



Nëse etika mund të përkufizohet si një lloj mënyre e studimit dhe e vlerësimit të sjelljeve njerëzore në dritën e parimeve morale, atëherë morali padyshim që mund të përkufizohet si një normë, rregull apo edhe parim i paravendosur nga ana e ndonjë shoqërie e komuniteti, që është pranuar pikërisht nga kjo shoqëri e komunitet. Në anën tjetër, sociologjikisht, etika mund të shquhet e identifikohet edhe si formë e superstrukturës ideore, si arti, kultura, morali, filozofia e religjioni. Ajo kryesisht trajton diskurset mbi të mirën dhe të keqen, si edhe, do të thosha, çështjen e subjektivizimit të njërës apo tjetrës kategori.
Pra, ku është kufiri dhe a ka ndonjë kufi social midis këtyre kategorive sociologjike? Në varësi prej kulturave, traditave dhe kushteve qytetëruese, ato merrnin edhe konotacione e prirje nga më të ndryshmet morale e sociale. Edhe në kohën tonë, ato kanë marrë dimensionet dhe specifikat e veta të kohës në të cilën manifestohen.
Aludimi im këtu është te periudha e tranzicionit. Tani, zakonisht në periudhën e tranzicionit, kur kalohet nga një ekonomi e kontrolluar në ekonomi të lirë, është e qartë që, përveç superstrukturës ekonomike dhe asaj ideore, të pësojë edhe ajo juridiko-politike. Themi kështu edhe për shkakun se aty ku targetohen sjelljet në politikë, targetohen në veçanti edhe raportet që “mbahen si produkte” ekskluzive nëpër partitë politike.
Detyrimisht, si pasojë e këtij procesi dhe zhvillimi tejet interesant e dinamik, është e kuptueshme dhe e logjikshme që të identifikohen edhe ca tipa specifikë të etikave sociale. Ndër këta tipa të etikës (si shkencë mbi moralin), që mendoj se i ka “testuar me sukses” për këto dy dekada të instalimit të demokracisë, skena politike kosovare janë:
1. Etika ndërgjegjësuese, ka të bëjë më shumë me pasojat sesa shkaqet e vendimmarrjes. Logjika dhe intenca e kësaj etike na thotë se vendimet gjithnjë merren në përputhje me kalkulimet e matura që mund t’i shkaktojnë pasojat.
EdheKosova ka nevojë për një president që buron nga drejtësia, jo nga pazaret partiake2. Etika nënshtruese, që ndryshe mund të emërtohet edhe si poltrone e vasale. Objekti i shtrirjes së këtij tipi, shumë prezent në skenat tona politike shqiptare, pothuajse në shumicën e rasteve edhe si ofertë politike, po edhe si tendencë sociale, ka të bëjë më shumë me krijimin e poltronëve apo vasalëve “oborrtarë” brenda partisë, sesa me krijimin e ndjenjës së inferioritetit ndaj miqve apo faktorëve ndërkombëtarë.
3. Etika konformiste, i adresohet më shumë pozicionimeve të atilla politike, ku tipi i politikanit injorant e mediokër, për të mbijetuar në ambiente armiqësie e konkurrence jolojale, në vend të parimeve morale, pastaj normave dhe rregullave të dobishme sociale në skenën politike, “aktivizon” dhe kultivon kryesisht sjellje dhe veprime të atilla që, në shumicën e rasteve, bien ndesh edhe me bindjet e tij personale. Por, që atij këto sjellje i shërbejnë vetëm si mjete mbijetese dhe qëndrese politike.
4. Etika e interesit, kalkulimi më i thjeshtë i këtij tipi është: “Ti mua lekët, unë ty shërbimin”. Zakonisht, në periudha konsolidimi institucional, ky lloj etike “shumëzohet” pa kontroll. Akti dhe fakti që kësaj faze emancipuese i mungojnë mekanizmat e kontrollit politik dhe atij social, e rrit dukshëm shkallën e probabilitetit të shfaqjes dhe manifestimit të tij në jetën e përditshme.
5. Etika klanore, në kulturën dhe etnopsikologjinë tonë sociale, e sidomos në atë politike, për këto dy dekada përvoje në ndërtimin e demokracisë, është dëshmuar se, përveç që nuk njeh kufi ideologjik, nuk njeh as kufi partiak, e as kufij politikë. Ky gjykim më së miri mund të ilustrohet me përvojat e “bashkëpunimit” të të gjitha koalicioneve të ndodhura midis partive politike kosovare. Ku u dëshmuan më të fuqishme klanet mbipartiake sesa organet formale të partive të mëdha politike.
EdheKur Kushtetuta rrezikon të bëhet peng i vetvetes?6. Etika ideologjiko-partiake, formalisht është dhe ka mbetur vetëm një sintagmë, do të thosha, më shumë folklorike sesa funksionale. Shkaku i vetëm i folklorizmit të tillë nuk qëndron edhe aq në parime, norma e standarde partiake, sesa në dilemat dhe (pa)përcaktimet ideologjike. Kjo etikë, që zakonisht, kur dëshirohet të kamuflohet një veprim apo gjest diplomatik, merret si një lloj “mbulese” formale, sa për të krijuar një “alibi” kontraverse dhe dezorientuese. “Alibi”, kjo që vlen si për kundërshtarët politikë, ashtu edhe për faktorët dhe miqtë ndërkombëtarë. Ndërkaq, ky tip etike, si mekanizëm mbrojtës, pothuajse gjithnjë kamuflimin ideologjik e përdor më shumë si pretekst sesa si shkas për të thithur beneficione dhe donacione të ndryshme.
7. Etika e bindjes, si diskurs publik, e obligon një politikan të ndërgjegjshëm që vendimet e veta t’i sjellë jo në bazë të parimit dhe obligimit të interesit praktik e pragmatik, por në bazë të përshtypjes dhe parimeve të drejtësisë. Ky tip etike vlen më së shumti për mobilizimin e masave të gjera për tema e agjenda kruciale politike e institucionale. Mirëpo, më së miri efektet e këtij tipi “testohen” kur kërcënohen, bie fjala, interesat kombëtare e shtetërore të vendit, por edhe kur vërtetohet se ato interesa shantazhohen politikisht apo ekonomikisht.






Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan
Kosova po kalon një nga periudhat më të vështira të jetës së saj institucionale. Pas tri palë zgjedhjesh të njëpasnjëshme, vendi ende nuk ka arritur të krijojë institucionet e plota dhe funksionale që i nevojiten një shteti demokratik. Përballë kësaj gjendjeje, pozita dhe opozita nuk kanë më luksin të sillen sikur problemi i Kosovës është thjesht një çështje kalkulimesh partiake.
Është jashtë çdo logjike që për kaq gjatë liderët politikë të mos arrijnë një marrëveshje për formimin e institucioneve. Kosova nuk mund të mbahet peng i egove personale, ambicieve partiake dhe interesave të grupeve të ngushta. Shteti është shumë më i madh se çdo parti dhe e ardhmja e tij është shumë më e rëndësishme se karriera e cilitdo lider.
Takimet e herëpashershme politike, që përfundojnë pa marrëveshje dhe pa asnjë rezultat konkret, nuk mund të paraqiten më si përpjekje serioze për zgjidhjen e krizës. Përkundrazi, ato po shndërrohen në një spektakël të lodhshëm e bajat politik, që ka humbur durimin e qytetarëve dhe po e dëmton rëndë imazhin e Kosovës.
Pozita duhet ta kuptojë se fitorja në zgjedhje nuk është licencë për ta mbajtur vendin në bllokadë. Opozita, ndërkaq, duhet ta kuptojë se kundërshtimi politik nuk nënkupton bllokimin e shtetit. Të dyja palët kanë përgjegjësi kushtetuese, politike dhe historike.
Kosova nuk ka nevojë për fitues e humbës në këtë krizë. Ajo ka nevojë për burrshtetasë që dinë të bëjnë kompromis kur interesi i shtetit e kërkon. Ka nevojë për liderë që janë në gjendje ta vendosin Kosovën mbi partinë, institucionet mbi interesin personal dhe të ardhmen e vendit mbi kalkulimet e radhës.
Prandaj, kjo është koha e fundit për një marrëveshje politike serioze. Duhet t’i jepet fund qeverisjes me ushtrues detyre në postet më të larta shtetërore dhe institucioneve të paplota. Kosova duhet të rikthehet sa më shpejt në normalitetin institucional, sepse çdo ditë e humbur prodhon kosto të reja politike, ekonomike dhe ndërkombëtare.
Historia do t’i gjykojë të gjithë. Jo vetëm për atë se çfarë fituan në zgjedhje, por edhe për atë se çfarë bënë kur shteti kishte nevojë për ta.
Kosova sot nuk kërkon liderë që dinë të fitojnë beteja partiake. Kërkon shtetarë që dinë ta shpëtojnë vendin nga ngërçi.
Pra, ju lider të nderuar dhe deputetë, që u ka zgjedhur populli të na përfaqësoni jepni fund këtij ngërçi politik të stërzgjatur, sepse e morët në qafë këtë popull dhe na bëtë gaz para botës!
Më 19 gusht 2026