Ka ndërruar jetë poeti dhe profesori universitar, Xhevdet Bajraj.
Për kalimin në amshim të poetit nga Rahoveci, ka njoftuar vëllai i tij, Fadil Bajraj
Xhevdet Bajraj ishte poet dhe përkthyes.
Në Meksiko Siti (Meksikë) jetonte nga viti 1999, ku shkoi me bursën e Parlamentit Ndërkombëtar të Shkrimtarëve.
Kishte nënshtetësi Meksikane dhe nga viti 2002 punonte si profesor në Akademinë e Krijimtarisë Letrare në Universidad Autónoma de la Ciudad de México (UACM), ku ligjëronte disa lëndë mbi poezinë. Që nga viti 2016 mirrte bursë nga Sistemi Kombëtar i Krijimtarisë Artistike (meksikane).
***
Paradigmë e njeriut që ndien, sheh e flet me zemër
Rreth librit ‘Burri që lozte me engjëjt’, të Xhevdet Bajrajt
Nga: Zyrafete Ramadani-Shala
Te “Burri që lozte me engjëjt” zbulohet një univers i ngjashëm me fëmijërinë e njerëzimit, ku protagonisti shfaqet si paradigmë e njeriut që ndjen, sheh e flet me zemër, që jeton në harmoni të plotë me natyrën dhe që përjeton dhimbjet, por edhe mrekullitë e saj. Sado që i privuar nga mundësia e të folurit dhe të dëgjuarit, sado që nga të tjerët konsiderohet me mangësi, burri që lozte me engjëjt shfaqet si një version më i avancuar i njeriut; ai nuk arrinte të fliste gjuhën e bashkëvendësve, por e kuptonte gjuhën universale të njerëzimit, për më tepër ai arrinte të kuptonte edhe gjuhën e krijesave të tjera, lisave, pemëve, luleve e kafshëve që ishin pjesë e botës së tij. Mbi këtë aftësi të të kuptuarit ndërtohen edhe marrëdhëniet e tij specifike me çdo qenie. Shurdhmemecit vërtet“zogu ia hëngri fjalët”, por ia dhuroi krahët që të fluturojë përtej peizazhit të populluar me njerëz që flasin; ai vërtet ishte një lumë që nuk e dëgjoi kurrë gurgullimën e vet, por në zemrën e tij kishte aq shumë dashuri, sikur aty të ishte ulur vetë Zoti. Ai nuk i dëgjonte uratat e as mallkimet e njerëzve, por i kuptonte ndjenjat që u dilnin nga zemrat, pavarësisht nga ngjyra që kishin ato. Poeti Bajraj krijon alteregon e tij përmes këtij personazhi unik, brenda gjeografisë shpirtërore të të cilit ruhen të gjitha virtytet që njeriu posedonte përpara se të shpërfytyrohej në trajtën e tanishme.
Liria njerëzore e protagonistit që endet nëpër fushëbetejën e jetës, padyshim se është një nga segmentet që autori trajton me kujdes brenda kësaj poeme. Përndryshe, liria njerëzore është një preokupim i kamotshëm i krijimtarisë së Xhevdet Bajrajt, krahas keqinterpretimit dhe tejkalimit të kufijve të saj. Mirëpo, kësaj radhe, te “Burri që lozte me engjëj” autori na ofron modelin e njeriut që jeton brenda një lirie të virgjër, i paprekur nga doktrinat, i paprekur nga historia, nga makutëria, nga tundimi për të uzurpuar, shtytja për urrejtje, nevoja për t’u fshehur pas maskave, ngarendja për të bërë emër, i çliruar nga të gjitha këto vese, personazhi i Xhevdet Bajrajt ngjan si njeri që vjen nga një epokë tjetër, që ndjek rrjedhën e kohës, viteve, stinëve pa kërkuar asgjë më shumë, pa trazuar askënd, por përkundrazi, duke ofruar sa më tepër që arrin brenda mundësive të tij. Është trajta e njeriut të padjallëzuar që, brenda realitetit në të cilin rropatemi për të mbijetuar, vjen dhe na përkujton diçka të largët, diçka që kemi humbur shumë shekuj më parë, esencën e njerëzores. Duke e ngatërruar mirëqenien me të jetuarit e kërmijve, për qejf të vet, mbase është i vështirë identifikimi i shumëkujt me protagonistin e Bajrajt, por pavarësisht nga ky fakt, me personazhin e poemës “Burri që lozte me engjëj” autori e ka pasuruar letërsinë bashkëkohore shqipe dhe na ka ofruar një rrëfim të pasur emocional që është unik në llojin e tij.
Në shkrimet kritike të publikuara pas botimit të këtij libri dhe pas shpërblimit të tij, shpesh i është dhënë rëndësi lidhshmërisë që ka protagonisti i këtij libri me personazhin real nga i cili autori është frymëzuar për këtë krijim. Megjithatë, qasjet e kësaj natyre jo vetëm që e kufizojnë dhe e ngushtojnë vlerën estetike e letrare të këtij libri, por edhe e dezorientojnë lexuesin, duke i vendosur barriera drejt arritjes në esencën e poemës; më tepër se dedikim për një njeri të afërt, ky libër është një himn për njeriun, për jetën dhe për lirinë, është një universalizim i dhimbjeve të NJERIUT nga goditjet që i jep realiteti. Si i tillë, ai na ofron një version të përkryer të të jetuarit në një botë ideale, pa djallëzi, pa zë, pa fjalë që vrasin, por me lëvizje që sinkretizohen me zërin e natyrës, me zërin e dashurisë. Është mbresëlënës fakti që në të njëjtën kohë, Xhevdet Bajraj ka shkruar dhe botuar edhe libra të tjerë, “Kafe me nënën” (2020), “Me zemër në qese najloni” (2021) dhe sipas pohimeve të tij, ka dorëzuar për shtyp edhe librin tjetër “Unaza e Saturnit” me poezi të dashurisë. Pavarësisht që autori ka punuar njëkohësisht në të gjitha këto vëllime, secili prej tyre ka identitetin dhe origjinalitetin e vet; asnjëri nuk ngjan me tjetrin, që do të thotë se poeti Xhevdet Bajraj duke i perfeksionuar dhe mbizotëruar teknikat e krijimit, arrin që intuitivisht t’i përzgjedh ato konform temës dhe lëndës që do të trajtojë. Në veprat e tij të deritanishme Xhevdet Bajraj përveç që në vazhdimësi ngre zërin e tij kundër devijimeve morale dhe stërkeqjes së lirisë, ai huazon edhe zërin e të gjitha kategorive të popullatës, të cilëve ingranazhet e shoqërisë u kanë pamundësuar pjesëmarrjen në mëkimin e shtetit foshnjë. Mirëpo, kësaj radhe, Bajraj shkon edhe më tej, duke i dhënë zë edhe njeriut të pagojë, ai sugjeron një realitet të ri, një qasje të re ndaj jetës, që është mbase i vetmi shteg për të shpëtuar brezat e ardhshëm nga degradimi dhe shpërfytyrimi i llojit tonë. “Burri që lozte me engjëj” duhet të lexohet jo vetëm nga lexuesit elitarë, por nga të gjithë ata që dinë të lexojnë, sepse me gjuhën e tij të thjeshtë dhe me figuracionin mjeshtëror, por të natyrshëm, ai u ofrohet të gjitha moshave dhe të gjitha llojeve të lexuesve.
***
Bajraj: Poezia, para se të jetë komunikim me lexuesin, është komunikim me vetë autorin
Intervistë me poetin Xhevdet Bajraj, i shpërblyer nga Ministria e Kulturës me çmimin për poezi ‘Ali Podrimja’ për përmbledhjen “Burri që lozte me engjëjt”
Xhevdet Bajraj, poet, përkthyes, botoi librin e parë, ‘‘Emblema e Vdekjes’’, më 1993, (libri u shpërblye me çmimin për librin më të mirë të poezisë, nga Shoqata e Shkrimtarëve të Kosovës.
Krijimtaria e tij në vijim është vlerësuar me çmime të ndryshme. Në vitin 2000 mori çmimin e Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës, Çmimi Ndërkombëtar i Goliardos për Poezi në vitin 2004, çmimim për dramën më të mirë origjinale të shkruar në gjuhën shqipe në 2013 nga Festivali Monodrama në Vlorë. Më 2015, çmimin për poezinë më të mirë të paraqitur në Panairin Ndërkombëtar të Prishtinës.
Në një intervistë ekskluzive për Gazetën Express, Bajraj flet për librin e tij të vlerësuar me çmimin Ali Podrimja, për qëndrimin e tij kritik ndaj Ministrisë së Kulturës që e ndan pikërisht atë çmim si dhe përkrahjen e tij ndaj ndryshimeve politike në vend.
Poeti hap një derë dhe sheh brenda një burrë që tërë jetën e tij kishte lozur me engjëj
Gazeta Express: Si lindi ideja për krijimin e poezive rreth një personazhi shurdhmemec, a kemi të bëjmë me një histori të vërtetë?
Xhevdet Bajraj: Ideja lindi kur më vdiq xhaxhai që ishte shurdhmemec. Lajmet për vdekjet e familjarëve, miqve, të njohurve jehojnë shumë më fuqishëm në jetën e një kurbetçari, e kam fjalën për gjeneratën e parë të tyre. Ia përkujtojnë dhimbshëm mungesën e tij në atdhe. Ai vetë është një fryt i rënë nga lisi i jetës, së bashku me familjen e tij në kurbet, shndërrohet në një degë të thyer të atij lisi. Kur kthehemi në atë lis, shohim që mungojnë çerdhe apo ato janë aty, por kanë mbetur përgjithmonë të zbrazura, mungojnë frytet e saj, degët, i mungon ti atij lisi.
E tash po kthehem te xhaxhai im. Paramendojeni një njeri që tërë jetën e tij nuk mund të dëgjojë, që nuk mund të flasë me gojë, që nuk e di çfarë zëri ka gruaja, fëmijët, prindërit, bashkëfshatarët, miqtë. Që nuk ua dinte emrat prandaj i duhej t’i emëronte me një apo dy lëvizje gishti. Iu desh t’i emëronte arat, livadhet, malet, ta emëronte edhe fshatin e vet, fshatrat fqinj etj. etj. Do të thotë që ai fliste me një gjuhë të shpikur nga ai vetë, natyrisht, as me shurdhmemecë të tjerë, të paktë, në komunën e Rahovecit apo të Malishevës ai nuk kuptohej. Për fat të mirë, që të mos jetë e tëra tragjike, gruaja e tij, fëmijët e tij, vëllezërit, nipat, ndonjë fqinj (dikush më shumë e dikush më pak) e kishin mësuar gjuhën e tij.
Ideja? Thjesht vdekja e tij më bëri ta shoh një derë e cila në të vërtetë gjithmonë ka qenë dhe do të mbetet e hapur. Hyra në të dhe e pashë një burrë që tërë jetën e tij kishte lozur me engjëj.
GE: Sa kohë ju ka marrë të shkruani librin?
XhB.: Ishte viti 2020, Covid 19 e kërcënonte njerëzimin, në universitetin ku punoj filluan orët online/virtuale, kështu që kisha mjaft kohë për poezi. Punoja me një ritëm të shpejt në dy libra të tjerë: “Me zemër në qese najloni”(Sh. B. “Armagedoni”, 2021) dhe “Unaza e Saturnit”(shpresoj që këtë vit do ta botojë po ashtu “Armagedoni”, një vëllim me poezi të dashurisë.) Vdiq xhaxhai, dhimbja dhe dashuria për të e bënë të veten.
Shkruaja pothuajse pa u ndalur. Nuk mund të jem i saktë, e kam shkruar shpejt, por koha në letërsi mbase rrjedh ndryshe, për mua ishte ta zëmë, tërë jeta e tij dhe jeta ime deri në ditën e vdekjes së tij.
GE: A kemi pasur të bëjmë me ngjarje kronologjike apo ngjarjet janë vendosur në mënyrë të rastësishme?
XhB.: Natyrisht që ka të bëjë me ngjarje kronologjike. Në librat e mi as një ngjarje a poezi nuk është e vendosur në mënyrë të rastësishme. Poezia, letërsia në përgjithësi është komunikim me lexuesin. Por para se të jetë komunikim me lexuesin, ajo është komunikim me vetë autorin. Nuk mund të jetë ndryshe.
GE: Cila është ndërlidhja e personazhit me Zotin?
XhB.: Xhaxhai im quhej Muhamet. Por lidhja e tij me Zotin ka qenë pa ndërmjetësimin e hoxhës, ndoshta nëpërmjet të nënës së tij, gruas, fëmijëve, nipave e mbesave. Një ndërlidhje e sinqertë, e virgjër, që i është dashur ta hapë vetë, natyrisht, nëpërmjet dashurisë që e kishte mësuar derisa lozte me engjëj.
GE: Ka mjaft pjesë satirike mes rreshtave në këtë poezi. A vjen si risi te poezia juaj, apo ishte e pranishme tashmë?
XhB.: Satira nuk është risi në poezinë time, ajo qëmoti është e pranishme në librat e mi. I ndihmon asaj pjese që mund të quhet poezi e angazhuar.
Ministria e Kulturës nuk është koti, por është e rrezikshme, sepse i majmë parazitët, gënjeshtarët, mashtruesit.
GE: .Z. Bajraj, në disa intervista të paracakohshme keni qenë mjaft kritik ndaj Ministrisë së Kulturës, madje duke konsideruar se kjo ministri ndan çmime për libra që vdesin më shpejt se vetë autorët e tyre. Pastaj ndodhi që çmimi t’ju ndahej vetë juve dhe si për ironi të fatit, dy ndër autorët që dikur e kishin marrë çmimin, qenë në juri që e ndau çmimin për ju. Nëse do të flisnim më konkretisht, cilët do të mund të ishin këta autorët fatlumë që jetojnë më gjatë se veprat e tyre të shpërblyera? A është ende e njëjta ministri koti?
XhB.: Të shpërblyer apo të pashpërblyer, ata pak autorë të cilën do të mund të shuhen fizikisht e veprat e tyre do të mbijetojnë mund të numërohen në gjysmën e gishtave të një dore. Mund t’i zgjedhni dy-tre gishta, por gishtin e vogël nuk mund ta lini anash.
Unë nuk kam asgjë kundër shpërblimeve, po ashtu do të shkruaja edhe po të mos ekzistonin ato. Por ky nuk është shpërblimi im i parë nga Ministria dhe mos harroni që në përzgjedhjen e librave ministri nuk hyn në punë. Shpërblimet gjithkund i ndajnë juritë profesionale (që jo gjithmonë janë profesionale) e jo Ministria e Kulturës. Pra, nuk i lexojnë librat ministrat apo punëtorët e ministrisë, mbase edhe i lexon ndonjëri, por kjo s’ka lidhje me shpërblimet. Problemi është te juritë, te Këshilli i librit. Përgjegjësia e Ministrisë nis me emërimin e jurive, anëtarëve të Këshillit të Librit.
Politika kulturore kosovare që nga çlirimi është karakterizuar me mbështetje ndaj krijuesve letrarë, por kurrë nuk ka pasur një politikë të frytshme. Pra, nuk është faji te Ministria, por te krijuesit. Sidomos te ata krijues që pranojnë të futen nëpër juri dhe në Këshill të Librit e që për fat të keq nuk janë krijues, nuk e njohin letërsinë e si pasojë e kësaj, as tendencat e letërsisë sot në regjion e në botë. Si rezultat i kësaj po del që i kemi ca anëtarë të zgjedhur që punojnë zellshëm, me vrull, në shkatërrimin e letërsisë. Natyrisht, jo të gjithë janë të tillë, por shpesh ndodh që ata që nuk janë të tillë mbivotohen gjatë marrjes së vendimeve.
Që të kuptoni më qartë qëndrimin tim ndaj kësaj çështjeje, kërkojini nga Ministria të dhënat për librat e shpërblyer që kur ka filluar t’i ndajë çmimet, përbërjen e jurisë, si ka votuar çdo anëtar i jurisë, pastaj kërkojini të dhënat e librave të financuar nga Ministria dhe si ka votuar çdo anëtar i Këshillit të Librit, kërkojini të dhënat e Këshillit të Librit për listën e librave të blerë për nevoja të bibliotekave, si kanë votuar veç e veç çdo anëtar i këtij Këshilli. Në këtë mënyrë jo vetëm që do ta kuptoni se për çfarë po flas, por do ta mësoni se si rezultat i veprimeve të tilla sot kemi një kënetë të madhe që disave ua ka ëndja ta quajnë letërsi kosovare, e që e përbën një kor të madh të bretkosave, e derisa këto kuakin, parazitë të të gjitha llojeve e ngjyrave politike dhe apolitike, në rehati të plotë ia thithin jetën letërsisë, bile së paku, këndej anës së kufirit.
Paramendojeni një djalë të ri apo një vajzë të re që dëshiron t’i përkushtohet letërsisë. Njëra nga rrugët më të logjikshme që ata të avancojnë, do të ishte që ai apo ajo t’i marrin si referencë librat e shpërblyer. E cili do të jetë rezultati? Temë e gjatë kjo kështu që po e lëmë për një herë tjetër.
Si pasojë e kësaj, sa i përket Ministrisë së Kulturës, po e shfrytëzoj rastin të precizohem, ajo nuk është koti, por është e rrezikshme sepse i majmë parazitët, gënjeshtarët, mashtruesit.
Edhe diçka për parazitët, gjithmonë kam pasur një kureshtje të madhe, a thua kush i ka edukuar për të qenë parazitë, nuk më duket normale që këtë ta kenë bërë prindërit e tyre, ashtu siç nuk më duket normale që të ketë kaq shumë parazitë në një popull kaq të vogël.
GE: .Duke mbetur te Ministria e Kulturës, shpesh ju keni hedhur fjalën se pak a shumë është një institucion pothuajse i kotë. Po ju shkëpusim një pjesë nga një intervistë: «Sidoqoftë, punoja në tre libra njëkohësisht sepse poezia ime ngutej, “Me zemër në qese najloni” ngutej, e kisha ndjenjën që një epokë po përfundonte, se po vinte Albini, se Albinin e njihja, se Albini e donte, e njihte artin (dhe e njeh dhe e do). Për një moment kisha harruar se sa punë e prisnin Albinin, pata harruar se në T7 gjatë zgjedhjeve parlamentare të vitit 2019 pat deklaruar se: për Ministrinë e Kulturës… (se aty përfshihen edhe sporti e rinia???) do të flas atëherë kur në Kosovë do të ketë kulturë. Kështu që s’më mbetet gjë tjetër përveçse ta respektoj këtë deklaratë, mund të them se edhe pajtohem plotësisht me të…».
Z. Bajraj, vërtet mendoni se një (kandidat për) kryeministër mund të vendosë çka është kulturë e çka jo? Apo se Albini do të na e sjellka kulturën?
XhB.: Po vjen një epokë e re, një rend i ri botëror. Evropën po e kërcënojnë, po e përkujtojnë se mund të shndërrohet në një kontinent të shkretë. Një botë ashtu si e njohim po rrënohet, po lind një botë e re, e ne, në mungesë të gazetave a revistave të shtypura, bëjmë kapela me letër të thasëve të miellit, themi që jemi ushtarë, pimë birra para dyerve të shitoreve, flemë rehat sepse, ah, po, e kemi NATO-n brenda, ndërsa ju po më pyesni nëse kryeministri mund të vendosë çka është kulturë e çka jo. Z. Kurti nuk do të vendosë dhe nuk pretendon të vendosë se çka është kulturë e çka nuk është. Ndërsa në pyetjen nëse Z. Kurti do të na sjellë apo jo kulturën mund të them se elita jonë politike e pasluftës, pra elita që na e solli liria (dhe jo e kundërta) e shndërroi Kosovën në një kënetë, kështu që z. Kurti, si të gjithë kryeministrat e mëparshëm, e ka rastin ta thajë atë kënetë dhe të detyrojë korin e bretkosave që të hiqet prej aty dhe ta kërkojë një kënetë tjetër. Apo tek e fundit ato mund të jetojnë edhe në tokë edhe në ujë, prandaj Ministrisë për Kulturë nuk i përket të merret me to. Dhe po, pavarësisht se kush është në pushtet, kulturën apo artin do ta sjellin artistët, është detyrë e tyre kjo, tek e fundit, ata jetojnë për ta bërë këtë.
Pra, optimizmi im në lidhje me fillimin e një etape të re në Kosovë ka të bëjë me ofrimin e një mundësie të re për t’i ndryshuar gjërat, për t’i mbyllur rrugën të keqes që ka lulëzuar për dy dekada. Ardhja e Albinit është sinonim i ardhjes së një brezi të ri politikanësh me kulturë e horizont të gjerë intelektual, gjë që jep shpresë për një qasje të re edhe ndaj politikave kulturore, për krijimin e klimës së përshtatshme që të ketë progres edhe në fushën e artit.
GE: A po përgatitni ndonjë libër të radhës?
XhB.: Natyrisht, unë jetoj derisa shkruaj, unë jetoj për të shkruar.
/Intervistuan: Donjeta Abazi, A. Idrizi/Gazeta Express
***
“Xhevdë, na e krruse shpinën, pse bre kaq herët”, Halil Matoshi me fjalë prekëse për vdekjen e poetit
Gazetari Halil Matoshi ka shkruar disa fjalë prekëse për vdekjen e poetit Xhevdet Bajraj.
Matoshi i mërzitur për ikjen e hershme të poetit ka thënë se lajmi për vdekjen e tij ishte njëri ndër ato që ta ndalin frymëm.
Tutje Matoshi e vlerësoi Bajrën si njeri të mirë e poet të madh.
Postimi i plotë:
***
Lamtumirë vëlla, Xhevdet!
NGA: FATMIR BAJRAJ
Pas një sëmundje të shkurtër dhe të rënd, në Meksikën e largët ku veproj dhe punoj si profesor universiteti, ndahet nga jeta Xhevdeti ynë, për të ‘na lënë të pikëlluar gjithë jetën.
Ikja e Tij e hershme, tronditi familjen, të afërmit dhe miqtë e shokët gjithandej.
Bota akademike, arti, krijimtaria kulturore-letrare dhe n’ vaçanti poezia shqipe, sot humbi njërin ndër krijuesit më të shquar të saj, poetin bashkëkohor me një opus të jashtëzakonshëm krijimtarie dhe në gjuhën shqipe dhe i përkthyer në shumë gjuhë botërore.
Sot, Dielli për korifeun e poezisë bashkëkohore shqiptare, krijuesin dhe poetin Xhevdet Bajraj, ndaloj rrezet, por duke i dhënë përjetësinë poetit dhe veprës së Tij krijuese e cila do rrezatoj ndër popuj, breza dhe ndër shekuj.
Ikja e hershme e Tij nga kjo botë, do varfëroj pamasë botën time dhe tonën përgjithësisht, sikurse edhe krijimtarinë letrare dhe kulturën kombëtare mbi të gjitha.
Poeti dhe krijuesi Xhevdet Bajraj, ka lënë pas vetës një vepër voluminoze në fushën e letrave dhe të artit, gjurmët e së cilës do mbijetojnë shekujt dhe tejkalojnë horizontet nacionale si vepër universale.
Emri krijues i Xhevdetit do gdhendet i praruar në analët e historisë se artit dhe kulturës kombëtare dhe jo vetëm.
Pusho n ‘paqe, i dashuri vëlla Xhevdet Bajraj !
***
Sabit Rrustemi, Gjilan
Xhevdet Bajraj
***
Fehmi Ajvazi, shkrimtar, Prishtinë
