Klajd Kapinova, New York
____
Presidenti i Francës Emmanuel Macron e ka quajtur kolonizimin një “krim kundër njerëzimit”, por nuk ka kërkuar Falje publike
Parlamenti i Algjerisë miratoi së një ligj, që e shpallte sundimin kolonial 130-vjeçar të Francës Krim, duke kërkuar një falje zyrtare nga ana franceze, dëmshpërblime dhe duke i njohur mizoritë si krime kundër njerëzimit pa afat kufizimi.
Ky veprim, i mbështetur nga ligjvënësit algjerianë, që brohorisnin slogane historike, pasqyron marrëdhënie thellësisht të tendosura dhe synon të vendosë përgjegjësi ligjore për dhunën, masakrat dhe zhvendosjen e epokës koloniale, duke kërkuar drejtësi historike për popullin algjerian.
Franca ende nuk i është përgjigjur zyrtarisht ligjit, por më parë ka pranuar disa gabime të epokës koloniale pa ofruar një Falje të plotë publike.
Aspektet kryesore të ligjit të ri të Algjerisë:
1. Kriminalizon kolonializmin dhe shpall sundimin francez (1830-1962) Krim, jo vetëm një ngjarje historike.
2. Kërkon nga pala e qeverisë aktuale franceze ish pushtuese, që të bëj publikisht Pendesë ose Falje zyrtare publike dhe të filloj menjëherë dëmshpërblimet financiare ndaj popullit të masakruar dhe perskeutuar algjerian.
Legjislacioni rendit “krimet e kolonizimit francez“, duke përfshirë testet bërthamore, vrasjet jashtëgjyqësore, “torturën fizike dhe psikologjike” dhe “plaçkitjen sistematike të burimeve“. Ai thotë, se: “Kompensimi i plotë dhe i drejtë për të gjitha dëmet materiale dhe morale të shkaktuara nga kolonizimi francez është një e drejtë e patjetërsueshme e shtetit dhe popullit algjerian”.
Shteti i pavarur dhe Parlamenti i Algjerisë, që ndodhet në pjesën veriore të kontinentit me ngjyrë të Afrikës, po Kërkon sot me 27 dhjetor 2025 njohje zyrtare të krimeve dhe genocide prej disa shekujsh, si dhe Falje dhe Kompensim për krimet koloniale, duke pohuar një të drejtë të patjetërsueshme, për një dëmshpërblim të tillë.
Parlamenti algjerian ka përcajtuar se krimet e kryera gjatë kësaj periudhe nuk kanë afat kohor, për ndjekje të padive penale ose llogaridhënie. Ajo Mbron Kujtesën Kombëtare dhe Synon të luftojë mohimin dhe të vendosë të vërtetën historike për pajtimin kombëtar, raporton Al Jazeera.
Nga ana e tjetër, ky ligj përshkallëzon tensionet që tashmë janë të pranishme mbi kujtesën historike, Saharën Perëndimore dhe migrimin, duke shënuar një pikë të ulët në lidhjet që nga pavarësia, sipas BBC-së.
Kolonizimi apo trashigimia koloniale franceze asokohe përfshiu vrasje masive, deportime dhe një luftë brutale për pavarësi, duke lënë plagë të thella në popullin me ngjyrë dhe myslimanë algjerian.
Ligji i Parlamentit, nënkupton qëndrimin formal ligjor të Algjerisë, duke shkuar përtej kërkesave politike, për të përcaktuar fajësinë e Francës për të kaluarën e saj koloniale.
Për më tej, ligjvënësit në Algjeri votuan për të shpallur kolonizimin e vendit të Afrikës së Veriut nga Franca një krim, duke miratuar një ligj, që kërkon kthimin e pronës së marrë nga Franca gjatë sundimit të saj 130-vjeçar, si një ndër kërkesa të tjera që kërkojnë të korrigjojnë padrejtësitë historike.
Franca e kritikoi ligjin si një “akt armiqësor”, që kërcënon përpjekjet dypalëshe për të shëruar plagët e së kaluarës. Të dy vendet mbajnë lidhje të ngushta kulturore dhe ekonomike, por kanë marrëdhënie diplomatike të trazuara.
Në një ceremoni solemne të mbushur me simbolikë, 340 nga 407 anëtarë të Asamblesë Kombëtare të Algjerisë votuan të mërkurën vonë për të miratuar ligjin. Ky veprim erdhi vetëm disa javë pasi 8 (tetë) vendet afrikane nxorën dhe miratuan një Rezolutë kolektive, për njohjen dhe dëmshpërblimet për krimet e epokës koloniale.
Ligji mbulon periudhën nga zbarkimi i ushtrisë së Mbretit Charles X në plazhet e Sidi Ferruch në perëndim të Algjerit në vitin 1830 deri më 5 korrik 1962, datën e Pavarësisë zyrtare të Algjerisë.
Teksti, parashikon kthimin e arkivave dhe pronave algjeriane të zhvendosura në Francë, gjatë periudhës koloniale, dhe transmetimin në Algjer të hartave të detajuara të testeve bërthamore franceze të kryera në Algjeri në vitet 1960-1966. Ai gjithashtu bën thirrje për riatdhesimin e eshtrave të disa luftëtarëve të rezistencës algjeriane të çuara në Francë.
Kombet afrikane njëzëri po kërkojnë për njohjen e krimeve koloniale francize në 8 shtete afrikane dhe fillimin e nisjes sëprocedurave për dëmshpërblime financiare.
Po ashtu Ligji në fjalë përcakton dënime me vute burgu për çdo veprim nga një algjerian, që feston kolonializmin francez, për sulme ndaj simboleve të rezistencës algjeriane dhe “vërejtje me konotacione koloniale”.
Franca, kokëforte nuk ka gjasa t’i kushtojë vëmendje kërkesave në ligj. Ligji është “një iniciativë qartësisht armiqësore”, tha zyra e zëdhënësit të Ministrisë së Jashtme Franceze, në një deklaratë për Associated Press. Ajo vuri në dukje përpjekjet nën Presidentin francez Emmanuel Macron për të adresuar ankesat e epokës koloniale dhe shtoi: “Ne vazhdojmë të punojmë drejt ripërtëritjes së dialogut, veçanërisht në lidhje me çështjet e sigurisë dhe migracionit”.
Macron, në vitin 2017, përshkroi elementë të historisë së Francës në Algjeri si një krim kundër njerëzimit, por nuk bëri një kërkimfalje zyrtare.
Kostoja ekonomike e kolonializmit në Afrikë besohet të jetë marramendëse. Algjeria vuajti disa nga format më brutale të sundimit kolonial francez. Mësohet se mbi 1 milion kolonistë evropianë mbanin privilegje më të mëdha politike, ekonomike dhe sociale, edhe pse Algjeria ishte ligjërisht pjesë e Francës dhe burrat e saj u rekrutuan në Luftën e Dytë Botërore. Qindra mijëra vdiqën në revolucionin e Algjerisë, gjatë të cilit forcat franceze torturuan të burgosurit, zhdukën të dyshuarit dhe shkatërruan fshatra si pjesë e një strategjie kundër kryengritjes, për të ruajtur kontrollin e tyre në pushtet.
Këto ditë flamuj të mëdhenj kombëtar algjerianë zbukuruan dhomën e ulët të parlamentit, ndërsa kryetari Mohamed Boughali mbajti fjalimin e tij të hapjes.
“Sot, 24 dhjetor 2025, është një ditë historike, që do të shkruhet me shkronja të arta në narrativën kombëtare”, filloi ai, përpara se të ndërpritej nga ligjvënësit, që këndonin një fragment nga himni kombëtar algjerian: “O Francë, ora e llogaridhënies ka mbërritur… ne jemi betuar të ringjallim Algjerinë, dëshmo! Dëshmo!”
Folësi e quajti ligjin “një mesazh politik dhe një qëndrim të qartë moral”. Zyrtarë qeveritarë, profesorë dhe ish-anëtarë të Parlamentit algjerian, që mbështetën projektligjin ishin të gjithë të ftuar në ceremoni. Ndërsa kryetari i parlamentit shpalli ligjin të miratuar, nga salla u dëgjuan thirrje “Allahu Akbar!” dhe “Tahya Al Djazair!” (Rroftë Algjeria!).
“Kjo është një ditë e veçantë për mua, plot emocione dhe krenari. Sot shënohet kulmi i një beteje të gjatë, që filluam në vitin 2001 me kolegët anëtarë të parlamentit, për kujtimin dhe nderin e të gjithë atyre që luftuan kundër kolonizimit francez“, tha për AP Mohamed Arezki Ferrad, një ish-ligjvënës që inicioi projektligjin.
Ligji, i cili përmban 5 kapituj dhe 27 nene, deklaron se nuk ka statut parashkrimi për krimet e epokës koloniale. Ai e shpall kolonizimin e Francës krim.
Franca ktheu eshtrat e 24 luftëtarëve të rezistencës algjerianë në vitin 2020. Ligji gjithashtu kriminalizon glorifikimin e kolonializmit, raporton televizioni shtetëror algjerian. Votimi, është shenja e fundit e marrëdhënieve diplomatike gjithnjë e më të tendosura midis dy vendeve, me disa vëzhgues që thonë se ato janë në nivelin më të ulët, që kur Algjeria fitoi pavarësinë 63 vjet më parë.
Kolonizimi i Algjerisë nga Franca gjatë viteve 1830-1962 u shënua nga vrasje masive, deportime në shkallë të gjerë dhe përfundoi në një luftë të përgjakshme për pavarësi. Algjeria thotë se lufta vrau 1.5 milion njerëz, ndërsa historianët francezë e vënë numrin e të vdekurve shumë më të ulët.
Ligjvënësit mbanin shalle me ngjyrat e flamurit kombëtar dhe brohoritën Rroftë Algjeria, ndërsa duartrokitën miratimin e projektligjit në Parlament.
Algjeria liron romancierin e burgosur në qendër të krizës diplomatike mes dy vendeve dhe kërkon nga Franca për të kthyer artefaktet e plaçkitura që ende mbahen në muzetë e tyre
Grindja e vazhdueshme franceze me Algjerinë përshkallëzohet më tej me dëbime të tipit dhëmbë për dhëmbë. Zhurma e madhe dhe kriza e re plasi Algjeria dënon gazetarin francez të sportit me 7 vjet burg.
Ai thotë se legjislacioni thotë se Franca ka “përgjegjësi ligjore” për “tragjeditë që shkaktoi” dhe se kompensimi “i plotë dhe i drejtë”, ishte një “e drejtë e patjetërsueshme e shtetit dhe popullit algjerian”.
Kjo vjen në një kohë të presionit në rritje mbi fuqitë perëndimore, për të ofruar dëmshpërblime për skllavërinë dhe kolonializmin, dhe për të kthyer artefaktet e plaçkitura që ende mbahen në muzetë e tyre.
Ligjvënësit algjerianë kanë kërkuar që Franca të kthejë një kanun bronzi të shekullit XVI, të njohur si Baba Merzoug, që do të thotë Ati i Bekuar, që konsiderohej si mbrojtësi i Algjerit, tani kryeqyteti i Algjerisë.
Forcat franceze pushtuan qytetin në vitin 1830, në përpjekjen e tyre të tretë, dhe hoqën topin, i cili tani ndodhet në qytetin port të Brestit në Francën veriperëndimore.
Në vitin 2020, Franca ktheu eshtrat e 24 luftëtarëve algjerianë, që u vranë, duke iu rezistuar forcave koloniale franceze në shekullin XIX.
Gjatë muajit nëntor 2025, Algjeria priti një Konferencë të shteteve afrikane, për të nxitur drejtësi dhe dëmshpërblime. Ministri i Jashtëm i Algjerisë, Ahmed Attaf, tha se një kuadër ligjor do të siguronte që dëmshpërblimi të mos konsiderohej as si “dhuratë dhe as si favor”.
Marrëdhëniet diplomatike midis Algjerisë dhe Francës u përkeqësuan në vitin 2024, kur Presidenti Macron njoftoi se Franca po njihte sovranitetin maroken të Saharasë Perëndimore dhe mbështeti një plan për autonomi të kufizuar për territorin e kontestuar.
Algjeria mbështet Frontin Polisario pro-pavarësisë në Saharanë Perëndimore dhe shihet si aleati i saj kryesor. Novelasi franko-algjerian Boualem Sansal u arrestua më pas në aeroportin e Algjerit në vitin 2014 e u burgos për 5 vjet, përpara se të falej nga Presidenti i Algjerisë, Abdelmadjid Tebboune, muajin e kaluar. Prokurorët thanë se ai kishte dëmtuar Sigurinë Kombëtare, për shkak të komenteve, që vunë në dyshim kufijtë e Algjerisë.
Prof. Hosni Kitouni, një studiues i historisë koloniale në Universitetin e Exeter në Mbretërinë e Bashkuar, tha se: “ligjërisht, ky ligj nuk ka fushëveprim ndërkombëtar dhe për këtë arsye nuk është detyrues për Francën”. Por, “rëndësia e tij politike dhe simbolike është e rëndësishme: Ai shënon një ndërprerje në marrëdhënien me Francën në aspektin e kujtesës”, tha ai.
Algjeri ende nuk ka përcaktuar shumën e kompensimit që kërkon. Ministria franceze e punëve të jashtme e quajti ligjin e ri “një iniciativë hapur armiqësore, si ndaj dëshirës për të rifilluar dialogun franko-algjerian, ashtu edhe ndaj një pune të qetë mbi çështjet e përkujtimit”.
Ligji i ri liston një inventar të “krimeve të kolonizimit francez”, duke përfshirë testet bërthamore, vrasjet jashtëgjyqësore, torturat sistematike, dhunën seksuale të institucionalizuar dhe plaçkitjen e burimeve algjeriane. Legjislacioni kërkon që Franca të dekontaminojë vendet e eksperimenteve bërthamore, që u kryen në Sahara dhe të ofrojë harta të detajuara të vendeve të varrimit toksik.
Po ashtu është përcaktuar se algjerianët trathtarë, që lavdërojnë ose miratojnë kolonializmin francez, ose kritikojnë rezistencën algjeriane, përballen gjithashtu me dënime me burg deri në 10 vjet dhe gjoba të konsiderueshme.
Ligji gjithashtu kërkon kthimin e pronës algjeriane dhe riatdhesimin e mbetjeve të mbajtura në Francë të disa prej luftëtarëve të rezistencës së vendit.
Pranohet 158 mizoritë dhe torturat nga forcat ushtarake franceze në Algjeri
Gjatë vetë luftës, censorët qeveritarë francezë ndaluan shfaqjen në kinema të të gjithë filmat të temës së luftës. Në vitin 1962, ra pak censura e filmave, në lidhje me luftën të cilat u lehtësuan dhe konfliktin ushtarak e kanë portretizuar vazhdimisht si një grup kujtimesh kontradiktore dhe rrëfimesh rivale.
Herë pas here, kujtimi i Luftës Algjeriane shfaqej në Francë. Në vitin 1987, kur SS-Hauptsturmführer Klaus Barbie, “Kasapi i Lionit”, u nxor në gjyq për krime kundër njerëzimit, grafiti u shfaqën në muret e banlieues, lagjeve të varfra ku jetojnë shumica e emigrantëve algjerianë në Francë, duke shkruar: “Barbie në Francë! Kur do të jetë Massu në Algjeri!”. Avokati i Barbie-t, Jacques Vergès, miratoi një mbrojtje tu quoque, që i pyeti gjyqtarët “a duhet të përkufizohet një krim kundër njerëzimit vetëm si një krim i nazistëve kundër hebrenjve apo nëse zbatohet për krime më serioze… krimet e imperialistëve kundër njerëzve që luftojnë për pavarësinë e tyre?”.
Në vitin 1997, kur Maurice Papon, një nëpunës civil francez me karrierë, u nxor në gjyq për krime kundër njerëzimit, për dërgimin e 1600 hebrenjve nga Bordeaux për t’u vrarë në Aushvic në vitin 1942, gjatë gjyqit doli në pah se më 17 tetor 1961, Papon kishte organizuar një masakër prej 100 deri në 200 algjerianësh në qendër të Parisit, që ishte hera e parë që shumica e francezëve kishin dëgjuar ndonjëherë për masakrën.
Zbulimi se qindra njerëz ishin vrarë nga Paris Sûreté ishte një tronditje e madhe në Francë dhe çoi në ngritjen e pyetjeve të pakëndshme rreth asaj që kishte ndodhur gjatë Luftës Algjeriane.
Gjenerali Paul Aussaresses dha një intervistë më 23 nëntor 2000, në të cilën ai pranoi hapur se kishte urdhëruar tortura dhe ekzekutime jashtëgjyqësore dhe deklaroi se kishte ekzekutuar personalisht 24 fellagha. Ai argumentoi se ato ishin të justifikuara, pasi tortura dhe ekzekutimet jashtëgjyqësore ishin e vetmja mënyrë për të mposhtur FLN-në.
Lufta Algjeriane u diskutua më në fund gjerësisht nga media franceze, e cila e kishte injoruar temën sa më shumë që të ishte e mundur për dekada, por nuk u shfaq asnjë konsensus se si ta kujtohej më mirë lufta. Lufta Algjeriane mbetet një ngjarje e diskutueshme.
Deri më sot ka mbi 3,000 botime në frëngjisht mbi Luftën e Argjerisë, ende nuk ka asnjë vepër të prodhuar nga autorë francezë dhe algjerianë që bashkëpunojnë me njëri-tjetrin.
Shteti francez, e vendosi 19 marsin 1962, Marrëveshjen e Evianit, theksojnë se masakrat e harkive dhe rrëmbimi i pieds-noir-ëve ndodhën më vonë. Kjo u dëshmua nga krijimi i ligjit mbi kolonializmin nga Asambleja Kombëtare më 23 shkurt 2005, i cili pohoi se kolonializmi kishte qenë përgjithësisht “pozitiv”. Në të vërtetë, Lufta Algjeriane nuk është as subjekt i një kapitulli specifik në librin shkollor për terminalë. Askush nuk po u shpjegon studentëve se çfarë ka qenë kolonizimi. Ato i kanë penguar studentët të kuptojnë pse ndodhi dekolonizimi.
Njohja franceze e përdorimit historik të torturës, pasi e mohoi ose e minimizoi përdorimin e saj për 40 vjet, Franca më në fund e njohu historinë e saj të torturës, por nuk pati kurrë një shpallje transparente zyrtare për të. Kështu si shembull është Gjenerali Paul Aussaresses, i cili u dënua pas justifikimit të tij për përdorimin e torturës për “kërkim faljeje për krimet e luftës”.
Shteti fajtor francez tani pretendon se tortura ishte një devijim i keq, për shkak të kontekstit të luftës jashtëzakonisht të egër. “Tortura në Algjeri ishte gdhendur në aktin kolonial; është një ilustrim ‘normal’ i një sistemi jonormal”, shkruan Nicolas Bancel, Pascal Blanchard dhe Sandrine Lemaire, të cilët diskutuan fenomenin e “kopshteve zoologjike njerëzore”, therja me thithje tymi e shpellave Darha në vitin 1844 nga Aimable Pélissier deri te trazirat e vitit 1945 në Sétif, Guelma dhe Kherrata, represioni në Algjeri përdori të njëjtat metoda. Pas masakrave të Sétif, ndodhën trazira të tjera kundër pranisë evropiane në Guelma, Batna, Biskra dhe Kherrata që rezultuan në 103 vdekje midis pieds-noirs. Shtypja e trazirave zyrtarisht pa 1,500 vdekje të tjera, por N. Bancel, P. Blanchard dhe S. Lemaire vlerësojnë se numri është 8,000 vrasje.
Kjo vjen pas faktit se me shumë se 8 shtete brenda kontinentit me ngjyrë të Afrikës kanë shpallur pavarësinë nga varësia e tyre e mëparshme shumë shekullorë ose prej disa dekadash nga shteti kolonial pushtues europian me emrin Francë. Pas shumë protestave të njëpasnjëshme popullore të mbajtura nga populli algjerian, Franca perms makinacioneve të ndryshme politike dhe diplomatike, gjatë këtyre 5 viteve është munduar me të gjithë mënyrat të ruaj influencën ose kolonitë e saj në këtë continent, por sot në shekullin XXI (viti 2025) mbi 8 shtete kanë kërkuar dhe realizuar ëndrrën e tyre të pavarësisë së përhershme nga makina barbare e shtypjes dhe shfrytëzimit të pasurive të saj nëntokësore dhe sipërfaqsore, nga francezët, që kurrë nuk kanë kërkuar falje me pendesë, duke i lënë këto shtete me ngjyrë në varfëri tepër ekstreme.
Pavarësia nga Franca e 8 shtetëve, si: Mauritania, Senegali, Sudani Francez (Mali), Guinea Franceze (Guinea), Bregu i Fildishtë, Volta e Sipërme (Burkina Faso), Dahomei (Benin) dhe Nigeria
Afrika Perëndimore Franceze, ishte një federatë e tetë territoreve koloniale franceze në Afrikën Perëndimore, ku bënin pjesë shtetet e tilla, si: Mauritania, Senegali, Sudani Francez (Mali), Guinea Franceze (Guinea), Bregu i Fildishtë, Volta e Sipërme (Burkina Faso), Dahomei (Benin) dhe Nigeri.
Federata ekzistonte në vitet 1895-1958, ku kryeqyteti i saj ishte Saint-Louis në Senegal deri në vitin 1902, dhe pastaj Dakari deri në rënien e federatës në vitin 1960. Me një sipërfaqe prej 4,689,000 km2, Afrika Perëndimore Franceze ishte tetë herë më e madhe se Franca Metropolitane. Sikurse dihet nga harta gjeografike politike dhe administrative Afrika Ekuatoriale Franceze kishte një sipërfaqe shtesë prej 2,500,000 km2.
Deri pas Luftës së Dytë Botërore, pothuajse asnjë nga afrikanët (që jetonin në kolonitë e Francës) nuk ishte shtetas i Francës, por përkundrazi, ata ishin subjekte franceze, të cilëve u mungonin të drejtat para ligjit, të drejtat e pronësisë së pronës, të drejtat për të udhëtuar, për të mospajtuar ose për të votuar.
Këtu përjashtim bënin Katër Komunat e Senegalit: këto zona kishin qenë qytete të Kolonisë së vogël të Senegalit në vitin 1848 kur, me heqjen e skllavërisë nga Republika e Dytë Franceze, të gjithë banorëve të Francës iu dhanë të drejta të barabarta politike. Kushdo që ishte në gjendje të provonte se kishte lindur në këto qytete ishte ligjërisht francez. Ata mund të votonin në zgjedhjet parlamentare, të cilat më parë ishin dominuar nga banorët e bardhë dhe të racës së përzier të Senegalit.
Në vitin 1914, afrikani i parë, Blaise Diagne, u zgjodh si deputet për Senegalin në Parlamentin Francez. Në këmbim, ai premtoi të ndihmonte në rekrutimin e miliona afrikanëve për të luftuar në Luftën e Parë Botërore.
Ndërsa francezët ndiqnin rolin e tyre në luftën për Afrikën në vitet 1880-1890, ata pushtuan zona të mëdha të brendshme dhe në fillim i sunduan ato si pjesë të kolonisë së Senegalit ose si entitete të pavarura. Këto zona të pushtuara zakonisht qeveriseshin nga oficerë të Ushtrisë Franceze dhe quheshin “territore ushtarake”.
Në fund të viteve 1890, qeveria franceze filloi të frenonte zgjerimin territorial të “oficerëve të saj në terren” dhe i transferoi të gjitha territoret në perëndim të Gabonit një guvernatori të vetëm me seli në Senegal, i cili raportonte drejtpërdrejt te Ministri i Çështjeve Jashtë Vendit. Guvernatori i parë i përgjithshëm i Senegalit u emërua në vitin 1895 dhe në vitin 1904, territoret që ai mbikëqyri u quajtën zyrtarisht Afrika Perëndimore Franceze (AOF).
Gaboni më vonë do të bëhej selia e federatës së vet Afrika Ekuatoriale Franceze (AEF), e cila do të kufizohej me fqinjin e saj perëndimor në kufirin modern midis Nigerit dhe Çadit.
Franca hoqi skllavërinë në Afrikën Perëndimore Franceze. Ky proces ishte gradual. Skllavëria ishte zyrtarisht e paligjshme në të gjithë tokën franceze, përfshirë kolonitë e tyre që nga viti 1848, por ky ligj zbatohej vetëm për qytetarët francezë në territoret zyrtarisht nën ligjin francez, që do të thoshte se subjektet indigjene pa shtetësi franceze nuk ishin të detyruara t’i bindeshin. Në Afrikën Perëndimore Franceze në vitet 1903-1905, autoritetet franceze filluan të zbatonin ligje kundër skllavopronarëve indigjenë në territoret nën kontrollin francez për shkak të presionit nga abolicionistët francezë: ligjet kundër tregtisë së skllevërve u zbatuan dhe skllevërit e arratisur nuk u kthyen pronarëve të tyre.
Në vitin 1905, francezët hoqën zyrtarisht skllavërinë në pjesën më të madhe të Afrikës Perëndimore Franceze.
Pas rënies së Francës në qershor të vitit 1940 dhe dy betejave të Dakarit kundër Forcave të Lira Franceze në korrik dhe shtator të vitit 1940, autoritetet në Afrikën Perëndimore shpallën besnikëri ndaj regjimit të Vishisë, ashtu si edhe kolonia e Gabonit Francez në AEF. Gaboni ra në duart e Francës së Lirë pas Betejës së Gabonit në nëntor të vitit 1940, por Afrika Perëndimore mbeti nën kontrollin e Vishisë deri në zbarkimin e Aleatëve në Afrikën e Veriut në nëntor të vitit 1942.
Pas Luftës së Dytë Botërore, qeveria franceze filloi një proces të zgjerimit të të drejtave të kufizuara politike në kolonitë e saj. Në vitin 1945, Qeveria e Përkohshme Franceze i ndau dhjetë vende Afrikës Perëndimore Franceze në Asamblenë e re Kushtetuese të thirrur për të shkruar një Kushtetutë të re Franceze.
Kushtetuta e Republikës së Pestë Franceze e vitit 1958 ndryshoi përsëri strukturën e kolonive nga Unioni Francez në Komunitetin Francez. Çdo territor do të bëhej një “Protektorat”, me asamblenë konsultative të quajtur Asamble Kombëtare.
Të gjitha kolonitë përveç Guinesë votuan për të qëndruar në strukturën e re. Guineanët votuan me shumicë dërrmuese për pavarësi.
Në vitin 1960, një rishikim i mëtejshëm i kushtetutës franceze, i detyruar nga dështimi i Luftës Franceze të Indokinës dhe tensionet në Algjeri, u lejoi anëtarëve të Komunitetit Francez të ndryshonin në mënyrë të njëanshme kushtetutat e tyre.
Çdo koloni e Afrikës Perëndimore Franceze administrohej nga një Guvernator-Lejtnant, përgjegjës ndaj Guvernatorit të Përgjithshëm në Dakar.
Ismet M. Hasani, Suedi
Në vitin 1994, ai u emërua drejtor i shkollës fillore “Kongresi i Manastirit” në Gllamnik.
