Wolfgang Rosenberg (1915–2007), ekonomist, akademik, jurist dhe intelektual nga Zelanda e Re.
Nga Aurenc Bebja*, Francë – 26 Shtator 2026
Gazeta neozelandeze “The Press” ka botuar, të premten e 17 gushtit 1984, në faqen n°12, një shkrim të gazetarit Garry James Arthur kushtuar Shqipërisë së izoluar komuniste. Artikulli mbështetet në dëshmitë dhe përshtypjet e ekonomistit neozelandez Wolfgang Rosenberg, i cili e kishte vizituar Shqipërinë për herë të dytë, pas një intervali prej 12 vitesh. Rosenberg-u vë në dukje veçanërisht vetëmbështetjen ekonomike të vendit, zhvillimin industrial e bujqësor, standardin e jetesës dhe izolimin e tij ndërkombëtar. Aurenc Bebja e sjell këtë dëshmi të rrallë të shtypit neozelandez të vitit 1984 për lexuesin shqiptar, përmes blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”.
Shqipëria : Një vend i vogël dhe i çuditshëm, por që ia del të jetojë me mundësitë e veta
Burimi : The Press, e premte, 17 gusht 1984, faqe n°12.
Nga Garry Arthur
Shteti i vogël ballkanik i Shqipërisë është disi objekt shakaje në forumet e botës, por, sipas ekonomistit nga Christchurch-i, Wolfgang Rosenberg, ai ka një arritje mbresëlënëse: ka treguar se një vend i vogël mund të mbajë një ekonomi që mbështetet, në një masë të madhe, te vetëmbështetja.
Zoti Rosenberg e vizitoi Shqipërinë në vitin 1972, kur po organizonte një kurs mbi socializmin në Universitetin e Canterbury-t. Tani sapo është kthyer përsëri për të parë se si kanë përparuar gjërat gjatë 12 viteve të ndërmjetme.
Ajo që e interesoi veçanërisht ishte suksesi i politikës ekonomike jashtëzakonisht të pavarur të Shqipërisë. Kushtetuta ndalonte investimet e huaja nga bizneset ose marrjen e kredive financiare nga shtetet kapitaliste apo “revizioniste” — kategori në të cilën, sipas këndvështrimit shqiptar, përfshiheshin Bashkimi Sovjetik, Jugosllavia dhe Kina, të gjitha vende që më parë kishin qenë aleate të afërta të Shqipërisë.
Zoti Rosenberg thotë se Shqipëria arrin të paguajë të gjitha importet me të ardhurat nga eksportet dhe se është i vetmi vend në Evropë pa borxhe ndërkombëtare. Këto arritje e interesojnë atë për shkak të bindjes së tij të fortë — një pikëpamje që, sipas tij, është në pakicë mes ekonomistëve — se Zelanda e Re mund t’i zgjidhë problemet e saj ekonomike vetëm duke vendosur kontrolle të përzgjedhura mbi importet dhe duke u përpjekur të jetojë brenda të ardhurave të veta.
“Shqipëria dikur ishte vendi më i varfër në Evropë”, thotë ai, “por ata janë ngritur vetë. Tani kanë një ndjenjë të madhe çlirimi, në kuptimin kombëtar.
Është krejt e admirueshme dhe e mahnitshme që një vend kaq i vogël si ky, me një popullsi prej 2,75 milionë banorësh, mund të qëndrojë në këmbët e veta, të mbështetet te vetja dhe të kujdeset për të vetat.
Unë interesohem për zhvillimin e vendeve të varfra dhe për çrrënjosjen e varfërisë, dhe ata kanë treguar se kjo është e mundur. Nuk ka papunësi dhe ekziston sigurim shoqëror për të gjithë — shëndetësi dhe arsim falas.”
Zoti Rosenberg vuri re një rritje të madhe industriale që nga vizita e tij e fundit. Fermat që dikur ishin primitive tani kanë një numër të madh pajisjesh mekanike.
Mësimi i një gjuhe të huaj është i detyrueshëm në shkolla dhe njerëzit dukeshin “jashtëzakonisht të veshur mirë, të drejtë në qëndrim dhe të gëzuar” në një vend që dikur ishte i rënduar nga varfëria dhe sëmundjet.
“Kjo tregon se socializmi, si formë zhvillimi për vendet e pazhvilluara, ka dëshmuar se është më i suksesshëm se format e tjera”, thotë zoti Rosenberg. “Kjo është ajo që doja të studioja, sepse jam i interesuar për këtë çështje.”
Ai interesohet gjithashtu për qëndrimin e pavarur të Shqipërisë — deri në çfarë mase një vend mund të qëndrojë në këmbët e veta pa u dominuar nga të tjerët.
“Transnacionalizmi (sjellja globale e konglomerateve të mëdha) është një çështje që po shkakton shqetësim të madh në botë në ditët e sotme”, thotë ai. “E shihni këtë në Kinë, ku ata kanë konsideruar se duhet të bëjnë sakrifica të mëdha ndaj transnacionalizmit. Shqiptarët mendojnë se kjo është një formë tradhtie ndaj idealeve të tyre dhe nuk mund ta kuptojnë se si Kina ka ndryshuar për t’u bërë pjesë e ekonomisë botërore transnacionale.”
Zoti Rosenberg thotë se bujqësia shqiptare është e vetëmbështetur.
“Pa këtë, asnjë vetëmbështetje nuk mund të ketë sukses”, thotë ai. “Është një rregull i përgjithshëm ekonomik: bujqësia është baza, ndërsa industria është faktori udhëheqës.
Shqiptarët kanë zbuluar se kanë qenë në gjendje të arrijnë një pavarësi të madhe ekonomike duke zhvilluar industrinë e tyre dhe duke pasur një bujqësi të vetëmbështetur. Eksportet industriale janë të mjaftueshme për të paguar importet. Nuk ka borxhe, kështu që të gjitha të ardhurat nga valuta e huaj janë në dispozicion për blerjen e importeve.”
Shqipëria është e pasur me minerale si kromi, bakri dhe hekuri, ndërsa 65 për qind e eksporteve të saj janë produkte të përpunuara — nga 40 për qind që ishin në vitet 1960.
“Ata kanë elektrifikuar të gjithë vendin dhe po eksportojnë energji elektrike në Jugosllavi. Gjithçka po rritet.”
Për Wolfgang Rosenberg-un, ky sukses tregon se, mbi bazën e bashkëpunimit brenda ekonomisë, një vend mund të arrijë shumë më tepër sesa duke u mbështetur te të tjerët — “veçanërisht nëse nuk importon më shumë nga sa eksporton”.
“Por duhet të kuptoni se ata kanë një shkallë kohezioni që buron nga nacionalizmi i tyre, pas 3000 vjetësh përpjekjesh, gjë që ne nuk e kemi. Një ekonomi mund të menaxhohet vetëm nëse njerëzit pranojnë të menaxhohen.
Në Zelandën e Re, edhe ne ia dilnim me mundësitë tona deri në vitin 1969 dhe ishim në gjendje të balanconim llogaritë tona, të krijonim industri dhe të kishim punësim të plotë. Tani, gjithnjë e më shumë, duhet t’u paguajmë të huajve për privilegjin e të qenit këtu.”
Që prej kthimit të zotit Rosenberg nga Shqipëria, i vetmi zhvillim atje që ka bërë bujë në lajme ka qenë arratisja e dy shqiptarëve, të cilët notuan drejt detit Adriatik dhe u morën në bord nga një anije.
Nëse Shqipëria është një parajsë e tillë, pse njerëzit marrin masa kaq të dëshpëruara për t’u larguar dhe pse qeveria i mban njerëzit e saj të mbyllur brenda kufijve?
“Çështja e migrimit është një nga vështirësitë në të gjitha vendet socialiste”, thotë zoti Rosenberg. “Të gjitha ato janë kundër si imigrimit, ashtu edhe emigrimit.”
“Në rastin e imigrimit, kjo lidhet kryesisht me problemin e integrimit të njerëzve nga forca të huaja të punës dhe ekonomi të huaja. Këtë mund ta kuptoj.
Në rastin e emigrimit, ata i kushtojnë shumë rëndësi arsimimit të kuadrove të tyre — shtresës drejtuese të intelektualëve dhe menaxherëve në fushat profesionale, teknike dhe politike. Në të njëjtën kohë, nuk duan t’u paguajnë paga shumë të larta, sepse kjo do të prishte të gjithë sistemin. Ata nuk marrin kurrë paga aq të larta sa njerëzit në Perëndim.
Prandaj, prirja është që këto kuadro të preferojnë punësimin në Perëndim — ashtu si 5000 teknikët e kompjuterëve, për të cilët Britania ka aktualisht mungesë, preferojnë pagat më të larta në Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar nuk mund të përparojë në këtë fushë.
Meqenëse vendet socialiste duan të përparojnë dhe nuk duan që kuadrot e tyre të largohen, ato vendosin kufizime të përgjithshme mbi emigrimin. Kjo shkakton njëfarë pakënaqësie në secilin prej këtyre vendeve. Kur dikush arrin më në fund të arratiset, ngjarja merr gjithmonë një vëmendje të madhe. Kjo nuk pasqyron tirani, por më tepër një vështirësi të veçantë të sistemeve socialiste.”
Ai shton se emigrimi nga Gjermania Lindore është një rast i ndryshëm, sepse Kushtetuta e Gjermanisë Perëndimore u jepte shtetësinë e Gjermanisë Perëndimore të gjithë gjermanolindorëve dhe atyre u ofroheshin stimuj të mëdhenj për t’u vendosur atje.
Zoti Rosenberg thotë se e kishte të vështirë të vlerësonte standardin absolut të jetesës në Shqipëri, kryesisht sepse 63 për qind e njerëzve ende jetojnë në fshatra dhe jeta e tyre nuk mund të krahasohet me jetën në qytet.
Fermat ishin kolektivizuar me sukses dhe Shqipëria tashmë ishte e vetë-mjaftueshme për drithërat e bukës dhe kishte nisur kultivimin e pambukut.
“Është një vend shumë i thjeshtë, jo si Zvicra apo Gjermania Perëndimore. Në zonat greqishtfolëse në jug, ende udhëtojnë me gomarë.
Strehimi është shumë i lirë, por ka mungesë banesash për shkak të rritjes së popullsisë. Ata kanë lindshmërinë më të lartë në Evropë — një politikë e qëllimshme për të populluar të gjithë vendin, sepse ndihen të kërcënuar.
Nuk kanë makina, por përdorin biçikleta dhe gomerë. Ekziston një sistem i mirë transporti publik, megjithëse autobusët janë mjaft të vjetër.
Do të thosha se standardi i tyre i jetesës është më i lartë se në Jugosllavi dhe Greqi. Nuk ka varfëri — ekziston një standard i njëtrajtshëm jetese.
Morali i tyre është shumë puritan: nuk ka klube nate apo kabare, por ka shumë lokale të vogla ku hahet. Jeta në Shqipëri përqendrohet te familja. Nëse nuk do të kishe familje, nuk do të ishte një jetë shumë interesante.”
Sipas ligjit shqiptar, pagat minimale duhet të jenë jo më pak se një e treta e pagave maksimale. Zoti Rosenberg thotë se raporti në vende të tjera komuniste, si Bashkimi Sovjetik, mund të jetë më afër një me dhjetë.
Shqipëria dhe Koreja e Veriut janë dy vendet komuniste që theksojnë stimujt ideologjikë më shumë sesa ata materialë dhe, rrjedhimisht, shton ai, pagat dhe çmimet janë të qëndrueshme dhe taksat mund të hiqen. Rritja e produktivitetit rishpërndahet në formën e çmimeve më të ulëta ose të më shumë shërbimeve sociale.
Megjithatë, ai vëren se shqiptarët mund t’i rrisin të ardhurat e tyre, siç kishte bërë edhe udhërrëfyesi i tij, duke pasur më shumë se një punë. Udhërrëfyesi i tij ishte pedagog universiteti që po kalonte një pushim pune.
Udhëheqja komuniste e Shqipërisë e shpalli vendin shtetin e parë ateist në botë në vitin 1967, duke mbyllur të gjitha xhamitë dhe kishat dhe duke krijuar përshtypjen se, me një të rënë të lapsit, kishte zgjidhur çështjen fetare që kishte mbajtur disa vende të tjera në një gjendje konflikti të brendshëm.
Shqipëria ishte kryesisht myslimane, trashëgimi e shekujve të sundimit turk. Banorët e veriut ishin kryesisht katolikë, ndërsa ata të jugut ishin ortodoksë grekë.
Enver Hoxha, udhëheqësi i Shqipërisë, është një nga themeluesit e paktë të mbijetuar të një shteti komunist. Ai ende admirohet, thotë zoti Rosenberg, por nuk është aq i pranishëm sa ishte gjatë kulmit të aleancës së Shqipërisë me Kinën, kur ekzistonte një kult i Hoxhës që i ngjante kultit të Maos në Kinë.
Shqipëria u shkëput nga Kina në kohën e vizitës së presidentit Nixon në Pekin, duke menduar se Kina kishte tradhtuar parimet e marksizëm-leninizmit, ashtu siç ishte shkëputur më herët nga Bashkimi Sovjetik për shkak të pushtimit rus të Çekosllovakisë.
Hoxha vazhdonte ta nderonte Stalinin dhe Shqipëria ishte i vetmi vend në botë ku ende mund të shiheshin statuja të udhëheqësit rus.
Përveçse është një shembull i një ekonomie që mbështetet kryesisht te vetja, Shqipëria, sipas mendimit të zotit Rosenberg, është edhe një destinacion turistik i pakrahasueshëm.
Megjithatë, nuk është e lehtë të shkosh atje. Nuk ka hekurudhë që të çon në Shqipëri dhe e vetmja mundësi për të mbërritur me avion janë dy fluturimet në javë nga Italia.
Diku tjetër, thotë zoti Rosenberg, presioni i turizmit e ka zhveshur udhëtimin nga romantizmi, por jo në Shqipëri, ku turizmi kishte qenë shumë i kufizuar.
Ashtu si Zelanda e Re, Shqipëria ka një shumëllojshmëri tiparesh gjeografike — male të thepisura, liqene dhe plazhe — të gjitha në një hapësirë të vogël. Ajo është gjithashtu e pasur me histori, që nga Iliria e lashtë.
Këto mijëvjeçarë historie, të karakterizuar nga pushtimet dhe sundimi i romakëve, turqve, italianëve dhe gjermanëve, e kishin bërë Shqipërinë vendin më dyshues dhe, si pasojë, më pak të njohur të Evropës moderne.
- Aurenc Bebja, Francë. (Blogu © Dars (Klos), Mat – Albania), https://www.darsiani.com/la-gazette/the-press-shqiperia-e-vitit-1984-ne-vezhgimet-e-ekonomistit-neozelandez-wolfgang-rosenberg/.
