Gjeneral Jankoviq, udhëheqësi i pushtimit të Kosovës menjëherë pasi u detyrua të tërhiqej pushtimit i Perandorisë Osmane. E ka udhëhequr masakrën e njohur të lumër dhe për “kontributin për Atdheun e tij Serbinë”, deri më 1999 Hani i Elezit, komuna e vogël e Kosovës në kufi me Shkupin, e ke ka mbajtur emrin Gjeneral Jankoviq.
Lirim Gashi, Prizren
(në shqip dhe serbisht)
Fundi i viteve tetëdhjetë nuk ishte thjesht një periudhë krize politike. Ishte çasti kur një pjesë e elitës nacionaliste serbe në Kosovë vendosi ta shndërronte frikën në ideologji, manipulimin në strategji politike dhe konfliktin në mjet për pushtet e përfitime.
Ndër figurat më të zëshme ishin Miroslav Šoljevići, Momçilo Trajkovići dhe një varg ideologësh, organizatorësh e agjitatorësh nacionalistë, të cilët, në vend që të kërkonin zgjidhje të arsyeshme, ushqyen histerinë kolektive, mitin e rrezikimit të përhershëm dhe mobilizimin etnik. Në këtë mënyrë, ata kontribuan në mënyrë vendimtare në krijimin e klimës politike që i hapi rrugë ngritjes së Slobodan Miloševićit dhe më pas shpërbërjes së përgjakshme të Jugosllavisë.
Veprimtaria e tyre nuk u kufizua vetëm në fjalime politike. Historia, feja dhe simbolet kombëtare u shndërruan në armë propagande. Bartja e eshtrave të princit Lazar nëpër trojet e banuara nga të gjitha kombet shtetformuese, u keqpërdor si një instrument i fuqishëm simbolik për të ndezur emocionet nacionaliste dhe për ta paraqitur konfliktin politik si një mision historik, madje pothuajse të shenjtë. Kur politika fillon të marshojë pas relikteve dhe miteve, arsyeja është zakonisht viktima e parë.
Më tragjikja është se shumë prej atyre që ndezën zjarrin e nacionalizmit nuk e paguan kurrë çmimin që e paguan njerëzit e zakonshëm. Luftërat morën dhjetëra mijëra jetë, miliona njerëz mbetën pa shtëpitë e tyre dhe breza të tërë u bënë peng të urrejtjes që u ushqye me vetëdije për vite me radhë. Ata që ndezin zjarrin e nacionalizmit rrallë digjen të parët; zakonisht digjen pikërisht popujt për të cilët pretendojnë se po luftojnë.
Prandaj historia nuk duhet t’i kujtojë ata si mbrojtës të popullit serb, por si pjesë të një politike që e keqpërdori po atë popull për interesa pushteti dhe ambicie politike, duke e shtyrë drejt izolimit, luftërave dhe një tragjedie, pasojat e së cilës i ndien ende sot i gjithë rajoni.
Nga këndvështrimi historik, ajo që ndodhi në fund të viteve tetëdhjetë nuk ishte një revoltë spontane e një populli të shtypur, por një proces politik i ndërtuar me kujdes, në të cilin mitet zëvendësuan sistematikisht faktet, emocionet e mposhtën arsyen dhe propaganda u bë më e rëndësishme se e vërteta.
Pas Memorandumit të Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU) të vitit 1986, në një pjesë të elitës politike dhe intelektuale serbe filloi të mbizotëronte gjithnjë e më shumë teza se serbët ishin viktima kolektive të historisë dhe se duhej të bashkoheshin rreth një projekti të ri kombëtar. Kjo retorikë nuk mbeti vetëm në qarqet akademike. Shumë shpejt ajo u përhap në rrugë, në media, në mitingje politike dhe në simbolikën fetare. Kosova u shndërrua në skenën qendrore të këtij projekti.
Pikërisht në këtë atmosferë vepruan Miroslav Šoljevići, Momçilo Trajkovići dhe aktivistë të tjerë nacionalistë lokalë, të cilët me paraqitjet e tyre publike dhe mobilizimin politik kontribuan në krijimin e bindjes se serbët ndodheshin përballë një rreziku të menjëhershëm ekzistencial. Në të njëjtën kohë, mediat shtetërore shpesh i paraqisnin incidente të veçuara si dëshmi të një persekutimi të përgjithshëm të serbëve, duke e shndërruar frikën në kapital politik.
Nga pikëpamja filozofike, çdo nacionalizëm që e ngre mitin mbi faktin dhe emocionin kolektiv mbi mendimin kritik bëhet i rrezikshëm para së gjithash për vetë shoqërinë që e përqafon. Kur një bashkësi politike pushon së verifikuari pretendimet dhe fillon të besojë vetëm atë që dëshiron të dëgjojë, hapet rruga për manipulim. Nga këndvështrimi epistemologjik, propaganda fillon ta zëvendësojë dijen, ndërsa dyshimi ndaj narrativave zyrtare shpallet tradhti.
Edhe mekanizmi psikologjik ishte sa i thjeshtë, aq edhe shkatërrues: prodhimi sistematik i frikës, i ndjenjës së poshtërimit dhe i rrezikimit kolektiv bëri që një numër i madh njerëzish të pranonin politika që në rrethana normale nuk do t’i kishin mbështetur kurrë. Frika u shndërrua në armën më të fuqishme politike, më të fortë se çdo argument racional.
Nga pikëpamja etike dhe morale, përgjegjësia e elitave politike nuk matet vetëm me veprimet e tyre, por edhe me pasojat që ato prodhojnë. Ata që zgjojnë urrejtjen midis popujve mbajnë përgjegjësi edhe për jetët e humbura si rezultat i politikave që kanë nxitur me vetëdije.
Ironia më e madhe historike është se çmimin e kësaj politike nuk e paguan vetëm shqiptarët, kroatët, boshnjakët dhe popujt e tjerë të ish-Jugosllavisë. Një çmim jashtëzakonisht të rëndë e paguan edhe vetë serbët. Dhjetëra mijëra familje humbën më të dashurit e tyre, qindra mijëra njerëz u detyruan të braktisnin shtëpitë, Serbia kaloi nëpër luftëra, izolim ndërkombëtar, kolaps ekonomik, sanksione, bombardime dhe një krizë të gjatë politike e morale. Edhe shumë serbë të Kosovës, në emër të të cilëve pretendohej se zhvillohej ajo politikë, përfunduan vetë refugjatë.
Ky është ndoshta mësimi më i madh i historisë: nacionalizmi pothuajse kurrë nuk i shkatërron vetëm ata kundër të cilëve drejtohet. Në fund ai shkatërron edhe shoqërinë që e ka krijuar dhe ushqyer. Ideologjitë që premtojnë rilindje kombëtare, por mbështeten mbi frikën, urrejtjen dhe mitet, pothuajse gjithmonë përfundojnë në tragjedi kombëtare.
Përballja me faktet historike nuk është akt tradhtie ndaj askujt; ajo është parakushti i vetëm për një paqe të qëndrueshme dhe garancia e vetme që brezat e ardhshëm të mos bien përsëri në kurthin e të njëjtave mashtrime dhe katastrofave historike.
Prandaj çdo njeri i arsyeshëm, i qytetëruar, human, i arsimuar dhe paqedashës – qoftë serb, shqiptar, kroat, boshnjak, hungarez, maqedonas apo malazez – duhet t’i mbështesë ata zëra të rrallë, por të çmuar në Serbi, që kanë guximin ta vendosin të vërtetën mbi mitet nacionaliste dhe drejtësinë mbi interesin politik.
Njerëz si Nikola Sandulovic, Nenad Çanak, Jovan Golubovic, Nataša Kandiq, Sonja Biserko dhe shumë të tjerë prej vitesh paralajmërojnë se asnjë popull nuk mund të ndërtojë një të ardhme me dinjitet pa u shkëputur nga politika e urrejtjes, dhunës dhe mohimit të krimeve. Mesazhet e tyre nuk janë kundër Serbisë, por kundër ideologjisë që i ka shkaktuar dëme të pallogaritshme si vetë Serbisë, ashtu edhe popujve fqinj.
Historia e ka dëshmuar tashmë se ku të çon prodhimi dhe madhërimi i pandërprerë i politikanëve si Slobodan Millosheviqi, Aleksandar Vuçiqi, Vojisllav Shesheli, Ivica Daçiqi, Zheljko Razhnjatoviq Arkani dhe të tjerëve të ngjashëm. Për sa kohë që modele të tilla paraqiten si patriotizëm, Serbia do të mbetet peng i së kaluarës së saj, në vend që të bëhet pjesë e barabartë e së ardhmes evropiane.
Forca e vërtetë e një populli nuk matet me numrin e atyre që bërtasin më fort, por me numrin e atyre që kanë guximin ta thonë të vërtetën pikërisht atëherë kur është më e vështirë.
KAKO JE SRPSKI NACIONALIZAM NA KOSOVU GURNUO I SRBE I NJIHOVE SUSEDE U NEOPISIVU TRAGEDIJU
Autor : Lirim Gashi
Kraj osamdesetih godina nije bio samo period političke krize. Bio je to trenutak kada je deo srpske nacionalističke elite na Kosovu odlučio da strah pretvori u ideologiju, manipulaciju u političku strategiju, a sukob u sredstvo za sticanje moći i koristi.
Među najglasnijim akterima bili su Miroslav Šolević, Momčilo Trajković i čitav niz nacionalističkih ideologa, organizatora i agitatora koji su, umesto da traže razumna rešenja, podsticali kolektivnu histeriju, mit o večitoj ugroženosti i etničku mobilizaciju. Time su značajno doprineli stvaranju političke atmosfere koja je otvorila put usponu Slobodana Miloševića i kasnijem krvavom raspadu Jugoslavije.
Njihovo delovanje nije se zaustavilo na političkim govorima. Istorija, vera i nacionalni simboli pretvoreni su u propagandno oružje. Prenošenje moštiju kneza Lazara širom srpskih krajeva korišćeno je kao snažno simboličko sredstvo za raspirivanje nacionalnih emocija i predstavljanje političkog sukoba kao istorijske i gotovo svete misije. Kada politika počne da maršira iza relikvija i mitova, razum obično prvi napušta pozornicu.
Najtragičnije je što mnogi od onih koji su raspirivali vatru nacionalizma nikada nisu platili cenu koju su platili obični ljudi. Ratovi su odneli desetine hiljada života, milioni su ostali bez svojih domova, a čitave generacije ostale su taoci mržnje koja je godinama planski podsticana. Oni koji pale požar nacionalizma retko prvi izgore – najčešće izgore upravo narodi za koje tvrde da ih brane.
Istorija zato ne bi trebalo da ih pamti kao zaštitnike srpskog naroda, već kao deo politike koja je taj isti narod zloupotrebila zarad vlasti i političkih interesa, gurajući ga u izolaciju, ratove i tragediju čije posledice ceo region oseća i dan danas.
Istorijski gledano, ono što se dogodilo krajem osamdesetih godina nije bila spontana pobuna obespravljenog naroda, već pažljivo konstruisan politički proces u kojem su mitovi sistematski zamenili činjenice, emocije potisnule razum, a propaganda postala važnija od istine.
Nakon Memoranduma SANU iz 1986. godine, u delu političke i intelektualne elite sve više je preovladavala teza da su Srbi kolektivne žrtve istorije i da im je potrebna nacionalna homogenizacija. Takva retorika nije ostala samo u akademskim raspravama. Vrlo brzo je preneta na ulice, u medije, na političke mitinge i u versku simboliku. Događaji na Kosovu postali su centralna pozornica tog projekta.
Upravo u toj atmosferi delovali su Miroslav Šolević, Momčilo Trajković i drugi lokalni nacionalistički aktivisti koji su svojim javnim nastupima i političkom mobilizacijom doprinosili stvaranju slike o neposrednoj egzistencijalnoj ugroženosti. Istovremeno, državni mediji su pojedinačne incidente često predstavljali kao dokaz navodnog opšteg progona Srba, čime je strah pretvaran u politički kapital.
Sa filozofskog stanovišta, svaki nacionalizam koji mit uzdiže iznad činjenica, a kolektivne emocije iznad kritičkog mišljenja, postaje opasan po sopstveno društvo. Kada politička zajednica prestane da proverava tvrdnje i počne da veruje samo onome što želi da čuje, otvara se prostor za manipulaciju. Epistemološki gledano, propaganda počinje da zamenjuje znanje, dok se sumnja u zvanične narative proglašava izdajom.
Psihološki mehanizam bio je podjednako jednostavan koliko i razoran: proizvodnja straha, osećaja poniženosti i kolektivne ugroženosti omogućila je da veliki broj ljudi prihvati politike koje u mirnim okolnostima nikada ne bi podržao. Strah je postao efikasnije političko sredstvo od svakog racionalnog argumenta.
Sa etičkog i moralnog stanovišta, odgovornost političkih elita ne meri se samo onim što su učinile, već i posledicama koje su njihove odluke proizvele. Oni koji bude mržnju među narodima snose odgovornost i za živote izgubljene zbog politike koju su svesno podsticali.
Najveća istorijska ironija jeste to što cenu takve politike nisu platili samo Albanci, Hrvati, Bošnjaci i drugi narodi bivše Jugoslavije. Visoku cenu platili su i sami Srbi. Desetine hiljada porodica izgubile su svoje najbliže, stotine hiljada ljudi napustile su svoje domove, Srbija je prošla kroz ratove, međunarodnu izolaciju, ekonomski slom, sankcije, bombardovanje i dugotrajnu političku i moralnu krizu. Mnogi Srbi sa Kosova, u čije ime se navodno vodila ta politika, na kraju su i sami postali izbeglice.
To je možda i najveća istorijska pouka: nacionalizam gotovo nikada ne uništava samo one protiv kojih je usmeren. Na kraju razara i društvo koje ga je proizvelo. Ideologije koje obećavaju nacionalni preporod, a počivaju na strahu, mržnji i mitovima, gotovo uvek završavaju nacionalnom tragedijom. Zbog toga je suočavanje sa činjenicama preduslov svakog trajnog mira i jedini način da buduće generacije ne ponove iste istorijske greške.
Zato svaki razuman, civilizovan, human, obrazovan i miroljubiv čovek — bio on Srbin, Albanac, Hrvat, Bošnjak, Mađar, Makedonac ili Crnogorac — treba da podrži one retke, ali dragocene glasove u Srbiji koji imaju hrabrosti da istinu stave ispred nacionalističkih mitova, a pravdu ispred političke koristi.
Ljudi poput Nikola Sandulovica, Nenada Čanka, Jovan Golubovica, Nataše Kandić i Sonja Biserko, i mnoge druge istaknute ličnosti, godinama upozoravaju da nijedan narod ne može graditi dostojanstvenu budućnost ako ne raskrsti sa politikom mržnje, nasilja i poricanja zločina. Njihove poruke nisu usmerene protiv Srbije, već protiv ideologije koja je i Srbiji i njenim susedima nanela nesagledivu štetu.
Istorija je već pokazala kuda vodi neprekidno stvaranje i veličanje političara poput Slobodana Miloševića, Aleksandra Vučića, Vojislava Šešelja, Ivice Dačića, Željka Ražnatovića Arkana i njima sličnih. Dok god se takvi obrasci predstavljaju kao patriotizam, Srbija će ostajati talac sopstvene prošlosti umesto da postane ravnopravan deo evropske budućnosti.
Istinska snaga jednog naroda ne meri se brojem onih koji viču najglasnije, već brojem onih koji imaju hrabrosti da izgovore istinu kada je to najteže.
