KUR KOSOVA FILLON TË SHITET ME ETIKETËN “HALLALL” !
A është “hallall” krejt Kosova?
Mitrovica e shqiptarëve apo Mitrovica e haxhillarëve?
Ka disa pyetje që fillojnë si shaka, por me kalimin e kohës rrezikojnë të bëhen pyetje serioze.
Për shembull:
A është “hallall” krejt Kosova?
Mjafton të bësh një xhiro nëpër rrugët e Mitrovicës — qytetit që dikur njihej për kulturën, arsimin, sportin, ekonominë dhe jetën e tij qytetare — për të vërejtur se, krahas shumëçkaje që ka mbetur nga ajo traditë, po shfaqet gjithnjë e më dukshëm edhe një panoramë tjetër.
Gra e vajza të mbuluara, edhe në moshë adoleshente; burra me mjekra dhe veshje të standardizuara sipas modeleve të Lindjes së Mesme; lokale që reklamojnë “hallallin” si identitet; biznese që, sipas përvojave të mia personale, duket se përshtatin edhe shërbimin apo orarin me kërkesa fetare.
Të besosh është e drejtë.
Të falesh është e drejtë.
Të agjërosh është e drejtë.
Por kur norma e besimit fillon të paraqitet si normë e hapësirës publike, atëherë kemi një çështje tjetër.
Sepse kur lokali mbyllet të premten në kohën e namazit, kur orari i punës duket se përputhet me faljen, kur qytetari pyet çfarë mund të blejë dhe përgjigjja është “këtë nuk e kemi se nuk është hallall”, pyetja nuk është më se kush shkon në xhami.
Pyetja është:
Kush po e përcakton atmosferën publike të qytetit?
Edhe unë kam pasur rastin ta provoj këtë “ekonomi hallalli”. Njëherë kërkova një birrë në një lokal ku e dija se nuk shërbehej. Kamarieri më tha se nuk kishin. E pyeta me humor:
“Ende s’keni marrë leje nga Erdogani?”
Qeshi.
Ndoshta sepse ishte shaka.
Por ndonjëherë një shaka bëhet më therëse kur realiteti fillon t’i ngjajë.
Madje edhe kafenë mund ta shpallim “turke”, ndërkohë që kokrrat mund të kenë ardhur nga Brazili apo Kostarika.
Kafeja mund të jetë importuar nga Amerika Latine, por identiteti i saj na del nga Anadolli.
Ironia është e vogël.
Problemi që fshihet pas saj nuk është.
Sepse një popull që ka gjuhën, historinë, kulturën dhe traditat e veta nuk ka pse ta importojë identitetin bashkë me paketimin.
Dhe këtu hyn edhe debati për atë që quhet Islam politik.
Jo çdo mysliman është islamist. Jo çdo haxhi është ideolog. Jo çdo grua me shami përfaqëson ndonjë projekt politik. Dhe do të ishte e padrejtë të vendoseshin të gjithë në një thes.
Por ekziston një debat publik në Kosovë rreth figurave dhe zërave që, sipas kritikëve të tyre, e shtyjnë fenë përtej sferës personale dhe drejt një modeli më të gjerë shoqëror e politik.
Në këtë debat janë përfshirë figura si Milazim Krasniqi, Kim Mehmeti, Fatmir Latifi , Mustafa Bajrami, Mazllum Mazllumi, Shefqet Krasniqi dhe të tjerë, secili me qëndrime, role dhe diskurse të ndryshme.
Kritika ndaj tyre duhet bërë mbi atë që kanë thënë e bërë publikisht, jo mbi etiketime të pakontrolluara.
Por pyetja mbetet:
Çfarë ndodh kur shqiptarin fillojnë ta matin më shumë me shkallën e devotshmërisë fetare sesa me gjuhën, kulturën, historinë dhe qytetarinë e tij?
Aty fillon shqetësimi.
Sepse pastaj mund të dëgjosh edhe interpretime që e paraqesin martesën brenda farefisnisë si “hallall”, gra që shkojnë në plazh të etiketohen me fjalor denigrues, mjekrën si shenjë të epërsisë morale dhe veshje të importuara nga kultura arabe si shenjë të një devotshmërie më të madhe.
Dhe këtu vjen ironia më e madhe:
Shqiptari që për shekuj ka pasur plis në kokë, rrezikon të marrë leksion se si duhet ta mbajë kokën nga dikush që ia ka sjellë modelin nga shkretëtira.
Plisi bëhet folklor.
Kapela e beduinit bëhet “identitet”.
Mjekra bëhet certifikatë devotshmërie.
Dhe haxhillëku, në disa raste, duket sikur po shndërrohet nga përvojë personale fetare në titull social.
Atëherë pyetja jonë e nëntitullit bëhet edhe më e drejtpërdrejtë:
Mitrovica e shqiptarëve apo Mitrovica e haxhillarëve?
Natyrisht, haxhiu është shqiptar dhe ka të drejtë të jetë haxhi.
Por Kosova nuk mund të bëhet haxhi vetëm sepse disa qytetarë kanë kryer Haxhin.
Kjo është pikërisht pika ku duhet të ndahet individi nga dukuria.
Në diasporë shohim edhe një paradoks tjetër.
Në emër të ruajtjes së identitetit shqiptar themelohen xhami e qendra kulturore islame me emërtime shqiptare. Ruajtja e gjuhës dhe kulturës në diasporë është e rëndësishme. Por pyetja është:
A po e ruajmë shqiptarinë përmes gjuhës, historisë, kulturës dhe traditës shqiptare, apo po e paketojmë shqiptarinë brenda një identiteti fetar?
Dhe pastaj vjen imazhi që na paraqesin të tjerët.
Miku im e ka ngritur këtë shqetësim për një poster të Ria Money Transfer në Zvicër, ku Kosova paraqitet përmes figurës së një gruaje të mbuluar. Nëse një kompani e tillë e redukton vizualisht Kosovën në një simbol të tillë, pyetja është legjitime:
A po na njeh bota për atë që jemi, apo për imazhin që kemi lejuar të ndërtohet për ne?
Kosova nuk është Afganistan.
Nuk është Gadishull Arabik.
Nuk është Turqi.
Dhe nuk ka pse të bëhet asnjëra prej tyre për të qenë vend ku myslimanët mund ta ushtrojnë lirisht fenë e tyre.
Kosova është shtet laik dhe liria fetare është e garantuar pikërisht brenda këtij rendi.
Prandaj kritika nuk duhet të jetë ndaj atij që falet, agjëron, shkon në xhami apo kryen Haxhin.
Kritika duhet të jetë ndaj çdo përpjekjeje për ta kthyer një interpretim fetar në normë të detyrueshme shoqërore, në standard të qytetarisë apo në masë të shqiptarisë.
Edhe institucionet fetare duhet të jenë pjesë e këtij debati.
BIK-u është institucion fetar, jo institucion shtetëror. Kosova është republikë laike, jo republikë “hallall”.
Prandaj nuk mjafton të thuhet:
“Secili ka të drejtë të besojë.”
Po. Ka të drejtë.
Por edhe tjetri ka të drejtë të jetojë pa u matur me standardin fetar të dikujt tjetër.
Liria fetare nuk do të thotë privilegj fetar mbi hapësirën publike.
Dhe këtu duhet të jemi të qartë:
Shqiptari nuk ka nevojë, as nuk mund të bëhet “hallall”, vetëm pse dikush mendon se kështu duhet të duket një mysliman.
Shqiptari nuk bëhet më shqiptar duke u bërë më arab, më turk apo më lindor.
Dhe po aq qartë:
Shqiptari i krishterë nuk bëhet më shqiptar duke u bërë “më katolik se Papa”.
Sepse shqiptaria nuk matet me shkallën e imitimit të një kulture tjetër fetare.
Mund të jesh mysliman shqiptar pa u bërë arab.
Mund të jesh katolik shqiptar pa u bërë italian.
Mund të jesh ortodoks shqiptar pa u bërë grek.
Feja mund të jetë besim; shqiptaria është identitet.
Kjo është pika ku duhet të mbrohet identiteti.
Sepse ne nuk jemi një popull pa histori që pret të marrë identitet nga një ideologji e importuar.
Kemi Dardaninë.
Kemi Ilirinë.
Kemi Arbërinë.
Kemi gjuhën shqipe.
Kemi Rilindjen.
Kemi traditën qytetare.
Kemi historinë e luftërave për liri.
Kemi shtetin modern.
Dhe kemi një Kushtetutë që e përcakton Kosovën si shtet laik.
Prandaj, para se dikush të na pyesë nëse Kosova është mjaftueshëm “hallall”, ndoshta duhet ta bëjmë pyetjen tonë:
A mos po e bëjmë aq “hallall” Kosovën, sa një ditë do të na duhet t’i kërkojmë leje edhe shqiptarisë për të hyrë brenda saj?
Dhe nëse vazhdon kjo logjikë, ndoshta një ditë do të hapet edhe një sportel i ri:
“Certifikatat e hallallit për qytetarë shqiptarë — kati i parë.”
Sepse shteti ka Kushtetutë.
Kombi ka histori.
Besimi ka vendin e vet.
Por as Kosova, as shqiptaria nuk kanë nevojë për vulë fetare.
