Shqiptarët në pasqyrën e historisë, politikës dhe moralit

Ne shqiptarët dëmin më të madh e kemi pësuar nga analfabetizmi i imponuar gjatë kohës së Perandorisë Osmane, sepse në çdo fazë të mëvonshme të zhvillimit tonë të përgjithshëm kemi hyrë si invalidë mendorë, lehtësisht të manipulueshëm, dhe në këtë mënyrë e kemi bërë çdo gabim të mundshëm që kushton shtrenjtë.

Megjithatë, ka popuj që nuk mashtrohen lehtë. Jo sepse janë më të mençur që nga lindja, por sepse janë edukuar të mos jenë naivë.

Ata kanë kaluar nëpër ferrin e historisë, sepse i kanë djegur duart në vetëgënjeshtra dhe vetëmashtrime, dhe më pas – me një vetëdije pothuajse kirurgjikale – kanë ndërtuar një sistem arsimor që i mëson brezat ta dallojnë të vërtetën nga propaganda, dritën nga errësira dhe realitetin nga iluzioni.

Ne shqiptarët, përkundrazi, shpesh jemi sjellë si një popull që e harron plagën sapo i ndalet gjakderdhja.

Dy shekuj pas rënies së Perandorisë Osmane dhe më shumë se një çerek shekulli pas dëbimit të okupatorit gjenocidal serb, ne ende nuk kemi bërë paqe me të vërtetën tonë historike.

Ne vazhdimisht e kemi shitur identitetin për privilegje të vogla, sepse e kemi këmbyer gjuhën me poste, dhe dinjitetin me rehati të përkohshme.

Dikur ia kemi shitur identitetin tonë kombëtar dhe fetar Perandorisë Osmane për disa grada vezirësh, edhe pse ajo na mohonte shkollimin në gjuhën tonë dhe na mbante në errësirën e analfabetizmit.

Më vonë, me ndihmën e Enver Hoxhës, Miladin Popoviçit dhe Svetozar Vukmanoviq-Tempos, ia kemi shitur identitetin tonë kombëtar edhe shtetit jugosllav, për disa kolltuqe ideologjike, edhe pse ai na trajtonte si trup të huaj – si një organ që nuk i përkiste organizmit ku na kishte futur me dhunën e përkrahur nga Enver Hoxha.

Kjo është tragjedia jonë: jo vetëm padrejtësia që na është bërë, por mbi të gjitha paaftësia jonë për të mësuar plotësisht prej saj.

Por historia, herë pas here, lodhet nga përsëritja dhe kërkon korrigjim.

Që nga 14 shkurti 2021, me ardhjen në pushtet të Albin Kurtit, në hapësirën politike shqiptare ka filluar të fryjë një erë më e freskët.

Nuk është thjesht një ndryshim pushteti, por një përplasje mes dy botëve:

Njëra e kalbur nga korrupsioni, pazaret dhe servilizmi, dhe tjetra që përpiqet të ngrihet mbi parime, dinjitet dhe përgjegjësi.

Por kjo frymë e re, në rrugën e saj drejt synimit, shpesh bën gabime aq amatore, saqë rrezikon të mbetet vetëm një puhizë kalimtare pranverore.

Kjo erë e re nuk është e këndshme për të gjithë. Përkundrazi – ajo irriton, djeg dhe shqetëson ata që për vite të tëra e kanë trajtuar shtetin si pronë private.

Sepse ata që e ndërtuan karrierën mbi marrëveshje të errëta dhe mbi një moral elastik, sot ndihen të zhveshur përballë publikut.

Dhe për këtë arsye reagojnë – jo me argumente, por me zhurmë.

Figurat e së kaluarës si Hashim Thaçi dhe Isa Mustafa nuk janë më vetëm individë politikë; ato janë simbole të një epoke ku pushteti ishte më shumë mjet për përfitim personal sesa përgjegjësi ndaj shtetit.

Ndërsa pasuesit e tyre, si Lumir Abdixhiku dhe Bedri Hamza, shpesh duken si jehonë e një mendësie që refuzon të vdesë.

Dhe pikërisht këtu qëndron beteja e vërtetë: jo mes individëve, por mes kujtesës dhe harresës.

Sepse një popull që nuk mëson nga historia, nuk është viktimë e saj – por bashkëpunëtor në përsëritjen e saj.

KËNDVËSHTRIMI HISTORIK – KUJTESA E CUNGUAR

Sjellja e përshkruar buron nga një histori e gjatë mbijetese nën sundime të huaja. Nga Perandoria Osmane, e deri te shpërbërja e Jugosllavisë, shqiptarët shpesh nuk kanë qenë subjekte aktive të historisë, por objekte të saj.

Shembuj konkretë: – Ndalimi i arsimit në gjuhën shqipe gjatë periudhës osmane → krijoi një elitë që përparonte në hierarkinë politike përmes lojalitetit ndaj pushtetit, jo ndaj kombit.

Në Jugosllavinë e Titos, avancimi politik shpesh kërkonte përshtatje me narrativën dominuese sllave.

Kjo prodhoi një kulturë historike ku mbijetesa shpesh vendosej mbi dinjitetin kolektiv.

KËNDVËSHTRIMI POLITIK – PUSHTETI SI PRIVILEGJ, JO SI PËRGJEGJËSI

Politika, në shumë raste, nuk u konceptua si shërbim ndaj publikut, por si instrument për përfitime personale.

Shembuj konkretë: – Elitat që përfitonin poste të larta në Perandorinë Osmane dhe në shtetin jugosllav.

Në periudhën e pasluftës, figurat si Hashim Thaçi dhe Isa Mustafa perceptohen nga kritikët si pjesë e një sistemi ku pushteti lidhet ngushtë me klientelizmin.

Në kontrast, ardhja në pushtet e Albin Kurtit shihet nga shumë intelektualë si përpjekje për ta kthyer politikën në parim dhe përgjegjësi.

KËNDVËSHTRIMI FILOZOFIK – KONFLIKTI MES PRAGMATIZMIT DHE IDEALIT

Në planin filozofik kemi një përplasje midis pragmatizmit të mbijetesës dhe etikës së dinjitetit, siç e formulon Immanuel Kant.

– Pragmatizmi: “Siguro pozitën dhe shpëto veten.”

– Ideali: “Ruaj identitetin, edhe me kosto.”

Shembull konkret: Zëvendësimi i gjuhës dhe identitetit për poste ishte një zgjedhje utilitariste që binte ndesh me parimet morale kantiane.

KËNDVËSHTRIMI PSIKOLOGJIK – TRAUMA DHE PËRSHTATJA

Një popull i shtypur për shekuj zhvillon mekanizma psikologjikë mbijetese: – konformizëm ndaj autoritetit

– frikë nga ndëshkimi

– pragmatizëm i theksuar

Shembull konkret: – Pranimi i rolit si “organ i huaj” në Jugosllavi ishte një strategji intuitive për ta shmangur represionin.

Pra jo një dobësi naive, por një formë e përshtatjes historike.

KËNDVËSHTRIMI SOCIOLOGJIK – NORMALIZIMI I DEVJIMIT

Kur një sjellje përsëritet për një kohë të gjatë, ajo shndërrohet në normë shoqërore.

Shembuj konkretë: – Punësimi përmes lidhjeve, jo përmes meritës

– Besnikëria ndaj individëve, jo ndaj institucioneve

Kjo krijon një realitet ku korrupsioni shpesh perceptohet si pjesë normale e jetës.

KËNDVËSHTRIMI ETIK – RELATIVIZIMI I SË DREJTËS

Në një ambient të tillë, standardet etike relativizohen: – “Nëse të gjithë e bëjnë, pse jo edhe unë?”

– “Më mirë i yni sesa i huaji”

Shembull konkret: – Justifikimi i elitave të korruptuara vetëm për shkak se ishin gjithmonë besnike ndaj përkatësisë kombëtare.

KËNDVËSHTRIMI MORAL – KONFLIKTI MES NDËRGJEGJES DHE INTERESIT

Në fund, gjithçka reduktohet në një konflikt moral: – ndërgjegjja kolektive që kërkon drejtësi

– interesi individual që kërkon përfitim

Shembuj konkretë: – Mbështetja e liderëve pavarësisht dyshimeve për korrupsion

– ose zgjedhja e vetëdijshme për ndryshim, edhe kur kjo ka kosto personale

PËRFUNDIMI – NJË DRAMË E PAPËRFUNDUAR

Sjellja e lartëpërshkruar nuk është rastësi. Ajo është produkt i: – një historie të gjatë nënshtrimi

– strukturave politike të deformuara

– traumave psikologjike

– dhe mungesës së një edukimi kritik të qëndrueshëm

Por ajo që po ndryshon sot është fakti se një pjesë e shoqërisë po përpiqet ta thyejë këtë cikël.

Dhe pikërisht këtu qëndron shpresa:

jo në pretendimin për të qenë viktimë,

por në vendimin për të mos qenë më bashkëpunëtor i së njëjtës histori.