë dhe në Dukagjin, nga drejtimi i Podujevës, Shkupit dhe Gjilanit, në Kosovë filluan të depërtojnë edhe brigadat jugosllave (Divizioni 46-të i Korparmatës XIII serbe) si dhe Armata II bullgare, të cilat u shoqëruan edhe nga Brigada V kosovare. Partizanët serbë, bullgarë të shoqëruar edhe me një njësit partizanësh kosovarë hynë në Prishtinë më 19 nëntor 1944.Të njëjtat, një ditë më vonë hynë në Vuçitërnë prej nga luftuan në Trepçë dhe Zveçan.

Brigadat partizane, sikurse në Dukagjin, futeshin me flamurin shqiptar dhe atë jugosllav me yllin pesëcepësh në mes. Sapo hynin, nëpër sheshe të qyteteve, spikatnin bashkërisht fotografitë e Titos dhe të Enverit, të shoqëruara me parulla shqip dhe serbisht për vëllazërim-bashkimin dhe miqësinë shqiptaro-jugosllave të kalitur në luftën e përbashkët antifashiste.

Nuk do të vonojë dhe sapo populli të jetë mësuar paksa me atmosferën e “triumfalizmit çlirimtar”, që sillnin partizanët e përqafuar shqiptarë dhe jugosllavë gjatë demonstrimeve të përbashkëta, ashtu siç ishte paraparë, në heshtje dhe pa ndonjë bujë, do të fillojë marrja në mbikëqyrje e pushtetit vendor, të drejtuar nga këshillat nacionalçlirimtare, kryesisht prej Shqiptarëve, nga ana e ushtarakëve jugosllavë, të cilët praktikisht filluan vendosjen e mbikëqyrjes ushtarake, e cila bëhej në emër të vendosjes së pushtetit të përbashkët popullor në rrethanat e çlirimit.

Shërbimi informativ ushtarak jugosllav i quajtur OZNA, i cili prej kohësh ishte vendosur në Shkup dhe kishte filluar përgatitjet për kohën që do të futej në Kosovë, shpërndau ngado bashkëpunëtorët e vet dhe zuri të xhirojë situatën në kërkim të intelektualëve, patriotëve dhe gjithë atyre që tashmë ishin futur në defterin e kolaboracionistëve ose të bashkëpunëtorëve të drejtpërdrejtë të okupatorit, ku përfshiheshin Balli Kombëtar, Legaliteti dhe forcat e tjera politike, sidomos ato që ishin të lidhura me Komitetin Kombëtar Demokratik Shqiptare (i cili nga prilli i vitit 1945 do të kthehet në Lëvizjen Nacional Demokratike Shqiptare) dhe frymën e saj që kishte shtrirje të gjerë në Kosovë. Për Jugosllavët vlente qëndrimi i njohur: kush nuk është me ne është kundër nesh.

Marrëdhëniet Shqipëri-Kinë  Dy shtetet bënë marrëdhënie diplomatike më 23 nëntor 1949.

Nga vitet 1960 e më pas, Republika Popullore e Shqipërisë

nën Enver Hoxhën, solli një rezolutë vjetore në Asamblenë e Përgjithshme për të transferuar selinë e Kinës në OKB nga Republika e Kinës në Republikën Popullore të Kinës. Më 25 tetor 1971, Rezoluta 2758, e sponsorizuar nga Shqipëria, u miratua nga Asambleja e Përgjithshme, duke tërhequr njohjen e Republikës së Kinës si qeveri legjitime të Kinës dhe duke njohur Republikën Popullore të Kinës si qeverinë e vetme legjitime të Kinës.

Në vitin 2001, të dy vendet nënshkruan tre marrëveshje që mbulonin aspektet financiare, hipotekare dhe teknike të ndërtimit të një impianti të ri hidroenergjitik – të njihej si Hidrocentrali – në Shqipërinë e Veriut. Kina gjithashtu premtoi 12 milionë dollarë amerikane në kredi për projektin.

Kryeministri shqiptar Prof.dr. Sali Berisha vizitoi Kryeministrin kinez Wen Jiabao në prill 2009. Wen paraqiti një propozim me katër pikë për të vazhduar bashkëpunimin me Shqipërinë. Ai u kërkoi të dy vendeve:rritjen e shkëmbimeve në të gjitha nivelet për të çimentuar marrëdhëniet politike duke shfrytëzuar mundësinë e 60-vjetorit të lidhjeve Kino-Shqiptare;

·         promovimin e bashkëpunimit substancial bazuar në barazi dhe reciprocitet dhe duke vënë më shumë theks në teknologjinë e informacionit, energjinë, infrastrukturën dhe eksplorimin e minierave;

·         zgjerimin e bashkëpunimit në fushat e kulturës, shëndetit publik, bujqësisë dhe turizmit për të pasuruar lidhjet e ndërsjellta;

·         forcimin e koordinimit në Kombet e Bashkuara dhe organizata të tjera ndërkombëtare për të mbrojtur interesat e vendeve në zhvillim dhe bashkimin e OKB-së. 

Prishja e marrëdhënieve Shqipëri-Kinë dhe raporti i CIA-s më 1978!

Në një raport të deklasifikuar të CIA-s në vitin 1978, tregohet me detaje se si bashkëpunimi midis Shqipërisë e Kinës po merrte fund. Aty thuhet se pas vdekjes së Mao Ce Dunit, Enver Hoxha nisi sulmet e hapura kundër Kinës, me akuzë se Kina bashkëpunonte me SHBA-në e vendet Perëndimore. 

Në një raport të deklasifikuar të CIA-s në vitin 1978, tregohet me detaje se si bashkëpunimi midis Shqipërisë e Kinës po merrte fund. Aty thuhet se pas vdekjes së Mao Ce Dunit, Enver Hoxha nisi sulmet e hapura kundër Kinës, me akuzë se Kina bashkëpunonte me SHBA-në e vendet Perëndimore. 

Nga ana tjetër po sipas CIA-s, një arsye e fortë ishte se Kina pasi zgjeroi partnerët, filloi të ndërpriste ndihmat financiare për Shqipërinë. Në dokument jepet dhe një analizë se çfarë prisnin amerikanët të ndodhte pas prishjeve së marrëdhënieve shqiptaro-kineze, ku shihej edhe si mundësi ideja e hapjes së Shqipërisë drejt Perëndimit. Por kjo atëherë nuk ndodhi dhe u realizua shumë vite më vonë, në kohën e fitores së demokracisë. Më konkretisht, për prishjen e marrëdhënieve me Kinën, CIA bënte këtë analizë: “Përkeqësimi i shpejtë i lidhjeve të Shqipërisë me Pekinin ngre për herë të parë mundësinë e ndarjes mes dy aleatëve të ngushtë. Provat aktuale nuk janë të mjaftueshme për një shpjegim të plotë të motivimit shqiptar për ndarjen, por ka sinjalizime se Tirana po punon për një strategji të re në rast të humbjes së mbështetjes politike dhe materiale të Kinës.

Duke marrë parasysh pozitën strategjike e gjeografike të Shqipërisë, kursi i saj i ardhshëm është me interes për të gjithë fqinjët e saj mesdhetarë. Bashkimi Sovjetik, i cili ka qenë aleat i Tiranës deri në vitin 1961, mund të përpiqet të përfitojë nga përçarja për të rivendosur influencën e tij politike në Shqipëri, por me shumë gjasa ka, që kjo do të refuzohet. Nëse sovjetikët ia dalin me sukses, “statukuo”-ja e Ballkanit mund të trazohet, pasi fqinjët e saj Jugosllavia, Greqia e Italia mund të ndjehen të kërcënuar për sigurinë e tyre.Të nxitur nga ksenofobia dhe ideologjia radikale, Enver Hoxha e ka mbajtur vendin në izolim dhe gjatë 16 viteve të fundit ka qenë totalisht i varur nga Kina për ndihmë ekonomike e industriale. Përpjekjet e Tiranës për një riorientim të politikës së jashtme, janë shoqëruar gjithmonë me trazira të brendshme të lidershipit. Spastrimet masive të stabilimentit kulturor, ushtarak dhe ekonomik që prej vitit 1973 kanë lënë pak prova për konfliktet e brendshme. Garda e vjetër komuniste me në krye shefin e partisë Enver Hoxha, mban frerët e pushteti por funksionarët e rinj që kanë hyrë në strukturën e pushtetit pas spastrimeve, mund të pritet të japin shenjat e tyre në favor të hapjeve.

Me gjithë njohuritë tona të kufizuara për zhvillimet brenda Shqipërisë, dallohen disa tendenca të reja. Marrëdhëniet kino-shqiptare janë në nivelin më të ulët se ndonjëherë, por Tirana mund të përpiqet ta shmangë një prishjeje finale me Pekinin. Nëse ndarja ndodh vërtet, regjimi do të përpiqet të gjejë të tjerë aleatë, duke nisur një përmirësim gradual të lidhjeve me një numër vendesh, ndoshta përfshi dhe ato perëndimore të industrializuara. Por lidhjet e reja kanë kufizimet e tyre. Që prej prishjes me Moskën, shqiptarët janë të fiksuar te kërcënimi sovjetik ndaj sigurisë së tyre. Iniciatori i prishjes, Enver Hoxha dhe pjesa tjetër e udhëheqjes, do të mbeten skeptikë ndaj afrimit me BRSS. Për momentin nuk ka shenja për interes të Tiranës, në afrim me SHBA, por gjithsesi ndryshimet në politika mund të shfaqen gradualisht. Ndryshimet ideologjike së bashku me tensionet etnike e territoriale, parandalojnë normalizimin e lidhjeve mes Tiranës dhe Jugosllavisë, që në rast tjetër duhet të ishte partneri kryesor ekonomik i Shqipërisë.

Gjithashtu, suksesi i Titos në përmirësimin e lidhjeve me Kinën, ka sjellë dyshime për një “tradhti” të këtyre të fundit ndaj Shqipërisë, duke e bërë opozicionin ndaj “revizionizmit” të Jugosllavisë edhe më të ashpër. Nuk pritet në asnjë mënyrë që Perëndimi të zëvendësojë Kinën si protektori ndaj kërcënimeve të sigurisë ndaj Shqipërisë, prej ashpërsisë së ideologjisë së Enver Hoxhës dhe regjimit të tij. Shqipëria përballet me detyrën e ngadaltë e të lodhshme të daljes nga politika e aleancës ekskluzive me Kinën, por alternativat e saj janë shumë të kufizuara. Formimi i një lidershipi më të ri, nëse kjo do të ndodhte, mund t’i hapë derën ndryshimeve në politika, por njohuritë tona janë tepër të fragmentuara për të parashikuar drejtimin e mundshëm të tyre”.

Studimet tregojnë se krisja e marrëdhënieve me Kinën, do të pësonin po atë krisje siç ndodhi me sovjetikët dhe në mënyrë të çuditshme po për të njëjtat “ide” pothuajse të mëparshme të Enver Hoxhës, i cili edhe këtë radhë krijon konfliktin absurd edhe me Kinën. Politika e jashtme e Enver Hoxhës në atë kohë ishte një gërshetim i maoizmit dhe i respektit për Stalinin, busti i të cilit vijonte i ngritur në qendër të qyteteve dhe të fshatrave të Shqipërisë. Kina zinte në Shqipëri një pjesë të madhe të mallrave të importuara, që nga letrat higjienike e deri te traktorët. Por periudha pas Mao Ce Duni-ste, megjithatë sloganet që ende vlerësonin miqësinë Shqipëri-Kinë, në fillim vitin 1978, po shiheshin gjithnjë e më rrallë. Thuhej në opinion se Enver Hoxha nuk ishte i kënaqur për pajtimin e Kinës me Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Në fakt, zanafilla e krisjes së marrëdhënieve u duk qysh më 15 .03. të vitit 1973, kur Enver Hoxha mbajti fjalimin e famshëm për “ndërtimin e socializmit në kushtet e rrethimit të plotë imperialist – revizionist”.

Kishin kaluar më se 6 vjet nga fjalimi i mëparshëm i 6 shkurtit të vitit 1967, kur filloi revolucioni kulturor në Shqipëri, një farë imitimi i Revolucionit Kulturor kinez dhe me këtë të Enver Hoxhës, u përmbysën të gjitha konceptet e zhvillimit moral të vendit si dhe u vendos diktatura e plotë dhe e egër ideologjike, përfshirë fushën e besimit fetar.

Pas 7 vjetësh kishte ardhur radha e shfajësimeve për bilancin negativ të atij revolucioni kulturor dhe rrënjët e së keqes u gjendën te “liberalizmi” i shoqërisë shqiptare, te “konceptet decentralizuese e liberale në ekonomi, në ushtri, në art, e kulturë”. Pas kaq viteve dukej qartë se “miqësia e pathyeshme” shqiptaro-kineze tashmë ishte thyer, pavarësisht retorikave propagandistike në fjalime e bankete.

Kinezët kishin paralajmëruar qysh në vitin 1972 se marrëdhëniet ekonomike do të vareshin nga klima e marrëdhënieve politike, duke kërkuar nga Shqipëria që të mos luajë “rolin e mësuesit” ndaj udhëheqjes politike kineze. Por pala shqiptare, Enver Hoxha vazhdoi me pakënaqësitë e tij dhe me mendjemadhësi të jepte këshilla e konsideracione ndaj sjelljeve ndërkombëtare të Kinës. Kështu konflikti politik thelloi gjithnjë e më shumë konfliktin në sferën e marrëdhënieve ekonomike. Pas vitit 1974 ish-bashkëbiseduesit shqiptarë me palën kineze, që “siguruan” ndihma e kredi të mëdha, Enver Hoxha i dënoi. U dënua Abdyl Këllezi e të tjerë për “liberalizëm” e madje për “thurje” komplotesh kundër zhvillimit ekonomik të Shqipërisë.

Ndihma e shtetit kinez për Shqipërinë për vite të tëra ka qenë e madhe dhe pasi ishin vjelë mirë e mirë mallrat kineze në formën e ndihmave e të kredive, investime këto që ishin bërë në sektorë të ndryshëm të ekonomisë, Enver Hoxha i prishi këto marrëdhënie, për arsyen e vizitës së Presidentit amerikan në Kinë. Por edhe para këtij momenti fatal për Shqipërinë, të cilin e krijoi me ndërgjegje të plotë vetë Enver Hoxha, gjë që ja “diktoi” ruajtja e pushtetit të tij personal, u vunë re pengesa e vështirësi të mëdha për sa i përket realizimit të investimeve në objektet industriale e prodhuese shqiptare, të cilat qenë planifikuar të ndërtoheshin me ndihmat e kreditë kineze.

Qeveria kineze rezultat i “kritikave” të Enver Hoxhës, krijoi pengesa në furnizimin materialo-teknike. Dhe autoritetet shqiptare u morën në mënyrë ritmike me këto çështje, pasi ata shihnin që ndihmës kineze po i vinte fundi dhe ekonomia e vendit po përjetonte pasojat e një krize të rëndë. Ajo vuante mungesën e prodhimit në vend, me gjithë parullat e sloganet e “prodhimit të gjithçkaje me forcat e veta”. Por, mbi të gjitha, problemi më i madh në Shqipëri ishte rendimenti i ulët i punës dhe rentabiliteti negativ i ekonomisë, gjë që e thellonte krizën. Teknologjitë e prapambetura krijuan vështirësi në përballimin e kostove të prodhimit. Shumica e ndërmarrjeve nuk i mbulonin shpenzimet e prodhimit, po të kemi parasysh se ligjërisht 40 për qind e të ardhurave do të duheshin vënë në fondin e akumulimit, çka do të thotë se 40 për qind e produktit shkonte si taksë për të mbajtur administratën shtetërore, për shpenzimet ushtarake, ndërtimin e qendrave të zjarrit dhe objekteve ushtarake të mbrojtjes, pensionet, shëndetësinë, arsimin dhe shërbimin social.

Kriza u thellua jo vetëm për shkak të ngadalësimit të implementimit të ndihmës ekonomike e financiare të Kinës, por edhe për një faktor kryesor siç ishte centralizimi në duart e shtetit i ekonomisë e financave dhe shkuarja me shpejtësi drejt një izolimi total të vendit, sidomos pas miratimit të Kushtetutës së vitit 1976, si dhe investimet marramendëse në mbrojtjen e vendit. Akuzat e Enver Hoxhës ndaj politikave liberale të Kinës në Kongresin e 7-të të partisë, shkaktuan një reagim të egër e të drejtë të Pekinit, ndonëse në raportin e Kongresit u evitua të përmendej direkt emri i Kinës, por ai nënkuptohej.

Ishte një konflikt absurd, që e krijoi vetë Enver Hoxha kot së koti me Kinën. Pesëvjeçari i gjashtë ishte planifikuar, siç thuhej i “mbështetur në forcat e veta”. Sipas studiuesve, ai term apo “parim” mohonte gjithçka, mohonte aleatët, aleancat, pra qëndrimi i tij ishte vetëmbyllja e Shqipërisë me moton prodho dhe ha, gjë që vajti deri aty sa “prodhonim bar, e do hanim po bar”, vetëm të mbroheshin “parimet” e deklaruara nga Enver Hoxha. Në këto kushte konflikti shqiptaro-kinez u thellua dhe u ashpërsua me akuza të ndërsjella dhe ndihmat thuajse gradualisht u zeruan deri në ndërprerjen e tyre përfundimtare në 1978 -n. Shënimet e Enver Hoxhës lidhur me marrëdhëniet me kinezët theksojnë ai i shtynte “urët e zjarrit” e si të thuash me shënimet e tij, dekonspironte bisedat diplomatike në zyrat e qeverisë e të shtetit shqiptar me përfaqësuesit kinezë. Enver Hoxha shkruan se “ashtu si sovjetikët, edhe udhëheqja kineze ka filluar nga presionet kundër nesh. Në qoftë se në Kinë nuk ndodh një kthesë rrënjësore me drejtim marksist-leninist revolucionar, marrëdhëniet shqiptaro-kineze do të dobësohen për fajin e udhëheqësve kinezë”.

Pak ditë më vonë e pikërisht para se Mao Ce Duni të ndërronte jetë, Enver Hoxha shkruan se “kinezët po përdorin ndaj nesh metoda të poshtra tregtare, që asnjë vend kapitalist dhe revizionist nuk i praktikon”. Duket sheshit se Enver Hoxha mbante dy qëndrime: “Nga njëra anë dëshironte të mbante marrëdhënie të ngushta ekonomike me Kinën e nga ana tjetër, kundërshtonte e refuzonte politikat e brendshme e të jashtme të saj”. E pikërisht në këto situata marrëdhëniesh Enver Hoxha vetë shprehet se “njerëzit duhet të kuptojnë një gjë, që tani e tutje me kinezët nuk do të kemi të bëjmë më si me miq, por do të kemi të bëjmë me armiq dhe si të tillë duhet të bisedojmë dhe të diskutojmë me ta”.

Nga një analizë e këtyre qëndrimeve të  lderit komunist shqiptar Enver Hoxhës, dallojmë disa elemente, në të cilët mund të ndalemi: Së pari, se : flitet në emër të “popullit shqiptar”, madje duket se “të gjithë shqiptarët ishin të gatshëm të bënin çdo sakrificë për të mbrojtur marksizëm-leninizmin, që do të thotë stalinizmin dhe komunizmin e Enver Hoxhës”.

Synimi ishte që të prekej sedra e shqiptarëve dhe të mos kishte reagime në opinionin e brendshëm, sepse natyrshëm për vite ishte folur çdo ditë e çdo mbrëmje për “miqësinë e pathyeshme shqiptaro – kineze” dhe denoncimi i kësaj miqësie, do të ngjallte kureshtje, hutim, mosbesim dhe dyshime te qytetarët shqiptarë, gjë që në fakt ka ndodhur.

Së dyti, pala kineze është ankuar se “shqiptarët dëshmuan mosmirënjohje” ndaj ndihmave të shumta të Qeverisë së Republikës Popullore të Kinës dhënë Qeverisë së Shqipërisë. Gjatë punimit të këtij studimi del se delegacione ta shumta të ardhura në Shqipëri nga Pekini, në vitet e fundit e kishin theksuar këtë moment, aspektin amoral të të qenit mosmirënjohës nga ana e udhëheqësve të Shqipërisë. Diskutimet janë e mund të jenë kontraverse, ndërsa pala shqiptare ishte ose jo mosmirënjohëse ndaj ndihmave dhe kredive kineze për ndërtimin e veprave të shumta ekonomike e energjetike në Shqipëri. Në thelb ka mbetur shija e hidhur e krijimit të një imazhi të tillë për sa i përket këtij aspekti moral, pra, se Tirana zyrtare është treguar mosmirënjohëse ndaj ndihmës kineze në ekonomi e në ushtri. Nisur nga ky arsyetim, del përgjegjësia e shumëfishtë e Enver Hoxhës, i cili e krijoi vetë konfliktin absurd me Kinën, që ja diktoi atij pushteti personal dhe ajo periudhë mbetet vetëm përgjegjësi e tij.

Marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Kinës u prishën zyrtarisht në korrik të vitit 1978. Kjo ndodhi pas ftohjes së marrëdhënieve politike, ku Enver Hoxha akuzoi udhëheqjen kineze si “revizioniste” dhe tradhtare të marksizëm-leninizmit, duke çuar në ndërprerjen e ndihmave dhe kredive kineze.

Detaje kryesore mbi prishjen:

Shkaku: Pakënaqësitë e Enver Hoxhës ndaj politikës së jashtme kineze dhe vizitës së Mao Ce Dunit me SHBA-në, si dhe dënimi i “grupit puçist” në ekonomi (Abdyl Këllezi etj.) që mbështeste bashkëpunimin.

Data zyrtare: 28 korrik 1978, kur u publikua letrat e hapura të KQ të PPSH-së. Marrëdhëniet  siq dihet ishin vendosur më 23.11.949.

Pasojat: Kina ndërpreu kreditë dhe tërhoqi specialistët e saj nga Shqipëria, duke e lënë  Shqipërinë në  izolim të plotë ekonomik.

Me 19 prill 2026