Nga: Adem Lushaj, Deçan
Një udhëtim drejt arbëreshëve të Shën Mitrit – San Demetrio Corone
Nisja nga Deçani drejt San Demetrio Corone nuk ishte një udhëtim i zakonshëm. Ishte një rrugëtim drejt një pjese të historisë shqiptare që, përtej Adriatikut, ka ruajtur gjuhën, traditat dhe identitetin e të parëve.
Ekipi i RTV “Fontana”, i udhëhequr nga Zeqir Mehmetaj, së bashku me kameramanin e ri dhe premtues Rinor Haxhiaj, mori rrugën drejt Italisë në kuadër të një misioni kulturor. Në Prizren grupit iu bashkuan Ramiz Tafilaj, Salih Krasniqi, Njazi Tafilaj, Mehmet Mjeku, Safet Martinaj dhe diplomati Shaban Jashari.
Rruga ishte e gjatë, por çdo kilometër na afronte me një botë shqiptare të veçantë, të formuar larg trungut amë, por të lidhur me të përmes gjuhës, kujtesës dhe kulturës.
Matera – kur e kaluara bëhet identitet
Rrugëtimi drejt jugut të Italisë nuk mund të kalonte pa një ndalesë në Matera, qytetin e njohur për “Sassi di Matera” – banesat dhe lagjet e gdhendura në shkëmb, që e bëjnë atë një nga peizazhet urbane historike më të veçanta në Evropë.
Rrugicat, shtëpitë prej guri dhe peizazhi i pazakontë krijojnë përshtypjen se ke hyrë në një kohë tjetër. Mbi qytet ngrihet edhe Castello Tramontano, një tjetër dëshmi e historisë së tij të gjatë.
Dikur Matera njihej si “turpi i Italisë”, për shkak të varfërisë së thellë dhe kushteve të vështira në të cilat jetonin banorët e saj. Sot, e kaluara nuk është fshirë, por është ruajtur dhe kthyer në vlerë kulturore e turistike. Shtëpitë e dikurshme janë shndërruar në muze, hotele dhe hapësira kulturore, ndërsa në vitin 2019 Matera ishte Kryeqyteti Evropian i Kulturës.
Matera dëshmon se një e kaluar e dhimbshme, kur dokumentohet dhe ruhet me kujdes, mund të shndërrohet në identitet dhe burim zhvillimi.
Nga Matera drejt Shën Mitrit – takimi me arbëreshët
Në San Demetrio Corone – Shën Mitër – ndjenja e udhëtimit ndryshoi. Nuk ishim më thjesht vizitorë në një vend të huaj. Kishim mbërritur te një komunitet që, për më shumë se pesë shekuj, kishte ruajtur gjurmët e gjuhës dhe traditës shqiptare.
Delegacioni u prit nga kryetari i komunës, Ernesto Madeo, në një atmosferë të ngrohtë mikpritjeje. Por momenti që la mbresën më të madhe ishte gjuha.
“Mirë se erdhët, ne jemi arbëresh.” Pak fjalë, por me një histori të gjatë brenda tyre.
Shqipja e arbëreshëve ka ndryshuar në tingull dhe në forma gjatë shekujve, siç ndodh me çdo gjuhë që zhvillohet në një mjedis tjetër, por ajo vazhdon të mbartë një lidhje të fuqishme me origjinën. Pikërisht kjo e bën Arbërinë një pasuri të veçantë të botës shqiptare.
Në gjurmët e Jeronim De Radës
Vizita vijoi në Macchia Albanese, vendlindjen e Jeronim De Radës, një prej figurave më të rëndësishme të letërsisë dhe Rilindjes Kombëtare Shqiptare.
Shtëpia e tij, busti dhe kisha e fshatit krijonin një peizazh të gjallë kujtese. Aty historia nuk ishte vetëm në libra, por edhe në gurë, ndërtesa, emra dhe kujtesën e njerëzve.
Të qëndrosh në vendin ku jetoi dhe krijoi De Rada është një përvojë e veçantë. Ai ishte një nga zërat më të fuqishëm të Arbërisë dhe një figurë që përmes letërsisë e veprimtarisë së tij mbajti gjallë lidhjen shpirtërore e kulturore me Shqipërinë.
Për këtë arsye, ideja për shndërrimin e shtëpisë së tij në një shtëpi-muze merr një rëndësi që shkon përtej një projekti muzeal. Ajo do të mund të bëhej një hapësirë e gjallë e kujtesës, studimit dhe komunikimit kulturor.
Libri shqiptar në zemër të Arbërisë
Një nga momentet e veçanta të vizitës ishte promovimi i librave të shtëpisë botuese JALIFAT Publishing. Përveç botuesit Ramiz Tafilaj, në aktivitet morën pjesë edhe autorët Salih Krasniqi, Njazi Tafilaj dhe Adem Lushaj.
Për mua, ky takim kishte një domethënie të veçantë. Të prezantosh libra shqiptarë në një trevë ku shqipja është ruajtur brez pas brezi do të thotë të sjellësh librin te një pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë kulturore.
Libri ishte më shumë se objekt promovimi. Ai ishte një urë mes Kosovës, Shqipërisë dhe Arbërisë; një lidhje mes së kaluarës dhe së tashmes.
Gjatë ceremonisë, komunës iu dhuruan edhe libra të autorëve Jusuf Buxhovi, Besa Tafilaj dhe Korab Kastrati. Botimet iu shtuan fondit të bibliotekës lokale, duke krijuar një mundësi të re për njohjen me autorët dhe temat shqiptare.
Një mbrëmje mes shqiptarësh
Mbrëmja u mbyll me një darkë zyrtare të organizuar nga kryetari Ernesto Madeo. Në të morën pjesë edhe përfaqësues institucionalë nga Tirana, të kryesuar nga prefekti Shkëlqim Hajdari, si dhe drejtues komunash nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia.
Ishte një tryezë ku njerëz nga vende të ndryshme u bashkuan rreth një kujtese dhe një trashëgimie të përbashkët. Kultura, historia dhe bashkëpunimi institucional u ndërthurën natyrshëm në këtë takim.
Konventa Arbërore
Dita e dytë solli kulmin e udhëtimit – Konventën Arbërore. E organizuar nga Gazeta e Alpeve dhe Komuna e Shën Mitrit, ngjarja mblodhi qindra pjesëmarrës nga trojet shqiptare.
Në këtë kuadër u inaugurua edhe teatri arbëresh, një investim që i jep kësaj treve një hapësirë të re për kulturë dhe art. Për organizimin dhe atmosferën festive kontribuoi edhe SIGAL, me pronarin Avni Ponari.
Konventa dëshmoi se Arbëria nuk është vetëm një kapitull i historisë. Ajo vazhdon të jetë një realitet kulturor, ku gjuha, tradita dhe kujtesa ruhen e përcillen nga një brez te tjetri.
Një nga nismat më të rëndësishme të këtij udhëtimi ishte ideja për shndërrimin e shtëpisë së Jeronim De Radës në San Demetrio Corone në “shtëpi-muze”. Nisma, e ndërmarrë nga Shkëlqim Hajdari, Ramiz Tafilaj dhe Ernesto Madeo, synon të forcojë ruajtjen dhe promovimin e trashëgimisë kulturore shqiptare.
Një shtëpi-muze e De Radës do të mund të bëhej një qendër kujtese, studimi dhe komunikimi kulturor – një vend për brezat e rinj arbëreshë, për studiuesit dhe për shqiptarët nga të gjitha trojet.
Arbëria që udhëtoi me ne
Udhëtimi drejt Shën Mitrit përfundoi, por nuk u mbyll me kthimin tonë. Disa udhëtime nuk maten me kilometrat që përshkon, por me njerëzit që takon, historitë që dëgjon, librat që lë pas dhe urat që ndërton.
Arbëreshët na pritën me një shqipe të trashëguar ndër shekuj, me mikpritje dhe me kujtesë. Mbi të gjitha, na pritën si njerëz të së njëjtës familje kulturore.
Në mendje na mbeti ajo fjali e thjeshtë: “Mirë se erdhët, ne jemi arbëresh.”Në ato pak fjalë kishte histori, identitet, kujtesë dhe vazhdimësi.
Ne u larguam nga Shën Mitri, por Arbëria nuk mbeti pas. Ajo udhëtoi me ne – në libra, fotografi, kujtime dhe në premtimin për bashkëpunime të reja.
Një prej tyre është edhe ideja që shtëpia e Jeronim De Radës të shndërrohet në muze, një vend ku e kaluara jo vetëm të ruhet, por të vazhdojë të flasë me brezat e ardhshëm.
Përtej Adriatikut, Arbëria vazhdon të flasë shqip. Dhe detyra jonë është ta dëgjojmë, ta ruajmë dhe ta përcjellim atë zë.
