Nga: Qazim Ali Doda
(Rrëfimi i një të vërtete të mbytur nën hijet e shërbimeve sekrete ruso-grfeko-sllave si rryma më reaksionare dhe antishqiptare me dirigjim dhe kordinim nga Moska !)
Ka fate njerëzish që nuk shkruhen në letër, por në mish dhe në kockë, në heshtjen e dhunës, në terrin e qelive, në syrin e heshtur të kohës. Unë jam njëri prej tyre – një nga ata që u përtypën në çarkun e një sistemi të ftohtë dhe të egër, të ndërtuar mbi urrejtjen dhe frikën, mbi tradhtinë dhe dredhinë, në emër të një rendi që u thërrmua mbi kurrizet e popujve të robëruar.
(Fragment hyrës)
Bosfori më është dukur gjithmonë si një plagë e hapur e historisë: një lumë deti që ndan dy botë, e megjithatë i lidh përmes fshehtësive të padukshme. Në mbrëmjet e Stambollit, kur dritat e qytetit shtrihen mbi ujë si hije të argjendta, ndien se aty kanë kaluar jo vetëm anijet e tregtarëve dhe flotat e pushtuesve, por edhe hijet e spiunëve, njerëzit e padukshëm të epokave. Këtu, mbi shtatë kodrat e lashta, është shkruar dhe rishkruar historia e intrigave që më pas janë derdhur si helm në Ballkanin tonë, në tokat shqiptare të copëtuara. Bosfori është portë, por edhe grackë: një vend ku lind pyetja e përhershme – kush na sundon, kush na vëzhgon, kush na drejton nga errësira.
Bosfori më është shfaqur gjithmonë si një plagë e hapur e gjeografisë, një damar blu i prerë midis dy kontinenteve, që mban brenda vetes tragjedi dhe madhështi. Në brigjet e tij lind dielli i Lindjes dhe perëndon me ngjyrat e Perëndimit, ndërsa mbi ujërat e tij rrëshqasin siluetat e anijeve që bartin jo vetëm mallra e tregti, por edhe hije njerëzish që jetojnë në kufijtë e dukshmërisë – spiunë, agjentë, diversantë. Ky ngushticë, që lidh Detin e Zi me Mesdheun, ka qenë gjithmonë nyja e përplasjes së interesave të mëdha, portë e hapur për karvanë pushtuesish dhe për çetën e padukshme të shërbimeve sekrete.
Stambolli, qyteti mbi shtatë kodra, është vetë metafora e historisë: një qytet ku është përzier drita e Bizantit me hijen e Perandorisë Osmane, ku xhamitë ngrihen si minare kujtese mbi rrënojat e kishave të vjetra, dhe ku pallatet e sulltanëve ruajnë ende gjurmët e intriga-ve që sot i shohim të transformuara në operacione sekrete. Ky qytet nuk është vetëm qendër gjeopolitike; ai është një kujtesë e gjallë e mënyrës si spiunazhi ka qenë gjithnjë hija e historisë, që ndjek pas çdo fuqi dhe çdo pushtet.
Në mbrëmjet e tij të qeta, kur Bosfori shndrit në dritat e argjendta të qytetit, duket sikur nën valë fshehen biseda të mbytura, marrëveshje të padeklaruara, plane që do të përhapen më pas në gjithë Ballkanin, në tokat tona të copëtuara. E ndiej këtë rrjedhë të padukshme si një frymë të ftohtë që kalon mbi supin tim sa herë kujtoj historinë e kombit tim – gjithmonë i vëzhguar, i përndjekur, i syrgjynosur.
Ese për Ballkanin dhe fatin shqiptar
Bosfori gjithmonë më ka ngjallur një ndjenjë të dyfishtë: njëherësh i magjishëm dhe i frikshëm. Rrymat e tij, që ndajnë dhe lidhin Lindjen me Perëndimin, më kujtojnë udhët e fshehta të historisë sonë. Mbi ujërat e tij kanë kaluar anije tregtare dhe flota ushtarake, murgj e filozofë, shkrimtarë e spiunë. Çdo valë e Bosforit bart kujtime intrigash, lojërash të padukshme dhe fatale, që shpeshherë kanë përcaktuar jetën e popujve tanë. Stambolli, i vendosur mbi shtatë kodra, është vetë një metaforë e shtresëzimit të kohërave, ku hijet e perandorive të shkuara ende shëtisin nëpër rrugicat e tij.
Në këtë pikënisje të udhëtimit tim eseistik, unë nuk dua të flas vetëm për historinë si kronikë, por për historinë si përvojë të brendshme, si rrëfim i një të vërtete që është përpjekur të mbulohet. Shërbimet sekrete, ato duar të padukshme që tërheqin fijet e botës, janë bërë një prej aktorëve kryesorë të fatit shqiptar. Dhe unë dua ta rrëfej këtë jo si analist i ftohtë, por si dëshmitar që ka jetuar nën hijet e tyre.
Në thelb, spiunazhi është arti i dyshimit të ngritur në sistem. Çdo njeri bëhet potencialisht armik, çdo fjalë mund të kthehet në provë, çdo shikim bëhet indicie. Ai shndërron shoqërinë në një skenë të pambarimshme dyshimesh, ku besimi thyhet dhe miqësia tjetërsohet. Nuk është rastësi që regjimet totalitare kanë mbijetuar mbi këtë rrjet frike. Sepse frika është monedha më e fortë e pushtetit.
Në Ballkan, spiunazhi ka pasur gjithmonë një dimension të dyfishtë: kontrollin e brendshëm dhe lojën e jashtme. Nga njëra anë, duhej të mbahej nën kontroll popullsia e trazuar, e ndarë mes feve e etnive. Nga ana tjetër, duhej të luhej në tavolinat e mëdha të fuqive botërore, ku fatet e kombeve vendoseshin shpesh në një tryezë të fshehtë diplomacie.
Për shqiptarët, ky ka qenë një fat i dyfishtë: jo vetëm që u ndamë padrejtësisht nga traktatet e mëdha të shekullit XX, por mbi ne u hodhën edhe rrjetat e spiunazhit që na survejuan, na manipuluan dhe shpesh na vranë. Nga Beogradi e deri në Moskë, nga Athina e deri në Tiranë, gjithmonë ka pasur një sy që na shikonte, një dorë që na ndiqte, një hijë që na gjurmonte.
Ballkani si laborator intrigash
Ballkani është quajtur “fuçi baruti”, por në të vërtetë është edhe laborator intrigash të mëdha. Këtu janë testuar metoda kontrolli, janë provuar lojëra të reja diplomatike, janë ushqyer nacionalizma të sëmura për të mbajtur gjallë ndarjet. Nga Kongresi i Berlinit e deri te Marrëveshja e Daytonit, çdo ndërhyrje e jashtme ka pasur edhe hijen e shërbimeve sekrete, që kanë ditur të manipulojnë terrenin.
Shqiptarët, si një popull i copëtuar, kanë qenë terren i përsosur për këto eksperimente. Në Kosovë, UDB-ja jugosllave ndërtonte dosje për çdo shqiptar që ngrinte kokën. Në Maqedoni, survejimi ishte edhe më i rafinuar, duke futur përçarje mes vetë shqiptarëve. Në Çamëri, shërbimet greke i shndërruan shqiptarët në të padukshëm, duke ua mohuar edhe të drejtën e kujtesës. Dhe në Shqipëri, Sigurimi i Shtetit ndërtoi një univers paranoje, ku çdo qytetar mund të ishte spiun i një tjetri.
Ballkani, për shërbimet e mëdha të Moskës, Beogradit dhe Athinës, ishte një truall i volitshëm për të testuar fuqinë e tyre mbi një popull të vogël, por krenar. Dhe kjo fuqi nuk u shpreh vetëm me tanke e burgje, por me thashetheme, dosje dhe frikë.
Shërbimet sekrete nuk janë kurrë autonome; ato janë vegla të politikës së madhe. Dhe në rastin tonë, politika e madhe ka qenë gjithmonë e dirigjuar nga qendrat e huaja. Moska ka luajtur rolin e saj hegjemonik, duke u paraqitur si mbrojtëse e popujve sllavë. Beogradi, si nxënës i zellshëm, e zgjeroi këtë logjikë mbi shqiptarët. Athina, me ëndrrat e saj të mëdha helenike, e përdori spiunazhin për të zhdukur gjurmët e shqiptarëve në jug.
Këta tre dirigjentë – Moska, Beogradi, Athina – kanë qenë gjithmonë në harmoni kur vinte puna për shqiptarët. Sepse për ta, bashkimi ynë është kërcënim. Nuk është thjesht çështje territori, por çështje vetë ekzistence. Një Shqipëri e bashkuar, që përfshin Kosovën dhe Çamërinë, që afirmohet në Maqedoni e Mal të Zi, do të ishte një realitet i ri politik në Ballkan. Dhe ky realitet bie ndesh me interesat e fqinjëve tanë dhe me lojërat e fuqive të mëdha.
E vërteta është e hidhur: shqiptarët kanë jetuar më shumë nën syrin e shërbimeve sesa nën hijen e qeverive të tyre. Në çdo qytet, në çdo fshat, gjithmonë ka pasur një “sy” që të ndiqte. Fqinjët shpesh i frikësoheshin njëri-tjetrit, sepse nuk dinin kush mund të ishte informator. Në burgje, të burgosurit politikë nuk kishin frikë vetëm nga hetuesit, por edhe nga shokët e qelisë, që mund të ishin të dërguar të pushtetit.
Kjo trysni e pandërprerë ka lënë gjurmë të thella në shpirtin tonë kolektiv. Shumë shqiptarë u mësuan të heshtin, të fshihen, të mos i besojnë askujt. Ky është një dëm më i madh sesa vetë burgosjet dhe vrasjet: është plagosja e besimit, tharja e guximit, ngrirja e fjalës.
Frika është më e fortë se plumbi. Ajo të bën të dorëzohesh pa luftuar, të kthehesh në hijen tënde, të prishësh lidhjet me të afërmit. Frika sociologjike, ajo që përhapet nga shërbimet sekrete, është një fenomen i përhapur në Ballkan. Ajo e bën shoqërinë të vetëkontrolluar: nuk është nevoja të të ndjekë një polic në çdo hap, sepse ti vetë e kontrollon veten, nga frika e syrit të padukshëm.
Por frika nuk është e përjetshme. Historia ka treguar se frika, kur e kalon një cak, kthehet në guxim. Dhe shqiptarët kanë ditur gjithmonë të shndërrojnë frikën në revoltë. Demonstratat e vitit 1981 në Kosovë, pavarësisht represionit, ishin dëshmi e këtij transformimi. Edhe pse survejimi ishte total, studentët dolën në rrugë, duke treguar se ka një pikë ku frika thyhet.
Çështja e bashkimit kombëtar
Për fqinjët tanë, bashkimi kombëtar shqiptar shihet si “problem jetik”. Për ne, është thjesht e drejtë historike. Për ta, është rrezik. Për ne, është shpresë. Kjo përplasje e interpretimeve është thelbi i gjithë intrigës ballkanike. Dhe prandaj shërbimet sekrete kanë punuar gjithmonë kundër kësaj ideje. Ato kanë fabrikuar mite, kanë përhapur thashetheme, kanë inskenuar ngjarje, vetëm për të dëshmuar se shqiptarët janë të rrezikshëm po të bashkohen.
Në të vërtetë, bashkimi ynë nuk është kërcënim për askënd. Është shpëtim për ne. Është mbyllja e një rrethi të padrejtë historik. Është vendosja e ekuilibrit të munguar në Ballkan. Dhe për këtë, ne nuk kemi pse të kërkojmë falje.
Çdo komb që harron të shkuarën e tij rrezikon të bëhet rob i së tashmes. Kujtesa nuk është luks; është mburojë. Për shqiptarët, kujtesa është jetike, sepse mbi ne është hedhur gjithnjë hija e manipulimeve. Kur nuk na u lejua të shkruanim librat tanë, i kënduam në këngë. Kur nuk na u lejuan shkollat, ia mësuam gjuhën fëmijëve nëpër oda. Kur na u mbyllën rrugët e historisë, ia hapëm derën kujtesës së gjyshërve tanë.
E vërteta nuk vdes. Ajo mund të vonohet, të shtypet, të fshihet nën dosje sekrete, por një ditë gjithsesi del në dritë.
Nëse do ta përshkruaja historinë e shqiptarëve nën hijen e shërbimeve sekrete, do të thosha se ajo është një e vërtetë e mbytur në një pus të errët. Kapaku i tij është mbuluar nga hijet e Moskës, Beogradit, Athinës dhe herë-herë edhe Tiranës komuniste. Por poshtë, në thellësi, e vërteta vazhdon të rrojë, si një zjarr i mbuluar me hi.
Kam parë me sytë e mi se si fabrikohej një proces politik. Kam parë njerëz të pafajshëm të shpalleshin “armiq të popullit”. Kam ndjerë mbi supin tim syrin e një të panjohuri, që të vështron pa buzëqeshur. Dhe megjithatë, e kam ditur se e vërteta nuk vdes.
…Bosfori mbetet metafora e madhe: një rrjedhë uji që ndan dhe bashkon njëkohësisht. Mbi të kanë kaluar ushtri, tregtarë, shkrimtarë, spiunë. Por asnjëra prej këtyre hijesh nuk ka mundur ta ndalë rrymën e tij. Edhe e vërteta shqiptare është e tillë: mund ta pengojnë, mund ta ndotin, por nuk mund ta ndalin kurrë.
Shqiptarët kanë qenë gjithmonë në udhëkryq të historisë. Spiunazhi ka dashur të na mbysë me frikë, por frika ka lindur guximin. Ka dashur të na ndajë, por ndarja ka rritur etjen për bashkim. Ka dashur të na zhdukë, por zhdukja e premtuar ka lindur ringjalljen tonë.
Thirrja ime është e qartë: të mos harrojmë. Të mos harrojmë Çamërinë e heshtur, Kosovën e përgjakur, Maqedoninë e vëzhguar, diasporën e përçarë. Sepse kujtesa është arma jonë. Dhe bashkimi është fati ynë i vonuar.
Nga Bosfori i Stambollit, si metaforë e portës së madhe që lidh Lindjen dhe Perëndimin, e deri te fshatrat e Kosovës dhe qelitë e burgjeve në Jugosllavi e Shqipëri, ky rrëfim synon të nxjerrë në pah sesi spiunazhi është bërë një armë e fuqishme politike kundër bashkimit kombëtar shqiptar, e duke i bërë “lamsh” edhe politikat ditore4 dhe personat që merren me “politikë” që nuk dijnë kah e kanë shtegun e daljes në rrugën e humbur…!
Kjo që shkruaj këtu nuk është vetëm histori e të kaluarës, por një thirrje për të mos harruar, për të kuptuar se kujtesa është arma më e fortë e një kombi që ka jetuar gjithmonë nën syrin e të huajve. Ai është një kombinim i analizës historike, reflektimit filozofik dhe tonit personal, i cili kërkon të mbajë të gjallë dritën përballë hijes të ngërthyer me fenomenet e spiunazhit politik të cilët veprojnë në shtigjet e favireve të regjimeve të shteteve nga vijnë dhe prej nga janë të koordinuar nën petkun e konspiracionit të agjenturës ose asaj diplomatike, siç kemi shembull disa agjentë, atashe ushtarak e diplomatë të tjerë, të furtur në vallet dhe lojërat e dyfishta, bëjnë çudira në grumpullimin e informacioneve dhe të njëjtat, sipas bindjeve të tyre politike dhe ideologjike, kanë marrë obligime dhe për një gjë të tillë janë stërvitur, që informacionet të kanalizohen përmes burimeve të veçanta ose atyre paralele dhe u jepen Shërbimeve inteligjente ruse dhe të tjerëve, ose depërtojnë deri te ato të vendeve Jugoafrikane etj.
Vepritaritë e shërbieve inteligjente të shteteve të ndryshe në Ballkan kanë pasur një ndiki të thellë në zhvilliet politike dhe siguriin e rajonit Ndërhyrjet e shërbieve të huaja, përfshirë ato ruse, izraelite dhe greke, kanë kontribuar në tensione dhe pasiguri, duke vënë në rrezik proceset e integriit evropian dhe stabilitetin afatgjatë të shteteve ballkanike Për të siguruar një të ardhe të qëndrueshe dhe të sigurt për Ballkanin, është e nevojshe të forcohen kapacitetet e shërbieve të inteligjencës vendase dhe të proovohen bashkëpunii dhe transparenca ndërkobëtare
Në Bosnjë-Hercegovinë, ndikimi rus u anifestua në bështetje për liderët nacionalistë, përes trajnieve të fshehta dhe shpërndarjes së inforacioneve për grupe të aratosura Ishte një lojë ku karta të thjeshta und të shndërroheshin në arë politike, dhe çdo lëvizje e gabuar und të shkaktonte shpërthie lokale që pasqyroheshin edhe në arenën ndërkobëtare…
…Për të ndërtuar një të ardhe të qëndrueshe, shërbiet e inteligjencës vendase duhet të forcohen, bashkëpunii ndërkobëtar të thellohet dhe transparenca të bëhet norë, ndërsa narrativat e jetës reale duhet të shërbejnë si kujtesë për ata që do të vijnë pas nesh.
( Vijon )
