Shkruan: Qazim Ali Deda
Romani Iliriana i autorit Reshat Sahitaj, i botuar rishtazi nga shtëpia botuese Liberty Presse në Francë (2025), me një parathënie të ngjeshur nga kritiku dhe poeti francez Daniel Leuwers, më ra në dorë si një frymë e re, një zë i veçantë që vjen nga trualli shqiptar, për të rrëfyer jo vetëm një histori dashurie, por një univers të tërë ndjenjash, përplasjesh dhe ëndrrash që kapërcejnë kufijtë e zakonshëm të një romani tradicional. Leximi i tij, i bërë për një frymë, më mbushi me një emocion të veçantë: ndjeva se nuk isha vetëm përballë një teksti letrar, por në një udhëtim të thellë estetik dhe filozofik, ku historia e dy të rinjve të dashuruar shndërrohej në një metaforë të madhe të jetës ballkanike, të përjetësisë së dashurisë dhe të luftës së njeriut për të dalë mbi kufizimet që i imponon realiteti shoqëror e historik.
Në hyrje të romanit, përmes fjalës së Daniel Leuwers, lexuesi ftohet të hyjë në një botë të përftuar me finesë, ku freskia e shprehjes dhe tisat e hollë të emocioneve e bëjnë leximin një përjetim estetik. Leuwers nuk kufizohet vetëm në prezantimin e autorit, por na zbulon edhe atë çelës që i hap portat për një lexues të huaj: origjinalitetin e stilit dhe fuqinë e një penë që buron nga përvoja e një populli dhe e një shpirti të pasur, që di të bartë plagët e historisë, por edhe të gjejë në dashuri dhe fantazi një formë të lartë shërimi e shprehjeje. Kështu, qysh në hyrje, krijohet një ndjesi se romani nuk është vetëm një histori intime, por një udhëtim që merr me vete dritëhijet e një bote të tërë.
Qendra e romanit është një histori dashurie mes dy të rinjve, që i përkasin kombeve të ndryshme. Një dashuri që në shikim të parë duket e thjeshtë, e pastër dhe e ndërtuar mbi ndjenja njerëzore universale, por që në thelb bart një kompleksitet të madh: përplasjen e mentaliteteve ballkanike, pengesat që lindin nga historia dhe paragjykimet, tensionet e përditshmërisë dhe, mbi të gjitha, sfidën e të qenit ndryshe në një shoqëri që shpesh ngurtësohet në forma të caktuara të të menduarit. Kjo dashuri nuk është e stolisur me lajka apo sentimentalizëm artificial; ajo është e zhveshur nga zbukurimet e tepërta dhe shfaqet ashtu siç është: e sinqertë, e vështirë, e përballur me antagonizma, por njëkohësisht edhe e mbështjellë me një urtësi të brendshme që e bën të pavdekshme.
Në këtë kuptim, romani bëhet më shumë se një rrëfim dashurie. Ai është një pasqyrë e shpirtit ballkanik, ku psikologjia e individit përplaset me realitetin kolektiv, ku dashuria e pastër përballet me paragjykimin, ku fantazia shndërrohet në një mburojë ndaj fatit. Kjo e bën Iliriana-n një vepër që nuk mund të lexohet vetëm si një roman, por si një traktat i heshtur mbi njeriun, mbi guximin për të dashur dhe mbi luftën për ta mbajtur të gjallë shpresën edhe aty ku duket se gjithçka është e pamundur.
Stili i Reshat Sahitajt është i veçantë. Ai nuk niset për të shkruar një roman të zakonshëm, por një tekst që i ngjan një tapicerie të gërshetuar me shumë fije: realizëm, humor, ironí, mençuri dhe një fantazi të gjallë, që nuk i largohet kurrë realitetit. Në faqet e romanit ndihen qartë mendimet e tij diplomatike, përvoja e gjatë në botën e madhe, por edhe ndjenja e hollë e një shkrimtari që i njeh mirë mekanizmat e shpirtit njerëzor. Ai di të ngrejë një tension dramatik pa e shndërruar atë në patetikë të panevojshme, di të ndërthurë lojën e fatit me ironinë e jetës, di të thurë një alegori që lexuesin e bën të ndalet dhe të reflektojë. Alegoria këtu nuk është thjesht një ornament estetik; ajo është thelbi i veprës, një mënyrë për të thënë më shumë nga sa duket në sipërfaqe, një ftesë për ta lexuar romanin si metaforë të jetës dhe të fatit njerëzor.
Në planin filozofik, Iliriana është një meditim mbi dashurinë dhe lirinë. Dashuria në këtë roman nuk është vetëm ndjenjë intime, por një akt rebelimi ndaj kufijve, paragjykimeve dhe barrierave që i vë shoqëria. Ajo është një formë rezistence, një mënyrë për të thënë se njeriu nuk duhet të pranojë të jetojë në kornizat e imponuara, por duhet të guxojë të ndjekë zemrën dhe ëndrrën e vet. Ky mesazh e shndërron romanin në një vepër universale, sepse dashuria si akt lirie është një temë që prek çdo kulturë, çdo kohë dhe çdo lexues.
Në këtë pikë, është e pamundur të mos e krahasosh Sahitajin me autorë të tjerë botërorë. Është e vërtetë që në Iliriana mund të gjesh ngjashmëri me Tagorën, me freskinë e rrëfimit të tij; me Salman Rushdie-n, për nga mënyra si imagjinarja dhe realja shkrijnë kufijtë; me Steinbeck-un, për nga pasioni për jetën e thjeshtë dhe dramat e saj; me Thomas Gifford-in, për nga tensioni narrativ që ngrihet mbi çdo faqe. Por, në të njëjtën kohë, Sahitaj është unik: ai ka zërin e vet, që vjen nga Ballkani, me gjithë peshën e historisë dhe me gjithë pasurinë e kulturës që bart ky rajon. Zëri i tij është origjinal, i pandryshueshëm, sepse ai nuk përpiqet të imitojë, por të rrëfejë atë që ka përjetuar dhe besuar.
Ky origjinalitet lidhet drejtpërdrejt me personalitetin e autorit. Reshat Sahitaj nuk është vetëm shkrimtar; ai është edhe një atdhetar, një intelektual që ka jetuar midis dy botëve – asaj të Kosovës së plagosur dhe asaj të hapësirës ndërkombëtare ku është shquar si diplomat e njeri i kulturës. Kjo përvojë i jep romanit një thellësi të veçantë: çdo fjali është e ngarkuar me një peshë të brendshme, çdo episod përçon diçka që lidhet me historinë dhe fatin e një populli. Në këtë kuptim, Iliriana është më shumë se një roman: është një pasqyrë e identitetit shqiptar, një dëshmi se edhe në mes të dhimbjeve dhe pengesave, shpirti i njeriut mbetet i aftë të ëndërrojë, të dashurojë dhe të shpresojë.
Lexuesi që e mbyll këtë libër nuk mbetet vetëm me historinë e një dashurie. Ai del prej tij me ndjesinë se ka kaluar një udhëtim të gjatë nëpër labirintet e shpirtit njerëzor. Ndjen se është përballur me pyetje themelore: Çfarë do të thotë të duash? Çfarë kuptimi ka liria? Sa i aftë është njeriu të kapërcejë kufijtë që ia imponon jeta? Këto pyetje e bëjnë romanin të qëndrueshëm, e bëjnë një vepër që nuk mbaron me faqen e fundit, por që vazhdon të jetojë në mendjen dhe zemrën e lexuesit.
Për këtë arsye, Iliriana duhet parë si një arritje e madhe e letërsisë shqipe bashkëkohore. Ajo dëshmon se penat shqiptare mund të prodhojnë vepra që nuk mbeten vetëm brenda kufijve të një gjuhe apo të një kulture, por që flasin në një gjuhë universale, që prekin lexues nga kultura të ndryshme. Botimi në Francë dhe vlerësimi nga kritika ndërkombëtare është një dëshmi e qartë se Reshat Sahitaj ka sjellë një vepër që meriton vëmendjen më të lartë.
Në fund, unë e ndjej veten me fat që pata mundësinë ta lexoj këtë roman menjëherë pas promovimit të tij në Prishtinë. Ishte një përjetim i veçantë, një udhëtim që më bëri të reflektoj, të ndiej dhe të rikujtoj fuqinë e letërsisë për të ndryshuar shpirtin e njeriut. Iliriana nuk është vetëm një histori dashurie; është një mrekulli e shprehjes, një himn për dashurinë, lirinë dhe shpirtin njerëzor. Është një roman që do të qëndrojë gjatë, sepse është i ndërtuar mbi themele të forta: mbi bukurinë e gjuhës, fuqinë e mendimit dhe universin e pafund të zemrës njerëzore.
