Marrë nga “Përlindja e Shqipëniës”, 1913 .
___
Randësiën e madhëniën q’u lypte m’i dhanë ditës 15 të Nandorit [me kalendarin e ri 28 nandor], populli i Vlonës, bashk me gjith të tjerët Shqipëtarë q’u gjindëshin në kët qytet, e vunë në vepërim në një mëndyr aqë të bukur e me sjellje patriotike aqë të pelqyera sa s’tregohet faret me goj’ e me shkrim.
Te rëndojmë imtërisht të gjitha gëzimet atdhetare që u dëftuan atë ditë e sbukurimet e udhave e të ndertesave publike e të veçanta, kishte m’u lypun të mbushin plot fletoren t’onë; por neve do të rreshtojmë, përshkurtazi, atò sendet ma me randësië që s’mundëmi të jesim pas pa j’a treguar këndonjesve t’onë.
Qysh trië ditë para ditës së Kremtes, nga ana e katundariës dhe të një komisiës, q’ishte permbledhur me qellim per të zbukuruar qytetin, ishin nisur pregatitjet per sbukurrimin e udhave ma të mëdha të Vlonës; dhe kesneci, nga ana e katundariës kish porositur popullin që gjith e cili qytetas të zbukurojnë sa të mundet me flamura e me fenere dyqanet e shtëpiate per me kremtuar me lulëzimin ma të lart festën e perlindjes së Shqipëriës.
Kremtimi e manifestatat kombëtare.
Ditën e kremtës, i tanë pazari i Vlorës ish i mbyllur dhe populli qi kishte nisur të dalë nëper udha që në mengjes, heret, dukej pas fytyrës e pas petkave të festontë, atë ditë, festën ma të madhe që ka kombi.
(…)
Nga sahati dhetë të gjith populli kje mbledhur në sheshin Muradië ku sa atdhetarë mbajtne fjalë patriotike mbi ditën e shenuame të cilatë banë një pershty[p]je të madhe në popull.
Këtu, populli vendoj që të shkojë sbashkut te kryetari i Qeverriës dhe t’i paraqesin urimet e falnderiet veçanerish atij ministrave dhe atyne të cilet, nën kryesien e Ismail Qemal Beut, e ngritën flamurin në një çast kur reziqet ishin duke u-shtuar e duke u-madhuar kundër Shqipëniës. Afer një mbedhetë sahatit kur në konakun e Ismajl Beut u gjindëshin kontroloret, konsullatot e sa shqipëtar’e të huaj, që kishin ardhur per m’i uruar kremtin kombjarë; populli i pa-masë, duke kënduar dhe brohoritur u afronte skeles dhe vinte e u permbledhte në oborrin e shtëpiës të kryetarit të qeverriës.
Z. Ismail Beu, me ministrat tjerë duall në ballkon e u kënaqëshin duke parë sjelljet patriotike të popullit në kujtim të ditës q’u vertetuar idheali i tyrë i sa vjetve.
Një nga ministrat qe parë që qante nga gazi që ndinte n’atë minutë.
Pas q’u permblodhë i terë populli n’obor dhe përqark konakut të krye ministrit dhe pas që erdhne dhe nxenësit e shkollës: zoti Minga, drejtori i mësojtorës së Vlonës, me fjalë patrtotike u suell nga kryeministri e i uroj ditën e shenjtëruar dhe perfundoj duke thirur, bashk me popullin, rrnoft Shqipëria, rrnoft kombi Shqipëtar dhe rrnoft Ismajl Beu.
Pas zotit Minga, Z. Luigj Gurakuqi nga ballkoni leçiti një fjalë të pregatitur mbi mvehtesin’ e Shqipëniës e cila bani një pershtypje të madhe në popull.
Ma në fund, mori fjalën Ismajl Beu dhe me fjalë të zgjedhura e patriotike tregoj, per shkurtazi, istorien e kësaj ditës dhe diftoj se sa typset të j’a dijmë per nderë qeverrinave të Mëdha, që me ndihmen e tyre, mujtme me fituar vetqeverrimin e Shqipëniës; dhë në fund i tha popullit që të therrësin rrofshin, veçanirisht, gjith Fuqiet e Mëdha duke i rreshtuar njanën pas tiatrës.
Pas kësaj fjale nisne kënget kombjare dhe nga ana popullit të Vlones dhe të tjerave vise të Shqipëriës vajtne sa perfaqësonjës t’Ismajl Beu dhe i uruan ditën e lumtur të popullit shqipëtar.
Në skele populli me flamure, sikur ishte ashtu i bashkuar, nxori sa fotografira dhe nisi të këthehet prapë në qytet.
Kur populli ishte larguar nga skelja, mesi i ditës kishte arrijtur dhe nga vaporet e luftes t’Austriës dhe t’Italiës, që gjinden në limanin e Vlonës, (per nderim të kësaj ditë nisne të zbrazin topa. Të dy avulloret e qeverrinave miknesha zbraznë nga 21 topa duke e njohur, me këtë menyrë, zyrtarisht, festën e kësaj dite.
Ajo pakic e popullit q’u gjinte akoma në skele, duke ndigjuar krismën e topave, brohoriti me ujë zaë: Rroft Austria. Rroft Italia dhe s’pushoi i duke thirrur gjer sa prani të zbrazurit e topave.
Sbukurimet e manifestatat e mbramjes.
Populli, të gjithë ditën, s’prani ditke u gezuar e shetitur udhëve, tufa e tufa, e duke kënduar kengë trimënië kombëtare.
Në të ngrysur, nisnë të ndizen feneret dhe një ndriçim i math zbukuroi qytetin e Vlonës.
Ndër të shumë udha e ndertesa të tjera u ndahshin per sbukurim dhe ndriçim udha e kasinave ku ishin ndertuar 3 kularë ngadhnjimit (arcs de triomphe) dhe të tera shtëpiat e dyqanët ishin stolisur me flamure e fenera njera ma bukur se tjatra.
Katundaria, dhe ajo, ishte stolisur per bukurië.
Kur ishte terretisur mirë nata, dolne shum tufa të tjera atdhetarësh me fenera dhe me muzikë në krye duke kënduar këngë popullore e kombëtare.
Midis çetave ndahej ajo e kosovasve të ciltë në një napë të kuq e kishin shkruar me shkronja të zeza “Shoqenia e Kosovës” dhe të gjith mbanin nga një fener të varun maje një shkopi e me zaë të mallëngjyeshëm shkonin duke kenduar këngë trimënie.
Të pamit e grupit të kosovasve dhe gjendja e tyre që janë gjikuar me mbetur jashta Shqipëniës të lirë, bani në popull një pershtypje sa s’tregohet.
Duke shkuar udhës, kosovasit, njerëzia dhe ma fort Çamët thërrisnin: Rroftë Kosova
Shqiptare e ata bertitshin: Rroftë Çamëria Shqipëtare; dhe kështu të dyë palët, Kosovas e Çamer, që patën fatin e zi m’u ndaë nga Shqipëria, u bashkuan, pse edhe grupi i Çamërve që kishte shetitur veç gjer m’atë kohë, u-vua në rreshtin e kosovasve dhe Çamër e Kosovasë shkonin bashk duke kenduar.
Ashtu, të permbledhur qysh ishin të dyë palet, vajtne në katundarië ku u-mbajtnë biseda atdhetare duke perfunduar me qindra herësh Rrofshin Kosova e Çameria Shqipëtare.
Kosovasit, nga qyteti, u nisne e vajtne në skele te shtëpia e kryetarit të Qeverriës dhe i paraqitën urimet e pergëzimet e ‘tyre të ditës së ntadhe. Aty u këmbyen shum fjalë ngushëllimi e urimesh dhe nga sahati dhetë u këthyen në qytet.
Banketi.
Mbramët, në sallën e ministerit t’Arësimit, pas iniziativës të sa atdhetarve, u-ba një darkë kû muarën pjesë kater ministra, shumë vehta nga parësimi i qytetit Vlonës e një shumic atdhetarë të tjerë.
Krejt atë kohë, sa ngjati darka, në mes të shoqëniës mbretënoi gazmend’ e dashurië sa s’rrëfehet.
U mbajtnë shum toaste dhe u ngritën qelqet shumë herësh per jetë-gjatimin e atyre që kanë punuar e perpiqen per Shqipërië sindekur edhe per kujtimin e ndershëm t’atyne që janë therorësuar per liriën e vendit t’onë.
(…)
Kembime urimesh.
Qeverria Shqipëtare, në këtë ditë këmbeu telegrafisht me gjithë qytetet e viset e Shqipëniës urime, në kujtim të ditës së vetqeverrimit të Shqipëniës.
Nuk mundemi, duke qënë të shuma, t’i radhojmë të gjitha telegramat me urime e pergëzime që mori qeverria Shqipëtare e Kryetari i Qeverriës; por ajo që solli një kënaqje e gëzim ma të madh, si Qeverriës dhe krejt shqipëtarve të këtushëm, qe telegrama nga Shkodra që lajmonte të ngrehurit e flamurit kombëtar ndër ndërtesa zyrtare të qytetit të Shkodres dhe ajo e Abatit të Mirditës, e Z. Prenk Bib Dodës dhe e krenëvë të tjerë.
Kështu populli e Shqipëtarët që gjinden në Vlonë e kremtuan këtë ditë u shenjtëruar të kombit shqipëtar duke deftyer me sjelljet patriotike të tyre se sa të ngjalla e të thella i kanë ndjenjat kombëtare dhe qysh dinë me çmuar vjeften e kësaj ditës të madhnuashme.
Përgatiti për publikim: Agim Morina, Prizren .
