Nga: Dardan Osmanaj
___
Ka momente në histori kur një popull nuk burgoset vetëm me tela me gjemba apo me mure betoni. Ai burgoset me një ndjenjë shumë më të fortë: frikën. Frika është burgu i vetëm që njeriu mund ta mbajë brenda vetes edhe kur dyert janë të hapura. Pikërisht kjo ndodhi në Shqipërinë komuniste.
Pas prishjes së marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik dhe më pas me Kinën, Shqipëria hyri në një izolim pothuajse të plotë. Regjimi i Enver Hoxhës ndërtoi një narrativë të vazhdueshme se vendi ishte i rrethuar nga armiq dhe se pushtimi mund të ndodhte në çdo çast. Kjo klimë çoi në ndërtimin e qindra mijëra bunkerëve në të gjithë territorin, një projekt që u ushqye nga bindja se lufta ishte pranë, por që në praktikë nuk u përdor kurrë për mbrojtje nga një pushtim i huaj. Këtu lind pyetja më e rëndësishme. A erdhi ajo luftë? Historia përgjigjet qartë. Jo. Nuk pati pushtim nga Bashkimi Sovjetik. Nuk pati pushtim nga NATO. Nuk pati pushtim nga Jugosllavia që ta kthente Shqipërinë në fushëbetejën që propaganda kishte paralajmëruar për dekada.
Frika ishte bërë pjesë e sistemit politik. Ajo nuk kishte nevojë për prova. Mjaftonte të përsëritej çdo ditë derisa njerëzit ta besonin si realitet. Psikologjia e quan këtë mentalitet rrethimi. Kur një shoqëri dëgjon vazhdimisht se armiku po vjen, truri fillon të reagojë sikur rreziku është i pranishëm, edhe kur nuk ekziston. Pas shumë vitesh, frika nuk ka më nevojë për armik. Ajo fillon të ushqehet nga vetvetja. Kjo është fuqia e paranojës. Paranoja nuk është vetëm frikë. Ajo është bindja se kërcënimi është i përhershëm, edhe kur faktet tregojnë të kundërtën. Në këtë gjendje mendore, çdo njeri mund të shndërrohet në armik. Çdo mendim ndryshe mund të shihet si tradhti. Çdo kritikë mund të interpretohet si komplot. Në këtë mënyrë bunkerët nuk u ndërtuan vetëm mbi male.
Ata u ndërtuan edhe në mendjen e njerëzve. Betoni mbuloi tokën. Frika mbuloi ndërgjegjen. Këtu shtrohet një pyetje që vazhdon të diskutohet edhe sot. A ishte Enver Hoxha një njeri i zgjuar? Shumë njerëz e lidhin zgjuarsinë me aftësinë për të qëndruar gjatë në pushtet. Por kjo nuk është domosdoshmërisht e njëjta gjë me urtësinë. Një udhëheqës mund të jetë i aftë të ndërtojë mekanizma kontrolli dhe megjithatë të marrë vendime që dëmtojnë vendin e tij.
Nga një këndvështrim filozofik mund të thuhet se zgjuarsia e vërtetë nuk ushqehet nga frika; ajo përpiqet ta kapërcejë atë. Urtësia ndërton besim. Paranoja ndërton bunkerë. Një udhëheqës që i sheh armiqtë kudo rrezikon të mos dallojë më dallimin midis kundërshtarit dhe bashkëpunëtorit. Historia e regjimit komunist tregon se shumë njerëz që në fillim kishin luftuar për ndërtimin e shtetit, më vonë u shpallën “armiq të popullit”, u burgosën ose u pushkatuan pas proceseve politike. Midis tyre kishte ministra, gjeneralë, drejtues partie, intelektualë, profesorë, shkrimtarë dhe figura të tjera publike. Kjo tregon se logjika e paranojës nuk ndalet te kundërshtarët; me kalimin e kohës ajo fillon të konsumojë edhe njerëzit më pranë pushtetit. Kjo është një nga karakteristikat më të njohura të regjimeve të bazuara mbi frikën. Në fillim krijohet armiku.
Pastaj kërkohet armiku. Në fund, armiku shpiket. Kur pushteti fillon të besojë se çdo mendim kritik është tradhti, ai nuk mbron më kombin. Ai mbron vetëm frikën e vet. Paradoksi më i madh është se lufta e madhe që justifikonte bunkerët nuk ndodhi kurrë. Por lufta kundër qytetarëve vazhdoi për dekada. U zhvillua nëpër burgje. Në kampet e internimit. Në hetuesi. Në gjyqe politike. Në censurën ndaj mendimit. Në heshtjen e imponuar. Një shoqëri nuk plagoset vetëm nga bombat. Ajo plagoset edhe kur qytetarët fillojnë të kenë frikë të flasin, të mendojnë ose të besojnë ndryshe. Kjo është arsyeja pse historia e bunkerëve nuk është vetëm histori arkitekture ushtarake. Është histori e psikologjisë njerëzore. Është histori e mënyrës se si frika mund të shndërrohet në ideologji dhe si ideologjia mund të shndërrohet në izolim. Dhe mësimi më i madh është ky: Frika mund ta mbajë një regjim në këmbë për shumë vite. Por nuk mund të ndërtojë një shoqëri të lirë. Sepse pushteti që mbështetet mbi frikën mund të krijojë bindje të detyruar, por nuk mund të krijojë besim. Vetëm e vërteta, arsyeja dhe dialogu kanë fuqinë të çlirojnë një popull nga bunkerët më të vështirë për t’u shembur: bunkerët e mendjes.
***
Kur frika bëhet shtet: Bunkerët, paranoja dhe lufta që nuk erdhi kurrë Ka momente në histori kur një popull nuk burgoset vetëm me tela me gjemba apo me mure betoni. Ai burgoset me një ndjenjë shumë më të fortë: frikën. Frika është burgu i vetëm që njeriu mund ta mbajë brenda vetes edhe kur dyert janë të hapura. Pikërisht kjo ndodhi në Shqipërinë komuniste. Pas prishjes së marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik dhe më pas me Kinën, Shqipëria hyri në një izolim pothuajse të plotë. Regjimi i Enver Hoxhës ndërtoi një narrativë të vazhdueshme se vendi ishte i rrethuar nga armiq dhe se pushtimi mund të ndodhte në çdo çast. Kjo klimë çoi në ndërtimin e qindra mijëra bunkerëve në të gjithë territorin, një projekt që u ushqye nga bindja se lufta ishte pranë, por që në praktikë nuk u përdor kurrë për mbrojtje nga një pushtim i huaj. Këtu lind pyetja më e rëndësishme: A erdhi ajo luftë? Historia përgjigjet qartë. Jo. Nuk pati pushtim nga Bashkimi Sovjetik. Nuk pati pushtim nga NATO. Nuk pati pushtim nga Jugosllavia që të justifikonte jetën e përhershme në ankth. Frika ishte bërë pjesë e sistemit politik. Ajo nuk kërkonte prova; mjaftonte të përsëritej çdo ditë derisa të besohej si e vërtetë. Psikologjia e quan këtë mentalitet rrethimi. Kur njeriu dëgjon vazhdimisht se armiku po vjen, truri fillon ta perceptojë rrezikun edhe kur ai nuk ekziston. Pas shumë vitesh, frika nuk ka më nevojë për armik. Ajo jeton vetë. Kjo është fuqia e paranojës. Paranoja nuk është vetëm frikë. Ajo është bindja se kërcënimi është i përhershëm, edhe kur faktet tregojnë të kundërtën. Njeriu fillon të shohë komplot aty ku ka rastësi, tradhti aty ku ka mendim ndryshe dhe armiq aty ku ka njerëz të zakonshëm. Në këtë mënyrë, bunkerët nuk u ndërtuan vetëm në male dhe në fusha. Ata u ndërtuan edhe në mendjen e njerëzve. Betoni mbuloi tokën. Frika mbuloi ndërgjegjen. Paradoksi i madh i historisë është se lufta e madhe që justifikonte bunkerët nuk ndodhi. Por plagët më të rënda erdhën nga brenda shoqërisë: izolimi, varfëria, mosbesimi, përndjekjet politike, burgosjet dhe përçarjet mes vetë qytetarëve. Më vonë, edhe kriza e vitit 1997 tregoi se një shoqëri e dobësuar nga dekada frike mund të rrëshqasë drejt dhunës së brendshme shumë më lehtë sesa drejt një lufte me një armik të jashtëm. Historia na mëson një të vërtetë të hidhur. Shumë herë, kombet nuk shkatërrohen nga armiku jashtë kufirit. Ato dobësohen kur frika bëhet mënyrë e të menduarit. Kur qytetari nuk i beson më fqinjit. Kur çdo kritik quhet tradhtar. Kur çdo mendim ndryshe quhet armik. Kur çdo pyetje shihet si rrezik. Kjo është fitorja më e madhe e paranojës. Edhe sot, në Shqipëri dhe në Kosovë, mund të takojmë njerëz që jetojnë me ndjenjën se dikush i ndjek, se gjithçka është komplot ose se vetëm një ideologji mund ta shpëtojë shoqërinë. Nuk është e drejtë t’i tallim apo t’i përjashtojmë. Në shumë raste, këto mënyra të të menduarit lidhen me përvoja jetësore, edukim, trauma ose ndikime sociale. Psikologjia na mëson se bindjet e forta nuk ndryshohen me poshtërim, por me dialog, edukim, siguri dhe mbështetje. Një shoqëri demokratike nuk matet nga mënyra se si trajton ata që mendojnë si shumica. Ajo matet nga mënyra se si trajton ata që mendojnë ndryshe. Historia e bunkerëve është, në fund, një histori për njeriun. Betoni mund të qëndrojë për dekada. Por frika mund të zgjasë edhe më gjatë, nëse kalon nga një brez te tjetri. Prandaj mësimi më i madh nuk është të ndërtojmë më shumë mure. Mësimi është të ndërtojmë më shumë besim. Sepse frika mund të bindë një popull të heshtë. Por vetëm e vërteta mund ta bëjë një popull të lirë.
