Pushtimi turk në trojet Shqiptare ishte shkatrrimtar në gjithë jetën e Shqiptarit e në veqanti në arsimim dhe në kulturën kombëtare. E vetmja shpresë për të mbajtur gjallë Gjuhën Shqipe ishte Kisha Katolike Shqiptare në trojet tona Kombëtare. Në Kishat dhe Manastiret ishin të vetmët institucione në gjuhën shqipe që zhvillohej edukimi dhe arsimimi.
Në vitin 1570 ishin vetëm 4 manastire dhe 11 murgj që kishin mbetur pasë këtij pushtimi të egër, ngasa kishte patur deri në atë përiudhë mbi 20 Manastire dhe 120 murgje. Falê Prifterinjve Katolik intelektual të shkolluar në Kolegjin e Shën Athanasit dhe Kolegjin Ilirik në Itali u bë e mundur që të hapeshin shkolla fillore si në: Kurbin të Krujës me 1632, Bilnisht ( Zadrim ) në vitin 1639 u hap shkolla e mesme Shqipe.
Autoritetet turke moren masa për ndalimin e këtyre shkollave. Me 1648 turqit e shkatrruan shkollën e Pëdhanit në Mat, por banoret kishin ndertuar përseri. Për ti shpëtuar përndjekjeve të truqve pushtues Klerikët Katolik, kishin organizuar fshehurazi shkollat shqipe në shtepia private. Shkolla të tilla u organizuan në Janjevë të Kosovës dhe në Shkoder etj.
Për tekstët mesimore kontribut të madh dhanë Klerikët si Pjetër Budi përkthimet e teksteve fetare, Frank Bardhi me fjalorin e tij latinisht-shqip, Andrea Bogdani gramatiken latinisht-shqip.
Mirpo për dallim nga Klerikët Katolik, hoxhallarët me arsimimin e tyre në shkollat e: Stambolit, Bagdatit, Aleksandrisë ( Kajros) me ndihmen e pushtetit okupues të turqisë ndërtuan xhami, teqe, mederezë duke organizuar kurse ku mësohej vetëm turqisht, arabisht, persisht, por jo edhe Shqip. Kjo dukuri e zhvillimit ishte më të madhe në shek.XVII-të.
Pjetër Bogdani
